Senbi, 21 Qırküyek 2019
Jañalıqtar 3901 0 pikir 12 Qırküyek, 2019 sağat 09:03

«Uaqıtında aytpağan şındıqtıñ qadiri joq»

Wlt müddesi jolındağı wlı küres qay zamanda da bir sätke toqtağan emes. Bwl kürestiñ mazmwnı özgermeydi. Tek forması ğana zamanına qaray auısıp otıradı. Al, küreskerdi wlt tudıradı. Qazaq eliniñ bügingi territoriyalıq, memlekettik, mädeni-tarihi jäne tildik, halıqtıñ häm wlttıq birtwtastığı altın basın Alaştıñ baqıtı jolına bäygege tikken batır wldardıñ küreskerligi men erliginiñ eñbegi. Sonday sardar twlğanıñ biri jäne biregeyi, eki ğasır toğısındağı öliara şaqta qazaqtıñ köşin alğa süyregen, sol jolda mert bolğan - memleket jäne qoğam qayratkeri Altınbek Särsenbaywlı.

Bügin - Altınbek Särsenbaywlınıñ tuğan küni. Wlt küresi jolında ölgen erde arman joq. Öytkeni, qara orman qazaqtıñ jadında sözi jattaulı, beynesi saqtaulı.

Tanımal telejurnalist Qasım Amanjol jürgizgen, qalıñ qauım äli künge tamsana aytıp jürgen “Şınnıñ jüzinde” Altınbek Särsenbaywlı da aşıq äñgimege qatısqan edi.

2006 jılı 11 aqpanda qasaqana jasalğan qastandıqtan qazaq tapqan zamanımızdıñ zañğar sayasatkeriniñ sondağı aytqan oy-pikirlerin oqi otırıp, onı bügingi Qazaqstannıñ jağdayımen salıstıra qarasañız, köp dünieniñ köbesin bayqaysız...

– Alteke, täuelsiz Qazaqstannıñ tarihında eñ wzaq ministr bolğan adam siz ekensiz. Ükimetter auısıp jattı. Prem'er-ministrler birinen soñ biri kelip-ketip jattı. Biraq siz auıspadıñız. Osınıñ sırı nede?

– Onıñ sırın memleket basşısınan swrağan jön bolar edi. Ministr­lerdi tağayındaytın da, onı ornınan bosatatın da – Konstituciya boyınşa memleket basşısı. Al öz oyımızdı aytıp körsek, men 1993 jıldıñ qañtar ayında ministr bolıp tağayındaldım. Bwl kezeñ eli­mizde reformalarğa kirisuge dayındıqtıñ bastalıp jatqan kezi edi. Biz sol dayındıq keze­ñin bir jıldan astam uaqıt ötkizdik. Elde 1994 jıldan reformalar bastaldı.

Sol reformalar ayağına deyin ötip bolğanşa qoğamdıq pikir qalıptastıratın wyımdarmen, qoğamdıq-sayasi partiyalarmen jwmıs isteytin ministr­liktiñ basşısın auıstıru qajet emes dep şeşken boluı mümkin. 2001 jıldıñ mamır ayına deyin osı qızmetti atqardım. Eger uaqıtımen alıp qarasañız, 1993 pen 2001 jıldıñ arası eñ auır äleumettik-ekonomikalıq reformalardıñ jürgen kezeñi. Bälkim, meniñ wzaq isteuim osığan baylanıstı bolar.

– Jäne bwl mäselede öziñizden adami bir erekşe qasietter kerek bolğan şığar. Twraqtı, jemisti eñbek etu üşin...

– Ol jağınan özime-özim bağa berip jatuım qiın. Men siz­derdiñ aralarıñızda jwmıs istedim ğoy: jurnalis­ter­diñ arasında, qoğamdıq-sayasi je­tekşilerdiñ arasında, sondıqtan özindik erekşelikter bolsa, onı sol kisilerdiñ aytqanı, sol kisilerdiñ payımdağanı dwrıs dep oylaymın.

– Alteke, jwrt auzında aytılğan bir söz: siz qalay osı aqparat, mädeniet salasın basqardıñız, solay qazaqtildi basılımdardıñ bas redaktorları sizdiñ kurstastarıñızdan tağayındala bastadı degen äñgime. Osı kezdeysoqtıq pa?

– Bwl – jañsaq pikir. Sebebi menimen QazMU-de alğaş ret 150 adam oqıdı. Sonıñ işinen üş adam rektor bolsa, onıñ bäri meniñ kurstasım dep aytu ıñğaysız. Sonda jañağı logikamen alıp qaraytın bolsaq, men qalğan 147 adamnıñ köñilin qaldırğan bolıp şığamın. Mäskeude oqığan 250 adamdı qossaq jäne sol adamdardıñ keybiri­niñ Qazaqstan jerinde jwmıs istey­tinin eskersek, jağday siz ayt­qanday emes. Jasıratını joq, Nwrtöre Jüsip – menimen birge oqığan jaqın dosım. “Jas Alaş” gazeti twralap jatqan kezde özim barıp ötiniş jasadım. Ol kezde Nwrtöre “Egemen Qazaqstan” gazetinde redaktordıñ orınbasarı bolatın. “Gazettiñ obalı degen boladı, qwlap jatır, osını alıp eli­mizge, ruhani ömirimizge qajet basılım jasayıq, sağan tolıq järdem beremin” dep. Nwrtöre sol gazetti jasadı...

– Mwnı swrağanım, sizdiñ qatarlastarıñız erekşe bir şoğır boldı ma degenim ğoy...

– Ärine, boldı. Jüsipbek Qor­ğas­bekti alıñız, bügingi “Jas Alaştı” jarqıratıp otırğan. Ol da “Qazaq ädebietin” qalpına keltirdi.

– Sizdiñ kurstasıñız?..

– Meniñ kurstasım, meniñ joldasım. Şämşi Pätteev – bügingi “Türkis­tan” siyaqtı basılımdı wstap otırğan. Negizinen, äñgime osı üş jigit turalı bolıp jür.

– Endi negizgi gazetter bolğan soñ, qazaqtildi gazet­terdiñ işin­degi eñ ötimdi gazetter bol­ğandıq­tan aytılatın şığar bwl pikir...

– Eger ol jigitter gazettiñ tizgini­ne ie bolıp, keyin sol gazetti qwlatıp alsa jäne sol gazetti süykimsiz gazet jasasa, eldiñ arasında ol gazetterde jağımsız maqalalar şığıp, swranımın azaytıp alsa, onda jañağıday swraqtı mağan aytuğa boladı, “Alteke, siz ministr bolıp twrğan kezde kurs­tastarıñızdı redaktor etip qoyıp, olar gazetterdi qiratıp tastadı ğoy” dep. Kerisinşe, olar jwmıs istegen gazetterdiñ barlığı da dürildep, jaña zamanğa layıqtalıp, öz formatın, öz oqırmanın tauıp, jañaşa reformağa tüsken gazetter bolıp şıqtı. Sondıqtan da meniñ kurstastarıma alğıstan basqa aytarım joq.

– Siz öziñiz de bas redaktor bolğan adamsız. Öziñiz de jurnalistermen jwmıs istep, gazet şığarıp, BAQ jasauğa at salısqan adamdardıñ birisiz. Osı jağınan alıp qarağanda, qazirgi qarapayım jurnalis­terdiñ ornı degen mäsele... Mısalı, qazir tapsırıstıq maqalalar köbeye bastağan tärizdi. Jurnalisti jeke twlğa retinde qalıptastırğannan göri tapsırıstıq maqalağa köbirek salu bayqalatın tärizdi. Bwğan qalay qaraysız? Mısalı, siz öz basıñız Şerhan Mwrtazanıñ, Seydahmet Berdiqwlovtardıñ mektebin, sol kisilerdiñ adam, twlğa tärbieleudegi dästürin bağalaydı dep oylaymın...

– Dwrıs aytasıñ.

– Bizdiñ bas redaktorlardıñ osı jağınan alğan kezde qızmetine köñiliñiz tola ma?

–  Siz öte mañızdı swraq qo­yıp otırsız. Sebebi qazaq jurnalisteri­niñ qazirgi kezeñge deyingi mektebinde siz aytqanday jaldanbalı maqalalar jariyalanbauşı edi. Şerağañ bolsın, Seydahmet ağamız bolsın, Oralhan ağamız bolsın – bwl kisilerge jaldanbalı maqala ötkizu jäne jazdırtu mümkin emes bolatın. Olar öte ülken twlğa bolatın. Tipti sol kezdegi Qazaqstan Kompartiyası ortalıq komitetiniñ birinşi hatşıları sanasatın ruhani twlğalar bolatın. Bas redaktorlardıñ köpşiligi sonday boldı. Al qazir köptegen redaktorlar, ökinişke qaray, siz aytıp otırğanday, jaldanbalı maqalalarğa jii jol beredi. Ol narıqtıñ da äseri boluı da mümkin. Sebebi gazetter kün körui kerek. Qazaq basılımdarınıñ da tabısı az. Al endi birte-birte qazaq basılımdarınıñ tolığuı da, jaqsaruı da qazaq oqırmandarınıñ, qazaq twrğındarınıñ äleumettik jağdayınıñ jaqsaruımen ti­keley baylanıstı. Olar basılımdarğa özi jazıla alatın jağdayğa jetkende, gazetti öz bağasımen satatın künge jetken kezde, siz ben biz aytıp otırğan jañağı taqırıp, meniñşe, bolmaydı dep oylaymın. Negi­zinen, bwl auru Reseyden keldi. Esiñizde bolsa, El'cinniñ twsında Reseydiñ ülken federaldı gazetteriniñ barlığı da oligarhtardıñ qoldarına ötti de, bwl gazetter oligarhtardıñ bir-birimen ekonomikalıq tabıstarı üşin kürestiñ qwralına aynalıp ketti. Sol auru birtindep-birtindep bizge kelgen sıñayı bar. Ol bizde – qazaq basılımdarınan göri Qazaqstanda şığatın orıs basılımdarına tän qwbılıs.

– Siz öziñiz tağayındağan bas redaktorlar bwl jağınan qanşalıqtı azat?

– Men olardı bwnday när­se­ge bardı jäne baradı dep ayta almaymın.

– Qazir Qazaqstanda re­sey­lik basılımdar, olardıñ qazaqstandıq qosımşıları jauınnan keyingi sañırauqwlaqtay qaptap köbeydi. Olar siz ministr bolıp twrğan kezde şığa bastap edi. Qazir olardı jalpı, bizdiñ aqparattıq aydınımızda alatın ornı da ülkeyip bara jatqan tärizdi. Bizdiñ şeneunikter de osı şeteldik basılımdardıñ qosımşalarına erekşe iltipat tanıtatın tärizdi...

– Bwnıñ tarihına säl nazar audarıp körsek, esiñizde bolsa, Keñes Odağı qwlar twsta “Izvestiya”, “Komsomol'skaya pravda” degen gazetter Qazaqstanda 300-400 mıñ taralımmen taraytın. Keyin biz täuelsizdik alğannan keyin birtindep oqırmandardıñ oyı elimizde bolıp jatqan jañalıqtarğa auısa bastadı da, bwl gazetter­diñ tirajı     14-16 mıñğa deyin tüsti. Sondıqtan da olar Qazaqstandağı bolıp jatqan jağdaylardı jazbasa, eşkimge kerek bolmaytının tüsinip, işine qosımşa engize bas­tadı. Sol kezde wlttıq qauipsizdik turalı zañımızğa meniñ wsınısımmen jaña bap engizildi: “Eger Qazaqstanda şeteldik­ter gazet aşatın bolsa, olar akciyasınıñ tek jiırma payızına ğana ie bola aladı, qalğan seksen payızın qa­zaqstandıqtardıñ qolına beru kerek” degen.

Eger olar bwğan könbey, basqalay jasap jürse, demek zañ bwzıp jür. Onı Aqparat mi­nistri, Bas prokuratura qarap, retke keltirip otıruı kerek.

– Alteke, al şekaradan ötetin baspa önimderi, basılımdar şe? Qazaqstandıq basılımdar qanday jeñildik alsa, reseylik basılımdar da däl sonday jeñildikke ie bo­lıp otır. Bwğan siz ministr bolıp twrğan kezde jol berildi...

– Odan bälenday qauip joq. Eger bizdiñ täuelsizdigimizge, egemendigi­miz­ge, tilimizge nwqsan keltiretin ideyalarmen şwğıldanbaytın gazet bolsa, kele bersin, biz oqığannan ziyan kör­meymiz. Erteñ ağılşın tilinde gazetter keledi, olardan da bas tartpauımız kerek. Bizdiñ qazaq oqırmanı ruhani, tanımdıq jağınan tolığa tüsedi. Olar bizdiñ aqparattıq narığımızğa kir­gennen keyin bwlarmen teñ därejede jwmıs isteu üşin özimizdiñ jurnalistikanı küşeytuimiz kerek. Narıqta bäsekelestik küşeygen sayın bizdiñ jurna­lis­tika şıñdaladı. Esiñizde bolsa, osıdan 4-5 jıl bwrın qazaq jurnalistikasına köp­tegen şeneunikter nemese qo­ğamdıq-sayasi küşter onşa jüginbeytin edi. Bügin jağday özgerip otır. Qazaq tilindegi habarlarğa swranadı. Birin­şiden, qazaqtildi oqırmandardıñ ıqpalı küşeyip kele jatır. Ekinşi­den, qazaqtildi oqırmandardıñ sanı köbeyip kele jatır. Biz osı kezde wsınıs pen swranıs arasın dwrıs rettesek, demek älemdik därejedegi qazaq jurnalistikasın qalıptastırsaq, qazaq oqırmanı kez kelgen mäseleni öz gazetinen oqıp, tü­sinetin jağdayğa jetse, Nikaraguada, Bosniyada, älemdik qor birjasında bolıp jatqan oqi­ğalardı öz gazetimizden oqitın bolsa, onda jañağı siz aytıp otırğan gazetterge swranım bolmay qaluı mümkin. Biz qazaq jurnalistikasın osığan jete­leuimiz kerek.

– Sizdiñ gazetterge be­rip jürgen swhbattarıñızdı oqıp, bayqap, qarap jürmiz. Swhbattarıñız sonday jüyeli, äbden qaralğan, arnayı sayasi mälimdeme tärizdi şığıp jatadı... “Jas Alaş” gazetine bergen swhbatıñızda siz el basınan ötken keleli-keleli isterdiñ basında, arasında jürgeniñizdi aytasız. Mısalı, şeşendermen qaqtığıs kezinde, kazaktarmen kikiljiñ kezinde nemese olarğa qarsı şıqqan qazaq bauırlarğa basu aytıp, olardı qay­tar­ğan mäselede... Osınıñ bärin öziñiz aytasız, basqa jwrt aytpaydı...

– Sebebi ol kezeñde bwl oqi­­ğa­lar­dıñ barlığı sol küyin­de jabıq qalğan edi, şeşendermen, kazaktarmen bolğan oqiğa... Men “Jas Alaşta” aytpağan talay oqiğalar bar. Qwday qalasa, olardı keyin kitap qılıp şığararmın. Wltaralıq qarım-qatınas – öte näzik dünie. Sondıqtan da men memlekettik qızmetker retin­de sol mäseleniñ şeşi­luine köp män berdim de, al odan özime belgili bir wpay jinaudı qajet emes dep esep­tedim.

– Al qazir qajet dep esep­teuiñizdiñ sebebi nede?

– Qazir de bälendey qajeti joq. Qa­jet dep esepteytin bolsaq, onda men memlekettik qızmette jürgendegi qwjattarımdı jariyalap, biraz wpay jinauğa bolar edi. Jurnalister sw­raq qoyğannan keyin, tura swraqtarına, ärine, naqtı jauap beruge tırısıp jürmin. Al öz erkimmen siz oylap otırğanday jağdaylardı jariya etken emes­pin. Al jariya etetin dünieler jetkilikti...

– “Jaqsılıqqa jaqsılıq – är adamnıñ isi, jamandıqqa jaqsılıq – er adamnıñ isi” deydi ğoy qazaq. Ömiriñizde öziñizge qiyanat qılğan adamğa jaqsılıqpen jauap qaytarıp kördiñiz be?

– Köp ret... Sebebi äkem de, şeşem de “taspen wrğandı aspen wr” dep tärbieledi.

– Siz mınau soñğı kezde, aşıq sayasatqa kelgennen beri ayağıñızdan şalğan adamdardı sonşalıq aşı mısqılmen tüyrep jürsiz...

– Joq, ol meni ayağımnan şalğandıqtan emes. Bügingi küni olardıñ qo­ğam üşin teris qızmet atqarıp jür­gen­diginen. Eger ol sayasattan ketip qalğan adamdar bolsa, men olardı atamauım da mümkin edi. Onday adamdar köp. Kezinde jwmıs barısında är türli jürister jasap, memleket basşısın nemese meni orğa jıqpaq adamdar bolğan. Biraq olardıñ köbi qazir sayasatta joq. Sondıqtan olardı atap ja­tu qajet emes dep esep­teymin. Men atap jürgen adamdar däl bügingi küni memleketi­mizde halqımız­ğa öte ziyandı qızmetter atqarıp otır. Sondıqtan da olardıñ bet per­desin aşıp tastau qajet dep oylaymın.

– Siz kekşilsiz be?

– Joq.

– Al öz basıñızda, ömiriñiz­de ötken qiın kezeñdi ayta alasız ba jäne sol kezeñde öziñizdi qalay wstadıñız?

– Men ömirimde bälendey qiın oqiğalardan öttim dep eseptemeymin. Qattı qinalğan kezim bolğan – ol mınau Jeltoqsan oqiğasınan keyin, sol kez­degi atmosferadan qattı qinalıp jürdim. Sebebi memle­kettiñ barlıq is-qimılı qazaqtı jasıtuğa, qazaqtıñ tizesin bügip, belin sındıruğa bağıttalıp jattı. Ol kezde universitet bitirip kelgenime eki jıl bolğan, jalındap twrğan kezimiz, sonıñ bärin jürekpen qabıldadıq. Sol eki jarım jıl men üşin, jeke basım üşin öte auır jıldar boldı. Tipti qarsılasuğa ol kezde därmen joq, mümkinşilik joq. Degenmen sol jeltoqsan oqiğasına qatıstı maqalalar jazıp, az da bolsa jwmıs iste­gen edim. Jeke basım üşin osı uaqıtqa deyingi eñ qiın kezeñ – jeltoqsannan keyingi oqiğalar boldı...

– Öziñizdiñ sonday bir qiın­şılıqtardan qwtqaratın mi­ne­ziñiz, qanday da bir süye­netin qabiletiñiz bar ma? Bireu aqılına, bireu jüregine saladı...

– Men kez kelgen mäseleni aqılmen şeşkendi jön dep oylaymın.

– Siz sır saqtay alasız ba?

– Saqtay alamın.

– Mınau memlekettik apparattıñ, biliktegi adamdardıñ köp­te­gen sırların bi­le­siz ğoy, iä...

– Bilemin...

– Sol sırlardı jariyalaymın dep ses körsetip qorqıtatın siyaqtısız...

– Joq. Onday joq.

– Sol sırlardıñ jariyalanatın künderi bola ma? Siz biletin sırlardıñ?..

– Eger ol ötken oqiğa bolıp jäne büginimizge, bolaşağımızğa qatısı joq bolsa, onıñ keregi joq. Sol kez­degi jasalğan äreketter bügingi küni de, erteñ de jalğasın tauıp jatsa, onda bäl­kim, keybir, mäselelerdi aşıp aytu kerek. Uaqıtında ayt­pağan şındıqtıñ qadiri joq. Sondıqtan da ötkendi qazbalap, birnärsesin tirnek­tep jatu, meniñşe, ol sanalı azamattıñ atqaratın qızmeti emes. Aytatın şındığıñ bolsa kezin­de ayt, betine ayt, jariya et. Ayt­padıñ ba, ündemey-aq qoy.

– Siz osı mäselede keşigip qalğan joqsız ba?

– Qay jerde?

– Siz keşigip barıp jarılğan joqsız ba? Mısalı, sizdiñ aşıq sayasatqa ketuiñizdi swrap otırmın.

– Meniñ aşıq sayasatqa ketuim – siz aytıp otırğanday belgili bir azamattardıñ wsaq-tüyek isinen emes, bwl sanalı tür­de qabıldanğan sayasi şe­şim.

– Siz mädeniet ministri bo­lıp twrğan kezde spektakl'­der­diñ prem'eralarına, ülken koncertterge öte sirek baratınsız, tipti barğan joqsız dep te aytuğa boladı...

– Birinşiden, siz qatelesesiz. Bäl­kim, men basqa ministrler siyaqtı bükil şabarmandarın, nökerlerin ertip, birinşi qatarda otırmağan şığarmın. Men teatrdı jaqsı köretin adammın. Mümkindiginşe teatrğa bi­letti özim satıp alıp kiretinmin. B.Atabaevtıñ bir spektaklinde ol meniñ zalda otırğanımdı körip, teatrdıñ bas rejisseri Twñğışbay ağamızğa üyinde jat­qan jerinde zvondaptı, “ministr otır” dep. Ol kisi ekinşi bölimde şauıp kelip: “Siz nege aytpadıñız kelem dep” deydi. Men: “Sizdi mazalauğa emes, men spektakl'di jay azamat retinde köruge keldim” dedim. “Men mına zalda özimdi ministr retinde sezingim kelmeydi. Eger ruhani läzzat alğım kelse, men öz aya­ğımmen kelip, öz ayağımmen kete alatın adammın” dep ja­uap berdim. Sondıqtan da teatr­ğa keluge boladı – bir ret, eldiñ bärin dürliktirip, 30 kün aytıp jüretindey nemese 10 ret keluge boladı, bwdan eşqanday qoğamdıq-sayasi jañalıq jasamay...

– Sizdiñ äu bastağı mamandığıñız jurnalist qoy. Ädebi-körkem şığarmalardı köp oqığan adamsız ğoy. Jas keziñizde ädebi keyipkerlerge eliktegen keziñiz boldı ma?

– Bizdiñ kezimizde elikteu “Meniñ atım Qojadan” bastalatın. Odan keyin sportpen şwğıldandıq.

– Mäselen, Dostoevs­kiydiñ, Tolstoydıñ keyipkerlerine nemese Äuezovtiñ keyipkerine – Qwnanbayğa, Abayğa degen siyaqtı...

– Joq, onday oylau däreje­sine deyin jete qoyğan joqpız. Adam aldımen ömirden özin izdeu kerek.

– Siz öte sirek külesiz...

– Siz ben biz jaqın aralasqan joq­pız ğoy, sondıqtan da bälkim... Memlekettik qızmette biz is atqarğan auır jıldarı ırjalaqtap külip jür­sek, jwrt tüsinbeytin edi. Anekdot, äzil-qaljıñdı bir adamday jaqsı köremin jäne 18 jasımda “Qazaq äde­bieti” gazetinde satiralıq äñgi­mem jariyalanğan...

– Sonı swrağım kelip otır. Memlekettik ispen aynalıspağanda sizden qanday satirik şıqqan bolar edi?

– Kim biledi, äli de şığuı mümkin.

– Äli de jazasız ba?

– Ärine...

– Alteke, ayaq astı “jer astınan jik şıqtı, eki qwlağı tik şıqtı” dep, sonday talanttı saraptamaşı şığıp, qazir sizdiñ bükil adami, sayasi por­tretiñizdi jasauğa kirisse... Sol kezde ıñğaysızdanıp, “osı bilip qoymasa eken” dey­tin, tipti öziñizden jasırğıñız keletin oqiğalar ömiriñizde bar ma?

– Adamnıñ wyatı özi oñaşa qalğan kezde, betpe-bet kelgen kezde keybir isterine, qimıldarına wyalatın kezi boladı. Adamdı basqa bireu wyaltqanda adam wyalmaydı, ol tek özimen-özi qalğanda, sol oqiğanı oy sarabınan ötkizgende wyalatın boladı. Onday kezeñder bolğan jäne ol endi ömir bolğannan keyin zañdı ğoy dep oylaymın. Al sonday sätterde öziñnen-öziñ wyalmaytın därejege jetseñ, demek basqa adam bolıp qalıptasqanıñ...

Äñgimelesken Qasım Amanjolwlı (2004 jıl)

Abai.kz

0 pikir