«Qazaq kitaby jәne naryq» degen asa zor problema 30 jyldan beri sheshilmey keledi. Júrttyng bәri de qalamgerlerding biylik tendermen shygharatyn 1-2 myng tirajben shyghatyn kitabyn mise tútyp, ol qolynda barlardan atan-týiedey súrap alatyn kýige úshyrady.

Mine, osyny eskermey, bylayghy júrt «qazaq kitap oqymaugha ainaldy» dep qara aspandy tóndiretin kýige jettik. «Úra berseng Qúdayda óledi» demekshi, qazaq júrtynyng sanasyna osy pikir әbden sinip te ketti. Qazaq kitap oqymaydy emes, naryqtaghy jaghday oqytpaydy degen jón sózdi úghatyn jan tabylmaytyn boldy.

Osy dogmanyng senin belgili aqyn, әri qarymdy da, alymdy jazushy Aqberen Elgezek «Darday» romanymen búzdy.

Búghan deyin Aqberen bauyrymyz prozada ózining baghyn synap, «Bolmaghan balalyq shaq» romanymen әdeby tónkeris jasaghanyn da osy orayda aita ketpekpiz. Artynsha, bir jylda ýsh birdey teatrda spektakli qoyylyp, әli kýnge júrt japyrylyp baratyn anshlag qoyylym bop keledi. 2025 jyldyng kókteminde shygharmamen attas kinotuyndy da ýlken ekrandargha shyghyp, 1,5 ay ainalymnan týspey, tabysty kinoónimge ainaldy.

«Bolmaghan balalyq shaq» tyrnaqaldy tuyndysymen prozadaghy baghyn synaghan Aqberen Elgezek endi qazaq oqyrmanyna «Darday» romanyn úsynyp otyr. Ataqty kolumbiyalyq Markesting «meni baspagerler ash qaldyrmaydy» degen  sózin, Aqberen «Meni, últ qalamgeri retinde zamanalyq AI men IT ash qaldyrmaydy» dep mәdeny úran tastady. Nege biz mәdeny úran tastady dep otyrmyz!?

IYә, qay gazetti ashyp qalma, qay saytty basyp qalma  kitabyn oqyrmangha jetkize almay zarlaghan qalamgerler qauymynan ayaq alyp jýre almaysyn. Tipti AI men IT-di atsha erttep minuge tiyis jastargha da osy auru, osy zarlauyqtyq derti júghypty. «Kenestik kezende 100 myndy enserushi edik, qazir 1-2 myndyq tenderge telmirip qaldyq», deytin aqsaqal jazushylar búny aitsa qúba qúp der edin? Osyghan deyingi bastyqtar men biznesmenderding tabaldyryghyn tozdyryp, «kitabymdy shygharyp ber» deytin tilenkeshtik adam jiyrenetin jaman әdetten arylugha jasalghan alghashqy qadamdy úshyratqanda shynyn aitu kerek quandyq.

«Darday» romany óli qazaq kitap naryghynyng boyyna qan jýgirtti. Qazaq kitap naryghy degen quraghan terekke jan bitirdi. Jәne eng bastysy jalpyalashtyq «tútynushylyq» naryghynda kitapqa degen súranystyng bar ekenin tamyrshyday tap basa bildi. Ózge әriptesteri angharmaghan dýniyeni birinshi bolyp bayqady.

Qazaqtyng tabighaty qashanda eshkim qolmen ústap kórmegen, biraq aty men ataghyn syrttay biletin nәrsening ózinde boluyn qalaushylyqtan túrady. Búny biznes tilimen «tútynushylyq qasiyet» dep ataydy. IYә, naryq qazaq ómirine kirgeli últymyz tek brendke ainalghan dýniyelerdi ghana tútynyp, qalghandaryn mensinbeytin boldy. Kitapty da tap sonday qylyp, ózining oily oqyrmanyna әzirge tek Aqberen Elgezek qana úsyna aldy.

Jazushylar arasynda da: «Bәrimiz de kitap shygharyp kórip edik, biraq onlayn satugha qoyghandy birinshi ret kórdiktin» dәuiri tudy. Ony tughyzghan Aqberen Elgezekting «jazyp shyghu maghan – sert, onlayn satylsang saghan – sert» degen alapat tuyndygerlik tirligi.

Telegram platformasynda Aqberen Elgezek jasaqtaghan onlayn kitap dýkeni әleumettik jelide birneshe kýnnen beri edәuir talqygha týsti. Jalpy júrt avtorgha qútty bolsyn aityp, romangha sәttilik tilep jatty. Al osy kýnderi halyq qúr qúttyqtaumen shekteldi me, satylymnyng jaghdayy qalay degen súraqtar mazalaghan son, Aqberen Elgezekting ózine habarlasqan edik.

– Agha, roman qútty bolsyn! Telegram kanal ashypsyz. Roman qalay ótip jatyr?

– Allagha shýkir, Telegram arnamyzgha oqyrman óte belsendi kirip, kitap saudasyn qyzu jasap jatyr. Shamalap osynday bolatyn shyghar degennen de asyp týsti. Júrt jana shygharmagha susap qalghan siyaqty. Onyng ýstine qazir janadan shyqqan kitaptar oqyrmangha mýlde jetpeydi. Sosyn ishi pysqannyng bәri «halyq kitap oqymaydy» dep jazyqsyz kinәlap jatady. Oqyrmangha kitapty alugha jaghday jasa, sosyn oqymasa, renjuge bolady. Al meni oqyrman eshqashan renjitken emes. Óleng jazyp, әleumettik jelige salsam, orta eseppen 40-50 mynnan astam oqyrman oqidy degen statistika alamyn. Búny kitabyng osynday myndaghan taralymmen oqyldy deuge bolady. Al «Bolmaghan balalyq shaq» әrtýrli formatta, kitap týrinde bolsyn, onlayn týrde bolsyn, pirattyq taralymmen taraghany bolsyn, shamamen 1 millionnan astam adam oqydy. Óitkeni qayda barsam, osy kitapty oqydym degen adam aldymnan kóp shyghady. Kinony kórgen adamnyng qarasy odan kóp. Kinony kóre almay qalghandar, «qaydan kóre alamyz?» dep súrap jatady. Sondyqtan ol kinony da osy arnagha jýktep, kórermenge qol jetimdi etip qoydyq. Bizding baspa shygharghan «Bolmaghan balalyq shaq» kitabynyng resmy taralymy býgin 50 000 danadan asty. «Kaspy dýkennen» kýnine kem degende 10-15 dana satylady. Búl meni avtor retinde әriyne quantady әri jana shygharmalargha shabyttandyrady. Al endi «Dardaygha» keletin bolsaq, jana roman jazyldy, Telegram kanalgha shyqty degen kýnnen 2 tәulik ótpey, 100 den astam elektrondyq núsqasy satylyp ketti. Odan bólek búl arnagha qoyylghan «Bolmaghan balalyq shaq» kitaby men kinofilimi de osyghan jaqyn nәtiyje kórsetti. Áli júrt tolyq bilmey jatyr ghoy, әbden bilip alghan son, kitaptyng elektrondyq núsqasynyng satylymy bolashaqta aiyna 3000 danadan asady dep senip otyrmyz. Áriyne oghan júrtty sharshatyp almay, nәzik marketingtik qadamdar jasaymyz. Onlayn dýken ashyp qoyyp, júmys istemey qolyndy qusyryp otyra beruge bolmaydy. Búl – naryq. Naryq bolghasyn, onyng barlyq zandylyqtaryn zerttep, talabyna kónip, soghan say әreketter jasau kerek. Nan satsang da – sol, kitap satsang da – sol zandylyqtar. Tek jalyqpau kerek. Sharshadym demeu kerek. Kitabyn ótpese, oghan memleketti ya qoghamdy kinәlamay, tek ózindi jýndey týtuge tiyissin. Sonda ghana kózqarasyn, sanang ózgerip, naqty qadamdar jasap, qimylday bastaysyn. Mening aitarym sol.

– Rahmet, agha! Aldaghy shygharmashylyq josparlarynyz qanday?     

– Amandyq bolsa, osy jyldyng aqpan aiynyng ayaq jaghynda oqyrmangha taghy bir kitap úsynbaqshymyn. Búl endi әdeby tuyndy emes. «Yasauy tariqatynyng jauhar syrlary» atty ruhaniy-tanymdyq enbek bolady. Odan keyin balalargha arnalghan taghy bir kitabymdy kóktemge tayau shygharsam degen oy bar. Osy eki kitapty úsynyp bolghan son, oqyrmannan rúqsat súrap, bir jylgha jana romanymdy jazugha apanyma qaytadan kirip ketsem dep otyrmyn).

– Sәttilik agha!

– Aman bolyndar!

Jana romandy oqyrmangha tanystyru maqsatynda arnayy jabyq Telegram arnasy ashylghan. Búl platformada:

• «Darday» romanynyng elektrondy núsqasy (shekteuli merzimge);
• «Bolmaghan balalyq shaq» filimining joghary sapadaghy núsqasy jәne attas kitaptyng elektrondy týri;
• Aqberen Elgezekting eki poeziyalyq jinaghy syilyq retinde úsynylady;
• Ár oqyrmangha kitaptar avtordyng jeke qoltanbasymen jetkiziledi.

Jana romanmen tanysyp, avtordyng ózge de enbekterin alu ýshin tómendegi silteme arqyly Telegram-botqa ótuge bolady: TELEGRAM ARNA

Endi әdebiyet әlemine «aspannan nayzaghay týsirgen» tuyndynyng ózine qysqasha toqtala keteyik:

Shygharmanyng negizgi iydeyasy avtorgha shamamen eki jyl búryn tanghy mezgilde «ayan» týrinde kelgen. Sol sәtte qaghazgha týsken alghashqy qyryq bet keyinnen keneytilip, roman biyl kýzde tolyq tәmamdalghan. Endi aragha sәl-pәl uaqyt tauyp, oqyrmannyng kóz aiymyna ainalghaly otyrghan jayy bar. Búryn biz tek balalargha arnalghan fenteziydi qanaghat tútsaq endi Djordj Oruellding «1984», «Mal qora» jәne Frans Kafkanyng «Qúbylu» shygharmalarymen ýndes, fentezy tilinde jazylghan qazaqy núsqany oqugha qol jetkizip otyrmyz.

Romanda magiyalyq realizm tarihpen, sayasat sopylyq ilimmen, qarapayym ómir metafizikamen, halyqtyng jan jarasy ýmitpen tútasyp ketken. Basty keyipker Beket – Sovet zamanynyng ateist qoghamynda ósip-jetilgen qarapayym qúrylysshy. Beket – Semey poligonynyng qúrbandarynyng úrpaghy, radiasiyamen jәne ghasyr ótirigimen ulanghan kishkentay adam. Ol bir kýni Alataudyng etegindegi ýiinde 81 metrlik alyp bolyp oyanady. Ózi de, ainalasy da búl ózgeristi qabylday almaydy. Beket te óz ishinde ekige bólinip, qogham qaqqa jarylady. Adamzat múnday qúbyjyqty qabyldaugha dayyn emes. Biraq Beket ghalamat kýshin qiratugha emes, ózin ózi tanugha, halqyna qorghan bolugha júmsaugha bekinedi...

Semey poligonynyng qúrbandaryna baghyshtalghan, avtorgha ayan bop týsken ruhaniy-mistikalyq romanda qazaqy dýniyetanymyzgha tәn aq kýshter men qara zúlymdardyng soghysy surettelip, adam men nәpsining kýresi tónireginde әngime órbip, adamnyng ashkózdigi men әdiletsizdikten sharshaghan últtyng beynesi shúrayly tilmen shiratyla somdalady. Osylaysha, Aqberen úiqydaghy qazaq oqyrmandaryn dýr silkintip oyatyp, ózining shygharmashylyqtaghy janalyghyn tartu ete bildi.

«Darday» — býgingi qoghamnyng ózekti taqyryptaryn tereng qamtyghan, sayasat, din, jәne tarih bir-birimen astasqan kórkemdik túrghydan kýrdeli shygharma retinde óz baghalauyn patsha peyil oqyrmandarynan alatyn bolady. Janashyldyghy men tylsymdyghy astasqan jana tuyndyny qabyl alayyq, Alash júrty!

Qazaq әdebiyetinde tyng baghyt ashatyn, mistikalyq-fentezy janryndaghy búl shygharma oqyrman ýshin eleuli janalyq bolary sózsiz.

Núrgeldi Ábdighaniyúly

Abai.kz