Nemese EAEO ishindegi diplomatiyalyq emes dau-damay turaly

Sonymen, Euraziyalyq odaqta (EAEO) sauda soghysy bastalghan syqyldy.

Byltyr Mәskeu Qazaqstanda qúrastyrylyp, Reseyde satylatyn avtokólikterding keden salyghyn kýrt kóterip jibergen. Ol bolsa, EAEO shenberindegi kelisimderge tompaq keledi.

Mine, janasha tarihymyzda alghash ret minez tanytyp, Qazaqstan jaghy odaqtas hәm kórshi tarapynan oryn alyp otyrghan múnday menmenshildikke әbden oryndy hәm layyqty jauap berip otyr.

QR ónerkәsip jәne qúrylys ministrligining habarlauynsha, Qazaqstan jaghy da Reseyden bizding elge keletin avtokódikterge salynatyn salyqty 40 ese kótermek.

Qazaq mýndayda «Á» degenge «Mә!», - dedi», - dep» aitady.

Dúrys bolghan eken!

«Eldik egoizm» degen qúbylys bar. Óz basym ony qúptaymyn, óitkeni kez kelgen memleket halyqaralyq dengeyde belgili bir sheshim qabyldaghanda, eng aldymen, ózining últtyq maqsat-mýddesine basshylyqqa aluy tiyis. Ol - búljytpay oryndaluy tiyis aksioma.

Alayda, memleket basqa memlekettermen ortaq kelisimge kelip, yntymaqtasugha uaghdalasqanda ózining ekonomikalyq egemendigining belgili bir bóligimen óz erkimen qoshtasugha mәjbýr әri mindetti. Áytpese, ol qanday úiym?

Óz basym osynau mýddeler qaqtyghysynyng jariya alangha shyguynda janasha, bólek mәn bar dep sanaymyn. Osynau jalqy jayttan jalpy problema hәm tendensiya boy kórsetip qalady. Onyng aty – EAEO sekildi qúrylymnyng ekonomikalyq, sayasy jәne moralidyq daghdarysynyng odan sayyn úlghaya týsui.

Oyymdy taratyp, týsindirip kóreyin.

Birinshiden, ekonomikalyq daghdarysqa kelsek, EAEO-gha mýshe elderding ózderining týpkilikti de týbegeyli mýddelerin qorghau niyeti birtindep kýsheye bermek. Áytpese, bolmaydy. Bireu bireuding joghyn óleng aityp jýrip izdeydi, ol mәtel EAEO sekildi úiymgha tikeley qatysty.

Sol sebepti «egemendi egoizm» ýdey, ekpindey bermek, ol bolsa, kez kelgen integrasiyalyq qozghalysqa óz salqynyn tiygizedi.

Ekinshiden, sayasy daghdarysqa kelsek,  tórtkýl dýniyening astan-kestenin shygharyp, әlemdi búryn-sondy bolmaghan әbigerge salyp, basqynshy atanghan Resey býginde – EEAO-nyng beldi mýshesi, tipti ony osy qúrylymnyng irgetasy hәm ústyny desek te bolady. Ol qazir órkeniyetti dýniyeden alastatylghan, «toksichnyi» memleket. Sol sebepti bir úiymda birge jýrgen basqa memleketterge osy jayttyng salqyny tiyip jatqany da ras. Újymdyq Batys sanksiyalarynyng ózi ne túrady?!

EAEO osydan on alty jyl búryn qúrylsa, býginde «elu jylda el jana» mәteli «qarqynday», «ýdey» týsti. Ol kezde EAEO bastamashylary, onyng qúramyna engen elder, postsovettik kenistikti qorshaghan syrtqy dýnie de mýldem basqa edi.

Qazir bolsa, әlem – әlem-tapyryq, ghalamdyq arhiytektura mýldem ózgergen, keshegi, myzghymas bop koringen qúrylymdar men qúndylyqtar qúrdymgha ketkeli jatyr. EAEO qúramyndaghy elder sayasy «jer tartylys kýshi» zanyna say Mәskeuden basqa da kórshi, bauyrlas, niyettes әriptes hәm dostar bar ekenin bilip jatyr. Osynday jaghdayda Resey basshylyghy ózining neoimperiyalyq kózqarasynan aryluy tiyis.

Ýshinshiden, EAEO qúramyndaghy elderde keshegi sovet iydeologiyasy men odan tuyndaytyn shartty refleksterden mýldem ada orta buyn qalyptasty. Olar býginde óz elderinde biylik basyna kelip jatyr. Olay bolsa, óz elderining kimmen odaqtas boluy kerek, sony anyqtaytyn sol úrpaq bolmaq. Óz basym ol kóshbasshylardyng Resey sekildi avtoritar elge býiregi búryp túr dep aita almaymyn, olardyng basshylyqqa alatyn qúndylyqtary órkeniyettik dengeyde.

Mine, syrt kózge jalqy bop kórinetin EAEO qúramyndaghy kólikterge qatysty bir sheshim osynday, tereng әri alysqa baghyshtaytyn tújyrymdargha jeteleydi.

Bir nәrse anyq: býginde Jana Konstitusiya jobasyn talqylap, onyng mәtinine «halyqaralyq qúqyqtyng últtyq qúqyqtan basym boluy» sekildi zandyq normany qayta qarap jatqan Kazaqstan biyligi, bәlkim, kezinde ózi qatysushy bolghan talay kelisim-sharttyng qatang shenberinen shyqqysy keletin shyghar. Onyng ýstine Tramptyng zaualdy zamany ornaghaly sol halyqaralyq uaghdalastyqtardyng qúny da qúldyrap ketti emes pe?

Mýmkin, osy bir tarihy kezenning sәtin paydalanyp, býginde Tәuelsiz, geosayasy tandauy barshylyq memleket retinde EAEO sekildi kýmәndi de kýdikti, Resey sekildi bir elge telinip qalghan úiymnyng qúramynan shyghyp ketemiz be, qalay?..

Ámirjan Qosan

Abai.kz