15 ghasyrda ómir sýrgen Shalkiyiz jyraudyng búl jyrlary 2009 jyly 20 mamyrda Mahachqaladaghy «Lotos» baspasynda basylghan «Yyr iyesy men ediym» kitabynan alyndy.

Artymdaghy aq saghymym boraydy

Auyz ashyp,

Asyl sózdi aitqanda,

Árip toly noghay kitap —

Ózim – men.

Adaldyqtyng arghymaghyn atqanda,

Aqiqattyng amanaty —

Ózim – men.

Aspan úshyp, Arqa kezip,

Kóp jýrip,

Ádildikti esh kórmedim —

Kózimmen.

Atan jegip, attan týsip,

It ýrip,

Alapamdy alyp keldim sózimmen.

Abadandy asyl erding balasy,

Ardaqtalghan ata júrtym toltyrghan —

Auzyna ghalymdardy qaratyp,

Ayta túryp aranyzda otyrghan,

On san noghay otanyma qarasam,

Oqas myrza,

Onusyzdy kóremin.

Onusyzdar otyrysyp oy etip,

Onsyz dýniye,

Oyylghanyn kóremin.

Asqar taugha arymay shyghyp qarasam,

Ana-Edilding aq jelkenin kóremin.

Ana-Edilden Aq Qobangha qarasam,

Aqyr jigit alyp noghayym kóremin.

Aq Qobannan Aq Jayyqqa jol tartsam,

Aldyn buyp Aral noghay maraydy.

Aldaspanyn әri tastap, qol tútyp,

Aq Qobannan auyr habar soraydy.

Astymdaghy aq aruana shapqanda,

Artymdaghy aq saghymym boraydy.

Alshyndardan aq semiz it qapqanda,

Áruaghym alyp qútqa oraydy.

Artym-aldym ainalyp men qarasam,

Atalyqtyng asyl maly jusaydy.

Anshybaydyng asylyna qarasam,

Ashuymnan auyr buynym bosaydy.

Asylsyzdar aq kóbektey talassa,

Atalyqqa auyr bolar úqsaydy.

Aqsýiekter әri-beri tartyssa,

Áziz Orda abdyrargha úqsaydy.

Áziz orda alpys bolyp taralsa,

Auyr noghay az bolargha úqsaydy.

Aram dúshpan әdirensip berik qúryp,

Arqalyqpen auyp keler úqsaydy.

Atalyqqa alabalyq kýn tusa,

Asyl sózim aghyp túrar úqsaydy.

Atalyqqa aghyp kelgen dúshpandy,

Ata úly alyp úrar úqsaydy.

___________________________

* Aq Qoban — Kubani ózeni.

* Aral — Kaspiy tenizi.

* Berik — qamal.

Qyzyl shashbau handardy

 

Aspandy búlt qúrsaydy,

Kýn jauargha úqsaydy.

Kólderde qular shulaydy,

Kókshilden ol ayan

Soqqy jegenge úqsaydy.

Kóp ishinde bir jalghyz,

Kóp múnayyp jylaydy.

Kýimelesken kóp jaman,

Sózi tiygenge úqsaydy.

Jaqsynnan meni kem kórdin,

Jamanynmen teng kórdin,

Jaqsynnan meni kem kórsen,

Jamanynmen teng kórsen,

Úyaly berikke qol artyp

Sen esende, men sauda,

Yrysymdy synayyn,

Segiz qiyr shartaraptan,

Shar búzdyryp izdermin.

Tilenshiúly Shalkiyizdyn

IYesi — by Temirding túsynda

Búltqa jete ayazdy búl mýiiz,

IYesi by Temirding sonynda,

Túghylyqtan tarsyldap,

Ýziler búghy-ay sol mýiiz.

Baqanshyghy týie bastyrmas,

Balyghy jylqy japtyrmas,

Baqasy týn úiqyndy taptyrmas,

Búl Edildi biz kórdik,

Tek týneugi kýnderde

Ayaq keshu su edi.

Edilden shyqqan syzashyq,

Bir kórgende tebingige

Óter-ótpes su edi.

Býgingisi býginde,

Telegendey shayqalyp,

Jarqyraghan medetti

Teniz etse — Tәniri etti.

Jaghasyna oram bitken tal edi,

Japyraghyn shayqaltyp,

Terek etse — Tәniri etti.

Teniz — Tәniri suy edi

Tal sypyrym kýl edi —

Bir Allanyng qúly edi.

By Mansúrdyng úly edi.

Tebinginning astynan

Ala balta suyryp,

Tebinisip kelgende

Teng atanyng úly edik.

Men Temirding kýninde,

Arghymaq mindim taghalap,

Men Temirding kýninde,

Baldy ishpeymin jatqalap.

Ázike Mansýr kýninde,

Búghy mindim noqtalap.

Ázike Mansýr kýninde,

Bylamyq ishpeymin búlghalap.

Temir edi — biyimiz,

Teniz edi halqymyz,

Tebinine qalghanda,

Tenselerge úqsaydy,

Dәrejendi býgin de,

Artyq etse — Tәniri etti.

Mening iyem — by Temir,

Múz ýstinde ot jaqqan,

Búzbay búlan pisirgen.

Men iyemnin, iygiler,

Bauyry ala tasy edim.

Mening iyem — by Temir,

Jau kórgen kýnde noghaydyn,

Jýregining basy edim,

Jýzigining qasy edim.

Irikken syryng bilgenmin,,

Mening iyem by Temir,

Syryndy qúlaqqa ilgenmin,

Mening iyem, meninshe

Halyq kónilin bek eter,

Qashar jolyn berik eter.

Sen siyaqty anau bir,

Qyzyl shashbau handardy

Haylyda jýrip men kórgenmin.

Mening iyem — by Temir,

Arbagha baylau tiyeter.

Altyndaghan Baqsha-Saray Qyrymgha,

Ázizdegen, anau bir,

Súltan jangha shalt eter.

Mening iyem by Temir,

Qara mening kózime,

Tynda mening sózime:

Bostany bar-dy terektin,

Bolaty bar-dy beriktin,

Túsynda bolghan nartty qorlama.

Túsynda bolghan nartty qorlasan

Tabylmas-ty kerekke.

Bar kýshindi synamay,

Baluandarmen kýrespe.

Tang bolarsyng әlemge,

Sóz bolarsyng kólemge.

Aqylsyz dostan,

Aqyldy dúshpan artyq-ty.

Dúshpanynnan bir saqyn,

El ishinde aiqasyp

Oynap-kýlip jýrgen

Dostarynnan myng saqyn.

Joghary qarap oq atpa,

Juyq týser qasyna.

Jamandargha jaqsym dep,

Kóniling ashyp syr aitpa.

Kýnderding kýni kelgende

Sol jaman aighaq bolar basyna.

Jaqsyny kór de basyng qos,

Basyng qos ta bek syilas,

Basyna bir qiyndy is týsse,

Sol jaqsy senen

Súltan janyn ayamas.

Jaqsy keler әr kepke,

Jaman kelmes bir kepke,

Jaqsy menen jamandy,

Qorghasynday iritip,

Qúiyp bolmas bir kepke.

_____________________

* Telegen — múhiyt.

* Hayly — Kiyev.

Alay janyma aitqan syr

 

Shalkiyiz kóp jylyn Keru, Qap, Bestau jerlerinde ótkizgen. Ol «Asqar taugha arymay shyghyp qarasam, Ana-Edilding aq jelkenin kóremin» dep te aitady. Álbette, úly jyrau tau halyqtaryna qonaq ta bolghan. Ýiine Qabartydan qonaqtar kelgende osy jyrdy jazghan:

Otauymda menin, jandar, oinaghan —

Qabartynyng aiday súlu jasy edi.

Qazanymda menin, jandar, qaynaghan —

Búl noghaydyng qara qoshqar basy edi.

Kóz aldymda qobyrsyghan Qap taular,

Qabartygha men attanban mal ýshin.

Men-shi býgin malym, basym ayaman,

Qabartynyng býlkildegen jany ýshin.

Alay janym, qabartynyng qanysyn.

Ana Edildey, Alay janym, Su aqsa,

Jaghasyna bitkeni onyng tal bolar.

Sýigeninen er jigitim aiyrylsa,

Jýregining basy onyng qan bolar.

Qyzyl iyzen, Alay janym, boz jusan,

At semirter, Alay janym, kýr bitse.

Arghy atasyn, Alay janym, kórmegen,

Bergi atasyn, Alay janym, bilmegen,

Namart myrza óktem sóiler mal bitse!

Jaman atqa, Alay janym, jal bitse,

Janyna torsyq arttyrmas,

Jaman kisige, Alay janym, mal bitse,

Janyna qonsy qondyrmas,

Qondyrsa da, Alay janym, tyndyrmas,

Alapasyn berip jýrek qyndyrmas.

Kýntuardan dauyl jelder eskende,

Qúiylar qamys bastary,

Qiyndy basqa is týsse,

Tógiledi eken de eki kózding jastary.

Esikten shyghyp qaradym,

Qaradym da, Alay janym, tay kórdim.

Ergenektey enip qaradym,

Qaradym da, Alay janym, ay kórdim.

Týneugisi ýlken toygha barghanda

Qaradym da, Alay janym, bay kórdim.

Týneugisi ýlken toygha barghanda,

Sýimesterim mening onda bar, kórdim.

Týneugisi ýlken toydyng ishinde

Sýimesimnen ketip qoyghan ar kórdim.

Týneugisi ýlken toydyng ishinde

Al shymyldyq, Alay janym, qúruly,

Al shymyldyq Alay janym, ishinde

At kózindey aru qyzyng týruli.

Týneugisi ýlken toydyng ishinde,

Myrzaniki úqsaydy,

Kóbeksigen bas kórdim,

Ázikedey kóbeksigen myrzanyn

Jýreginen, Alay janym, tas kórdim.

Al shymyldyq ishindegi arudyn

Kózderinen, Alay janym, jas kórdim.

Týneugisi ýlken toydyng ishinde,

Aldaspan qayqy qylysh belinde

Aruynan, Alay janym, aiyrylghan,

Omyrtqasy segiz kózden qayyrylghan,

Er jigitin, Alay janym, bar, kórdim.

Týneugisi ýlken toydyng ishinde

Tendesinen, Alay janym, aiyrylghan,

Tendessizben, Alay janym, bas qosqan,

Jylaghanyn syghyp túrghan jar kórdim.

_______________________________

* Keru — Daghystandaghy Kurah ózeni.

* Bestau — Stavropoli qiyrdaghy Beshtau.

* Qabarty — Kabardin júrty.

Edilim men Tenim

 

Qúba nargha jýk artyp,

Eki arysty arba jektirip,

"Kýnimiz búlay boldy" dep,

Jyrau atqa mingen kýn.

Jauyrynyma qara qaptal kiyinip,

Jalang ayaq, jalang bas,

Qabyrghaly qos at aidap kóshken kýn.

Eki kózin jas basyp,

Búl jazmyshta jyrauyn,

Kýnin týzde keshken kýn.

Alan, alan, alang júrt,

Alandaghan úly noghay júrt.

Aq qaptaldar kiyinip

Atam kýieu bolghan júrt.

Sazanday qúiryq tastatyp,

San arghymaq ósken júrt.

Zapyranday sary baldy sapyryp,

Saban tumen kóshken júrt.

Kelin kelgen kepti júrt,

Jylqyng jatqan jyly júrt.

Jabaghyly jas taylaq,

Jarday atan bolghan júrt.

Jaylauda jatyp qalghan bir toqty,

Jayylyp myng qoy bolghan júrt.

Edilimsin, Tenimsin,

Otyn- seker, suyng — sherbet,

Kóp noghayym keng jaylaghan jerimsin.

Tәleysiz Shalkiz býgin de,

Qazaq shyghyp barady.

Bizdey bolghan jyraugha

"Jolyng bolsyn!" dermisin.

Ey, by Temir, by Temir,

Qyr iyesi sen edin.

Jyr iyesi men edim.

Qyrdy jyrdan aiyrdyn,

Omyrtqamdy qayyrdyn.

Aq kiyik boldym shóli joq,

Aqqu boldym kóli joq,

Qobyz-au boldym ýni joq,

Qobyzsyz elding kýni joq.

Qayranda boldy-au saz ýnim,

Borandy boldy-au az kýnim.

Júrt tastatty jalamen,

Qazaqqa shyghyp baramyn,

Qayranda bolyp qalamyn.

_____________________

* Teng — Don ózeni.

Qúndyzdy kirpi bórik kiyip

 

Japalaq úshpas jasyl tau,

Jaqsylardyng basy sau.

Sóiley bilmes jamannyn

Sóilegende óz basyna tili jau.

Halyqtyng sózin sóilegen

Halyq úlynyng ózi ólsede,

Halyq ishinde — sózi sau.

Siz de ólersiz,

Óler bizding ózimiz,

Ólgende júmylar eki kózimiz,

Biz ólgen son, qalghandar,

Sóiler bizding sózimiz.

Japyraghy jasyl ala bәiterek,

Jayqalmaghy jelden-dýr,

Jasarmaghy kólden-dýr.

Japyraghy berennin

Týse qalsa belden-dýr.

Tórelerdin

Keshinbesi elden-dýr.

Qúlan menen kiyiktin,

Jýrer jeri maydan-dýr.

Qúndyzdy kirpi bórik kiyip,

Jaghasy oqa ton kiyip,

Baylardyng maqtanbaghy maldan-dýr.

Ghalymdardyng aqyl tappaghy oidan-dýr.

Jigitterding pysyq bolmaghy boydan-dýr.

Jalang qylysh baylanyp,

Atanyng úly er jigittin,

Arqa auyldyng boyynda

Jau qaytarmaghy soydan-dýr.

Oynayyq dostar, kýleyik,

Ajalymyz Alla biler, qaydan-dýr.

Asau túlpar jyqpasa

Art aiyldyng berigi iygi.

Jaghana dúshpan qoly tiymeske

Qos bilekting berigi iygi.

Joq jigitting bary iygi

Bar jigiting toghy iygi.

Arghy auyldyng shetinde

Auyr әsker kelgende,

Qyrgha shyqpas jamannyn

Barynan da joghy iygi.

Atalyqqa jau kelse

Mergendeymin kózbenen,

Som jýrekting berigi iygi.

Jel, jel, jel eser,

Jel astyna qarasam —

Qoghamynnan tal óser:

Orazdynyng úly óser,

Jayyngerdining qyzy óser,

Keneleyin degen jigiting —

Jylqy ishinde

Eki arghymaghy tól óser.

Sýiineyin degen jigitin,

Sýbedey alty eti —

Agha-ini teng óser!

Ata úly er jigit,

Bolsyn deymin:

Omyrauyng esiktey,

Ayaqtaryng besiktey,

Jauyryndaryng qalqanday,

Júdyryqtaryng shoqparday.

Ómiriniz, jaqsylar,

Biz siyaqty jýz bolsyn!

Niyetiniz biz siyaqty,

Jaqsylargha tuys bolsyn!

Jaylauynyz dayym kók bolsyn,

Alem-baytaq noghayda,

Siz siyaqty kóp bolsyn:

Qaghysqanda qan tamghan

Qayqy qylysh jýzinen,

Shabysqanda ot úshqan

Eki aiys jýzinen.

Atysqanda ótkergen,

Teben iyne kózinen,

Aytysqanda súrau alghan

Ázireyilding ózinen.

Qazaqshalaghan: Kókbóri Mýbarak

Abai.kz