AVTORDAN: 2005 jyly Qazaqstannyng túnghysh mýftii Rәtbek qajy Nysanbayúlymen súhbattasqan edik. Súhbatty birge baryp alghan serigim, dosym, әdebiyettanushy, aqyn Ámirhan Balqybek 2014 jyly dýniyeden ótip ketti. Osydan tórt kýn búryn Rәtbek aqsaqal da ómirden ozdy. Din ghúlamasynyng mazmúndy әngimesi oqyrman qauymdy әli de qyzyqtyrar, әrkim keregin alar degen oimen sol súhbatty jariyalap otyrmyz.

Rәtbek qajy NYSANBAYÚLY:

Elimizdegi diny ahual býginde kez kelgen qazaqty alandatatynday jaghdaygha jetti. Úly dalanyng úrpaghy ústanbaq týgil, emis-emis estip te kórmegen konfessiyalar men sektalar kez kelgen qalamyzda qadam basqan sayyn úshyrasatyn boldy. Qala berdi, islamnyng óz qaghidalaryn san-saqqa jýgirtip, «anqau elge aramza molda» bop jýrgender de az emes. Osynday ayanyshty, masqara halge biz qalay týstik? Búghan ne sebep boldy? San saualgha jauap izdegende, oiymyzgha Qazaqstan músylmandary diny basqarmasynyng túnghysh mýftiyi, talay jyl osy úiymnyng tizginin ústaghan Rәtbek qajy Nysanbayúly orala berdi. Ol kisining kópten beri júrt nazarynan tys jýrgeni de kenirek otyryp súhbattasugha týrtki boldy.

Ary taza adam – memleket baylyghy

– Keyingi birneshe jylda kópshilik sizden kóz jazyp qaldy. Sondyqtan әngimeni qazirgi júmysynyzdan bastasaq.

– Qazir Almaty oblysy, Enbekshiqazaq audanyndaghy ortalyq meshitte imam bolyp júmys istep jatyrmyn. Múnda kelgenime, búiyrsa, on shaqty kýnde bir jyl bolady. Shyny kerek, әuelde qarausyz bos jatqan jerge kelgendey boldym. Eshqanday qújaty, eshqanday qarauyly joq eken. Bәrin ózimning retteuime tura keldi. Halyqtan jinalghan 260 myng tengege jóndeu júmystary jýrgizildi. El ishinen shyqqan azamattar 50 myng tengege mikrofon ornatyp berdi. Tipti telefon da joq eken. 22 myng tengege ony da azamattardyng ózderi jýrgizip bergen jayy bar.

Qúdaygha shýkir, qazir jaghdayymyz jaqsy. Búryndary jergilikti halyq, Qytaydan, Mongholiyadan, Ózbekstannan kóship kelgenderi bar, bólek-bólek bolyp, bir-birimen basy qosylmay jýrse, qazir júma kýni namaz kezinde halyq meshit ishine syimay ketedi. Imandylyq dәrisin alyp jatqan 70 shәkirtimiz jәne bar.

Óz basym din oquyn 22 jyl oqyppyn. Bir kezderi qaytys bolghan adamnyng janazasyn sharighat jolymen shygharugha qorqatyn zamangha da kuә boldyq. Tabytqa salyp jerlep jatatyn. Keybir imany barlar janazasyn týnde shyghartqyzghan kezder de boldy. Búl óte auyr kezeng edi. Men basshylyq qylghan jyldary onday soraqylyqtar azaydy.

– Elimiz tәuelsizdik alghan tústa biz zayyrly memleket bolamyz dep әlemge jar saldyq. Ata zanymyzda solay bekittik te. Búl 90-jyldardyng basynda bizding elimizge әrqily diny sektalardyng erkindep enuine, diny dayyndyghy joq azamattardyng birqataryn ózderine qaratyp aluyna, din islam jolynan auytquyna әkelip soqty. Mysqaldap engen dertting batpan-batpan salmaghyn biz endi sezinip jatqandaymyz. Uaqytynda óziniz Qazaqstan músylmandary diny basqarmasynyng basshylyghynda jýrgende bóten dinderding túnyghymyzdy laylamauyna qarsy sharalar qoldanugha tyrystynyz ba?

– Men ol kezde deputat bolatynmyn. «Diny senim bostandyghy jәne diny birlestikter turaly» zang qabyldanar tústa onyng ózimizge tiyetin ziyany shash etekten bolatynyn sol kezdegi halyq qalaulylaryna jetkizip-aq aittym. Missionerlerding kóbengining ar jaghynda sayasat jatqanyn, ol sayasattyng bizdi ayamaytynyn barynsha týsindiruge tyrystym. Biraq, amal qansha, qolym synyp, auruhanagha týsken kezimde búl zang qabyldanyp ketipti. Kýni býginge deyin sol zannyng zardabymen kýresip kele jatyrmyz.

– Qay-qay missionermen de әngimelese qalsanyz, ol ózi dәripteytin dinin tek jaqsy jaghynan kórsetuge tyrysady. Onysy nәtiyjesiz de emes, jamandyqqa ýgittep jatqan eshqaysysy joq. Bәri «bir Jaratqan» deydi. Tyndaghan adamdy úiytyp alyp ketuge beyim. «Bәlkim, olardyng kóp bolghanynan asa ziyan shege qoymaspyz?» degen de pikirler estilip qalady...

– Bir otbasyndaghy adamdar әrqily pikir aityp, әrqaysysy әr jaqqa tartyp jatsa, onday shanyraqta bereke bola ma? Ras, halyqtyng imandy bolghanynan útpasaq, útylmaymyz. Ary taza, jany taza, jamandyqqa jan-tәnimen qas adamdar – qay memleketting de baylyghy, bayandy bolashaghy. Degenmen olardyng bir jaghadan bas, bir jennen qol shyghararday úiymshyl, birlikshil bolghanyna ne jetsin. Al әrqaysysy әr dinning sonynan ketip, babalar ústanghan islamnyng jolynan auytqyp jatsa, múnday yntymaqtastyqtyng qúr arman bolyp qaluy da mýmkin. Demek, bizde birlikke bastaytyn bir din – islam dini – tu ústaushy basty din bolghany dúrys. Bir kezderi babalarymyz shamandyqty da din etip ústandy. Ólgen adamnyng mәiitin jerlemey, ashyq jerge an-qúsqa jem qylyp tastay salatyn da kóne dәuirler ótken. Biz onday әdetterdi óz boyymyzdan islamnyng әseri arqyly alastadyq. Janardyq. Islam arqyly bilimge, bilikke qol jetkizdik. Parasatty elderding qataryna qosyldyq. Islamnyng bizge bergeni kóp. Ala alsaq, beretini jәne mol.

– Arghy-bergi týrki tarihyn zerttep jýrgen qaysybir ghalymdarymyz: «Bizding babalarymyzdyng óz jazu dәstýri boldy, osy jazu dәstýri arqyly qalyptasyp kele jatqan bolashaq eresen jazba әdebiyetimizding alghashqy úshqyndary da bar edi, óz ayaghy jetken jerding bәrinde islam-arab ekspansiyasy olardy joyyp otyrdy. Óitkeni ol jergilikti halyqtardyng óz dýniyetanymy bolghanyn qalamaytyn basqynshy din edi. Týrki syna jazularynyng mol múrasy islam qúryghy jetpegen Mongholiya territoriyasynda ghana saqtalyp qaluy osy oiymyzgha aighaq», – dep jatady. Siz búl pikirge qalay qaraysyz?

– Búl – keshegi kenesting solaqay sayasatynyng salqyny tiygen pikirler shyghar. Islam – eshqanday bas-kóz joq basqynshylyqty, shapqynshylyqty múrat tútqan din emes. Ol qarsy bolsa, islam sharighatyna qayshy keletin dýniyelerge ghana qarsy boldy. Eger jergilikti halyqtyng dýniyetanymyndaghy qaysybir әdet-ghúryptar islam sharighatyna qayshy kelmese, oghan týsinistikpen, keshirimmen qaraghan. Tyiym salsa, araq ishu, shoshqa etin jeu sekildi aramy qylyqtargha ghana tyiym saldy. Tarihtan «islamdy kýshtep tanypty, kýshpen endiripti» degen derekterdi óz basym kezdestirgem joq.

Payghambarymyz óz qyzy men balalaryna bylay dep aitqan: «Ey, Múhammedting qyzy Fatima, Ábu Tәlipting balalary, sender maghan birimning agham, birimning әkem, birimning tuysym dep senip qalmandar. Men senderdi sharighat isinen qorghay almaymyn. Ózing namazyndy oqy, orazandy tút, jaqsylyq is iste, sonda ghana basyna baq qonar. Eger kýnә jasasan, men payghambar bolsam da, júmaqqa kirgize almaymyn. Qaltamda qansha aqsha bar, súrasandar bәrin bereyin, biraq sharighat isine men aralasa almaymyn».

Payghambardyng ózi osylay degende, basqalardyng qolynan ne keledi?

Músylmanshylyq әuelde... oqudan bastalghan

– VIII-HII ghasyrlar aralyghynda arab әlemi, jalpy islam órkeniyeti ózining altyn dәuirin bastan ótkerdi deuge bolady: ilim-bilim damydy, mәdeniyet órkendedi. Odan keyingi kezenderde búl ýrdis kýrt bәsendedi, islam qoghamy europalyq ghylym men tehnikanyng tegeurinine tótep bere almay, әlsizdik tanytty. Osynyng sebebin qalay týsindirer ediniz?

– Áueli ghylymnyng shyghystan, onyng ishinde islamnan taraghanyna eshkimning talasy bolmasa kerek. Múny europalyqtar da moyyndaydy. Matematika ghylymynyng negizin salghan әl-Horezmy basynda sәldesi bar adam bolghan. Medisinanyn, astronomiyanyn, fizikanyng negizin salghan Ábu Ály ibn Sina, Úlyqbek, Ábu Reyhan Biruny sekildi ghúlamalar da – músylmandar. Dýniyejýzinde Aristoteliden keyingi ekinshi ústaz atanghan Ábu Nәsir әl-Faraby de solay. Osy ghylymnyng bәri damyp jatqanda, basqalar qayda edi? Ormanda jýr edi, әli jartylay jabayy halden asa almaghan bolatyn. Keyin bir zamandar keldi de, islam әlemi toqyraugha úshyrady. Sol toqyraudyng saldarynan, biz «úiyqtap jatqanda», shyghysta dýniyege kelgen ghylymnyng bәrin iygergen europalyqtar algha ozyp ketti, islamnan alghan ilimin ary qaray damytty, sóitip ózimizge qayta úsyndy. Búghan islam kinәli emes. Ghylymdy, dindi nasihattaytyn, jetildiretin, jana biyikke kóteretin, jaryqqa shygharatyn adamdar, ghúlamalar, túlghalar tuuy kerek. Olar joq bolsa, ghylym men din ózdiginen damymaydy. Búghan alystan, sonau kóne zamannan mysal izdeuding qajeti shamaly: keshegi kenes ókimetining kezinde-aq nesheme diny kitaptar tyshqannyng tisining qyshuyn qandyryp, qúr beker shirip jatty emes pe? Demek, memleket sayasaty, tәlim-tәrbie baghyty qalay qaray búrylsa, qoghamnyng da solay ózgerip kete beretini osydan-aq anyq angharylmay ma?

Mәselen, teokratiya degen termin bar: «teo» – «qúday», «kratiya» – «biylik» degen sóz. Yaghny tikeley audarghanda «qúdaydyng biyligi» degen úghymdy beredi. Múnday qoghamda memleketti dinbasylar basqardy. Keyin múnyng da tozyghy jetti. Sosyn «hiliazm» degen ilim shyqty. Olar «eldi qúdaydyng jerge jibergen ókili basqarady» dep týsindirdi. Osynyng ózi adamzat balasynyng basynan neshe yqylym zamannyng ótkenin, uaqyt syrghyghan sayyn kózqarastardyng san qúbylghanyn bildirmey me?

Islam – eshqashan mәdeniyetke, ilim-bilimge qarsy shyqqan din emes. Qayta ol ghylymdy ýnemi qoldap otyrghan. Múhammed payghambardan: «Siz dýniyede eng әueli neni joghary qoyar ediniz?» – dep súraghanda, ol «ilimdi joghary qoyamyn» dep jauap bergen. Kórdinder me, «imandy» demegen, «ilimdi» degen. Aspannan Qúran Kәrim týskende de, músylmanshylyq namaz oqudan, oraza tútudan, zeket beruden bastalghan joq, eng әueli oqudan bastalghan. Payghambarymyz Núr tauynyng bókterindegi Hira ýngirinde otyrghanda týsken sýrening biri «ilimindi damyt, bilmegenindi bile týs» dep ýiretedi. «Qúran» degen sózding ózi de «oqu» degen maghynany bildiredi ghoy.

– Qazaqstanda qaptap jýrgen bizge jat diny sektalar men aghymdardyng emin-erkin tayrandauyna qalay tyiym salugha bolady?

– Dindi, ony ústanatyn halyqty ózge aghymdardyng әserinen qorghau – jeke adamnyng ainalysatyn isi emes. Oghan әrbir qazaq, qala berdi kez kelgen qazaqstandyq azamat hal-qaderinshe atsalysuy kerek. Búghan qosa búl iske memleket te bas-kóz bolghany jón. Eger qoyshy aldyndaghy malyna yqtiyat bolmasa, qalay bolsa solay, jauapsyz qarasa, ol joghalyp ketpey me, qasqyr jep qoymay ma? Sol siyaqty eldegi diny ahualdyng shiyelenisip ketpeuin tiyisti oryndar qadaghalap otyruy kerek dep oilaymyn. Tyiym salu degen – zanmen tyndyrmasa, anau-mynau әreketke aldyra qoyatyn is emes. Sonshama diny sektalardy elge kirgizuge, tirketuge, emin-erkin júmys isteuge kim mýmkindik berip otyr? Solardan súrandar.

– Bizde «memleket dinnen bólek» degen úghym bar ghoy.

– Ras, bizding elimiz – zayyrly memleket. Etnikalyq, konfessiyalyq, tildik túrghydan qúramy әrkelki. Kez kelgen diaspora ókilderining óz tilinde sóilep, óz dinin ústanuyna mýmkindigi bar. Biraq osylay eken dep memleket óz ishindegi jaghdaygha qatyssyz otyra bermeuge tiyis.

Bile bilsender, tarihtaghy eng bir erekshe zayyrly qoghamdy Mediyne shaharynda Múhammed payghambardyng ózi qúrghan. Óitkeni ol kezde Mediynede músylman arabtarmen qatar iudeyler, hristiandar, pútqa tabynushylar jәne taghy basqalar bar edi. Solardyng eshqaysysyna diny túrghydan qysym jasaghanday bolmas ýshin, payghambarymyz zayyrly qogham qalyptastyrghan. Keyin basqa nanym-senimdegi júrttyng birazy kóship ketken, birazy islam dinin qabyldaghan. Sóitip, san jaghynan basymdyqqa qol jetkennen keyin ol jerde taza islam memleketi ornady.

Bizding elde de qazir din jaghynan bolsyn, til jaghynan bolsyn, eshkimge qysym jasalyp jatqan joq. Bәrining qúqy bir. Áytse de, olardyng diny kózqarasy әrqily bolghanymen, Otan ortaq ekenin, barlyghynyng da Qazaqstan azamaty ekenin úmytpaghany lәzim.

Islamda ekstremizm de, shovinizm de joq

– Islamdy ústanushylardyng ózi sýnnitter, shiitter bop bólinip jatady. Keyde búlardyng qarym-qatynasynyng tipten shiyelenisip ketetinin de kórip jýrmiz. Mәselen, Iraktaghy, Aughanstandaghy oqighalar...

– Birde payghambarymyz Múhammed (s. gh. s.) úiqydan qyp-qyzyl bop ashulanyp túrypty da: «Buddizm 70 tarmaqqa jiktelip edi, iudaizm 71-ge, hristian dini 72-ge bólingen bolatyn, endi islam 73-ke bólinetin boldy ghoy», – depti. Sonda sahabalar: «Sonyng ishinde qaysysyn dúrys dep sanauymyz kerek?» – dep súraghanda, ol «әl-sunna uә jamaa», «yaghny mening ústanghan jolym» dep jauap beripti. Arabtar da, biz de, myna Orta Aziya halyqtary da – sýnnittermiz. Búdan shia (shigha) aghymy, yaghny shiitter bólinip shyqqan. Búl ózi – sayasy aghym. Irakta olar islam ýshin soghysyp jatqan joq. Biylik ýshin talasyp jatyr. Aughanstandaghy soghys ta islam ýshin bolyp jatyr deysinder me? Ondaghy halyq – 1 400 jyldan beri músylman. Olar pushtun, tәjik, ózbek bolyp bólinip, taq ýshin tartysty. Búl jerde dindi qalqan ghyp otyrghan kim? Soghysqa, sayasatqa aralastyryp, «islam – ekstremistik din» degen úghymdy qalyptastyrghysy keletinder kimder? Múny ózdering de jaqsy bilesinder.

Shyn islamda ekstremizm de, terrorizm de, shovinizm de, despotizm de joq. Múhammed payghambarymyz islam dinin nasihattap Mekkede on ýsh jyl túrghanda, mýshrikter, yaghny kóp qúdaygha tabynushylar «nege Allagha senesinder?» dep birneshe músylmandy óltirdi. Tipti Bilәl degen azanshy zәngini ústap alyp, keudesine ystyq temir basyp, tabanyn tilip túz qúiyp, «Alla – joq, Múhammed – payghambar emes dep ait!» dep qinady. Ol sonda da «lә iylәha illalla» deuden tanbady. Sol on ýsh jylda osynday qorlyqtargha qaramastan, músylmandar eshkimge qarsy sóilegen joq. Keyin qarsylyq tipten ýdep bara jatqan son, hijranyng birinshi jyly payghambarymyz Efiopiyagha uaqytsha qonys audardy. Odan oralghan song da tynyshtyq kórmegesin Mekkeden jýz shaqyrymday jerdegi Tayyp shaharyna ketti. Ol jerde de jany jay tappaghan song Mediynege ketuge mәjbýr boldy. Islam dinining birte-birte kýsheye bastaghanynan qauiptengen mýshrikter on jyldyng ishinde músylmandargha qarsy 65 ret soghys ashty. Sonda jylyna 6-7 retten soghysty degen sóz ghoy. Sol soghystardyng 28-ine payghambarymyzdyng ózi de qatysty, qalghanyna sahabalardy jiberdi. Osydan song baryp, Alla-Taghala: «Endi ózindi qorgha, dinindi qorgha!» – degen belgi berdi, Qúranda ashyq aitty, búiyrdy.

Al endi osynda qanday terrorizm bar? Tynyshtyq bermey jatqan syrtqy jaudan ózindi, bala-shaghandy, qauymyndy, nanym-senimindi qorghau da – ekstremizm be? Býginde әlemde bop jatqan janjaldardyng eshbirine de islamnyng kinәsi joq. Kerisinshe, kezinde islam qauymyn yntymaqtan ajyratyp, ydyratyp jibergen europalyqtar endi odan ózderine jau jasap alyp jýr. Zamanynda kýlli dýniyeni biyleuge talasqan Úlybritaniya, Fransiya, Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Germaniya arab elderin de bóliske salghan: Livan men Aljirdi – fransuzdar basqarsa, Iordaniya men Egiypetti – aghylshyndar, Liviyany – italiyandar, Marokkony – ispandar biylegen. «Bólip al da, biyley ber degen osy emes pe? Kezinde tútas bir halifatqa qaraghan arab әlemin 22 memleketke bólip, ózara arazdastyryp ketken de solar ghoy.

Allany aighaylamay-aq eske alugha bolady

– Endi taza din jóninen bir súraq: sopylyq degenimiz ne?

– Búl – úzaq әngime. Qysqasha aitsaq: búl terminning ózi grekting «sofius», yaghny «danalyq» degen sózinen shyqqan eken degen boljam bar. Ekinshi bir ghalymdar islam dini payda bolmastan búryn Qaghbagha kelip, minәjat oqityn ejelgi nanym-senimning ókilderin «sufatun» dep ataghan, búl úghym sodan tuyndaghan bolar desedi. Endi bireuler arabtyng «safa» – «taza» degen sózinen shyqqan dep te aitady. Ózimning «osy dúrys-au» dep sanaytyn núsqam mynau: ertede Mekkede kedey ortadan shyqqan dindarlar ýstine jýnnen toqylghan shapan kiyip namaz oqidy eken. Al jýndi arabtar «suf» deydi. Sufizm, sopylyq degenimiz – bәndәuy tirlikten baz keship, taza taqualyq joldy qalaghan dindarlardyng aghymy.

– Osy tәrki-dýnie aghymnan adamzatqa payda bar ma?

– Eger terendey bersek, múnyng tamyry sonau vedizm, brahmanizm, induizm, daoizm, sintoizm, buddizm sekildi dinderde jatyr. Yaghny Jer betindegi tirlik ataulydan asqaq túryp, óz ómirin meyirimdi de rahymdy Alla-Taghalagha minәjat etuge, býgingi tilmen aitqanda, meditasiya jasaugha arnaghan adamdar toptasqan baghyt. Búl iudaizm men hristianda da bar, islamgha da ótken. Dinge dinning әser-yqpaly bolmay túrmaydy ghoy. Mәselen, bizdegi ólgen adamnyng jetisin, qyrqyn, jylyn beru ghúryptary iudeylerde de, hristiandarda da bar.

– Sopylyqtyng bizdegi belgili ókilderi dep kimderdi aitady?

– Búharada Qoja Baqauddin Naqshbandy degen kisi ómir sýrgen. Týpki tegi – parsy. Odan song Qoja Ahmet Yassauiydi ataymyz, múnyng tegi – týrki. Búharada oqyghan, keyin jighan-tergen ilimin Týrkistangha kelip taratty. Búlar – sopylyqtyng jón-joralghysyna, ilimine barynsha adaldyq tanytqan túlghalar. Múny, basqasyn bylay qoyghanda, Yassauiyding óz shygharmalarynan da bayqaugha bolady. Onyng «Sharighatty bilmey túryp tariqatqa ótkenning imanyn shaytan alady» degen sózining ózi nege túrady? Búl – «shamana qarap әreket qyl» degen naqyl ghoy, «eger dindi týgel mengerip, biliming tasyp bara jatsa ghana sopylyq jolgha týs, ghibadatyndy bayytugha bel bayla» degendi bildiredi. Al keyingiler, býginde sopymyn dep jýrgender ilimning týp-tamyryna boylamay, ony búzyp jýr.

Mynaday bir hikaya bar. Bir kýni Naqshbandy әulie zayyby Biybi Sәlimamen birge ózining qos shәkirtin synap kórmek bolypty. Áyeline Jebireyil perishtening kiyimin kiygizgen ol әueli hat tanymaytyn qaradan shyghyp sopy bolghan shәkirtine kelipti de, «osylay da osylay, sizding 25 jyl sopylyq qyzmetinizge Alla-Taghala dәn riza, endi siz Jaratqannyng әmirimen payghambar bolatyn boldynyz» depti. Anau «e, osynshama jylghy enbegim esh ketpepti-au» dep quanyp qalypty. Sosyn aqyldy, oqyghan, ghylymy ortadan shyqqan mýriydine baryp, tura janaghyday әngime aitypty. Sonda búl shәkirti qylyshyn qynynan suyryp alyp, «Jebireyilge» dýrse qoya beripti: «Sen ne ottap túrsyn?! Payghambardyng eng sony Múhammed emes pe? Sen Jebireyil emes, meni azghyrugha kelgen shaytan shygharsyn?! Qazir shauyp tastayyn». Osy kezde anaday jerde jasyrynyp túrghan Naqshbandy әulie jýgirip kelip, «oybay, óltirip qoyma, búl mening kempirim Biybi Sәlima ghoy» dep ajyratyp alady. Sóitip, aqyldy shәkirti әuliyening senimine ie bolady, al «payghambar bolasyn» degenge senip qalghan nadan shәkirti ózining qateleskenin bilip, ókinip, barmaghyn shaynap, aqyrynda jyndanyp ketedi.

– Yassauy 63 jasynda qyluetke týsip, sodan keyin taghy 63 jas jasapty degen әngime bar.

– Estigem. Jay-japsaryn anyqtaugha tyrystym da. Shynymen-aq búl adam sengisiz nәrse ghoy, sonsha jyl jer astynda qalay ómir sýrgen? Sóitsem, ol týn balasynda, el jappay úiqygha jatqanda, dalagha shyghady eken. Sóitip, týiege minip alyp, shahardyng syrtynda tang atqansha seyildep qaytatyn kórinedi. Týiening jýrisi ýstindegi adamdy da belgili bir qimyl-qozghalysqa keltiredi ghoy, onyng ýstine týngi tymyq aua da aghzagha jaqsy әser etedi. Bir kýndik quat jinap alghan Yassauy babamyz tang bozara qaytyp qyluetke týsedi eken.

Qaybir jyly Mongholiyanyng dinbasysy – lama shaqyrdy. Qazaqy kiyiz ýiding pishinimen ýlken ghibadat ghimaratyn saldyru búrynnan oiymda jýretin. Barsam, mening oiymdaghy maqsatty lama oryndap qoyypty. Ángime arasynda odan «sizder dindi júrtqa nemen sendirip, týsindirip jýrsizder?» dep súradym. «Jýriniz, kórseteyin» dedi. Jýz metrdey me eken, Qúday salmasyn, bir terenge – jer astyna týstik. 11-12 jigit minәjat etip otyr eken. «Búlar magiyany oqidy» dedi lama. Sosyn 700-1000 jyl búryn terige jazylghan kitaptaryn kórsetti. «Myna jigitter kýni-týni osynda otyra bere me, auru-syrqaugha úshyrap qalmay ma?» dep súradym. Lama: «Týnde júrttyng kózi ilingende búlardy dalagha alyp shyghamyz. Tang atqansha seruendep kelemiz de, shyghys jaq qyzara bastaghanda qaytadan jer astyna týsiremiz», – dedi. Demek, islamdaghy sopylyq pen buddizmning lamaizm baghytynda úqsastyqtar bar jәne ol tegin emes.

– Qazir zikirshiler shyghyp jýr. Olargha qalay qaraysyz?

– «Zikir» – Alla-Taghalany eske alu degen sóz. Búl – bar nәrse. Biraq ony kóshege shyghyp ólendetip aitu, saraygha adamdardy jiyp alyp, biylet satyp aitu qanshalyqty dúrys? Búl jerde ol Allanyng atyn satyp túrghan joq pa? Jaraydy, onasha jerde aitsyn, zikir salsyn, Jaratushy iyemizdi eske alsyn. Al aighaylap, júrtty ýgitteuleri dúrys emes. Men solardyng key әreketterine qarap tang qalamyn. Jalpy qazir Qazaqstanda bilgishter kóbeyip ketti. Birdeneni shet púshpaqtap oqyghan bolady da, sony júrtqa ýiretuge kirisedi. Múndaylar qarapayym halyqty shatastyryp, elding arasyna iritki salady. Bir kýni sonday bilgishting biri «Tolstoy rahmatulla ghaley...» dep soghyp otyr. Ras, Tolstoy – islamdy qoldaghan, onyng ústanymdary men qaghidalaryn qúrmet tútqan, moyyndaghan, óte qyzyqqan adam. Biraq ol shynayy músylman emes qoy. Ólgende hristian saltymen jerlendi. Ony qalay «rahmatulla» dep aitugha bolady? Múnday adasqan aghymdar, kózqarastar Qazaqstandy jaylap bara jatyr.

– Kóshede kózinen basqa jerining bәrin túmshalap, hidjab, niqab kiyip alghan qazaq әielderin jii kóretin boldyq. Búl ne?

– Arabtardyng erkegi de, әieli de basyna oramal salyp jýredi. Búl – dinnen emes. Arab týbegindegi aptap aua rayyna baylanysty ejelden, tipti islam payda bolmay túryp qalyptasqan kiyim kii ýrdisi. «Niqab» degen – pәrenji. Kóz-súqtan saqtanu, bóten erkekting nazaryn audarmau ýshin kiyiletin kiyim dep aitylady. Qazir bizding qyzdardyng hidjab kiyip jýrui – qazaqtyng salt-dәstýrine mýlde sәikes kelmeytin tirlik. Islamnyng qaghidalarynda әiel adamnyng úzyn kóilek kiii, basyna oramal saluy bar, biraq «bet-auzyndy týgel túmshala» degen sharty joq.

Qarausyz jerge qasqyr da ýiir

– Jaqynda Ukrainada saylau ótti. El ekige bólinip kete jazdady. Aqyrynda batysshyl Yushenko jenip shyqty. Múny orys sayasattanushylary «ejelden katoliktik Polishamen kindigi jabysqan Batys Ukrainanyng elding pravoslavtyq shyghys bóliginen basym týsui» dep týsindirgisi keledi. Búl – «din sayasy nauqangha tikeley yqpal etti» degen sóz emes pe? Jalpy osynday jaghdaydyng bizding elde boluy mýmkin be?

– Senderding aityp otyrghandaryng – taza sayasattyng әngimesi, shyraqtarym. Búl jerde nauqannyng kórigin qyzdyrghan da, eki tarapty eki ay boyy aitystyryp-tartystyryp qoyghan da – sayasat. Múnda pravoslav nemese katolik dindarlarynyn, jalpy dinning týk te qatysy joq. Alayda dinning sayasatqa aralasqan jerinde ýnemi jaqsylyq bola bermeytinin, әne, ózdering de bilip otyrsyndar. Oghan birneshe jylgha sozylyp, әreng basylghan Balqandaghy soghysty mysalgha keltirsek te jetip jatyr. Diny senim jaghynan bólingen bir últtyng taghdyry qalay bolaryn әsirese bizding jadymyzda ústaghanymyz jón shyghar...

Bir últ ókilderining birneshe dindi ústanuy jalghyz búrynghy Yugoslaviyada ghana bolghan joq. Mәselen, Egiypette bayaghy perghauyndar zamanynan kele jatqan ejelgi túrghyndar – birneshe million kopttar túrady. Olar qazir arab tilinde sóilegenimen, islam dinin qabyldamaghan. Livan men Siriyada últy arab bolsa da, hristian dinin ústanatyndar bar. Áriyne, búl – «dinge bólinip jatqan jalghyz halyq biz emes qoy» dep qazaqty júbatu emes, sóz reti kelgende aitylghan jay mysal ghana.

Qaybir jyly Pәkistanda boldym. Sonda elding preziydenti – Múhammed Rafik Tarar degen kisimen kezdestim. Lahorda dәris oqyp jýrgen jerimnen arnayy Islamabadqa aldyrdy. Ángime arasynda ol: «Pәkistan Islam Respublikasy degen ataudaghy «islam» degen sóz artyq. Pәkistan Respublikasy dep qana atala beruimiz kerek edi», – dep qaldy. Múny ol nege aitty? «Eldi tek islamnyng jolymen, sharighatpen qana basqaryp otyrghan biz joq, o jaghyn bizden talap etpeniz» degendi menzep otyr ol.

Osy elding uniyversiytetterining birinde dәris oqyp túrghanymda, bir professor: «Siz islam ekonomikasy degen úghymgha qalay qaraysyz?» – degen súraq qoydy. «Qazir óz memleketin tek islam jolymen ghana basqaryp otyrghan eldi atay alasyz ba?» dep onyng ózine qarsy saual tastadym. Ýndemedi. «Olay bolsa, siz ekonomikany ekige bólmeniz. Qazir Jer betindegi memleketterding bәrinde derlik syrttan qaryz alu, qaryz beru bar. Jәne ol qaryz ýnemi ósimmen beriledi. Al endi ol qarjyny almasan, sening memleketing kýn kóre almay qaluy mýmkin. Qaryz berushi, әriyne, islam memleketi emes, tipti onyng sening dininmen mýldem shataghy joq. Alayyn desen, islam dini ósimmen qaryz beruge qarsy, ony sýtqorlyq dep ataydy. Almayyn desen, taghy bolmaydy. Al múnday jaghdayda islam ekonomikasyn qaytip damytasyn?» dep edim, qos qolyn kóterip, «men týsindim, jenildim» dedi.

Kez kelgen jaman nәrse әlsiz jerge ýiir bolady. Qasqyr da qoygha shabarda qoranyng eng bir qúlaghaly túrghan, qarausyz qalghan búryshynan kep tiyispey me? Tórt qúbylasy týgel myghym jerge ol túmsyghyn da tygha almas edi ghoy! Demek, bizding el de etek-jenin qymtap, óz-ózine saq bolyp, bekem otyruy kerek.

Súhbattasqandar Sәken Sybanbay, Ámirhan Balqybek

(«Jas qazaq» gazeti, 14 qantar, 2005 jyl)                    

ÓMIRBAYaN

Rәtbek qajy Nysanbayúly 1940 jyldyng 14 qarashasynda qazirgi Týrkistan oblysy, Keles audanynda dýniyege kelgen.

1958-1964 jyldary Búharadaghy (Ózbekstan) әigili «Mir-Arab» medresesinde oqyghan.

1969-1975 jyldary Liviya uniyversiytetining «Sharighat jәne zan» fakulitetinde oqyp, joghary diny bilim alghan.

1979-2000 jyldar aralyghynda Qazaqstan músylmandarynyng qaziyi, bas mýftii boldy.

2026 jyldyng 16 qantarynda 86 jasqa qaraghan shaghynda dýnie saldy.

Abai.kz