Jastar - qoghamnyng demografiyalyq damuynyng manyzdy kórsetkishi
Álemdik sayasatta jastar aiyryqsha kýshke ie bolyp, jastar әr qúrlyqtyng týpkir týpkirinde sayasatqa da, ghylymgha da belsene aralas bastaghanyn kýn sayyn jahanda oryn alyp jatqan oqighalar aiqyn kórsetip otyr. Tym alysqa barmay, repressiyalyq rejimnen kóz ashpaghan Iranda bas kótergen júrttyng basym bóligi jastar bop túr.
Biraq jastardyng qúrlyqtyng әr qiyryndaghy ýles salmaghy әr qily ekendigin esten shygharmaugha tiyispiz. Jastar әdette 15–24 jas aralyghyndaghy halyq dep esepteledi (Qazaqstanda 35 jasqa deyingiler). Álemdik statistika boyynsha jastardyng ýles salmaghy әr aimaqta әrtýrli. Tómende Europa, Aziya jәne Ortalyq Aziyadaghy jastardyng ýlesi shamamen kórsetilgen.
Europadaghy jastar ýlesi (15–24 jas): shamamen 10–12%. Europa – әlemdegi eng qartangshy aimaqtardyng biri. Sondyqtan jastardyng ýlesi basqa aimaqtargha qaraghanda tómen.
Álemdegi jastardyng shamamen 60%-y Aziyada túrady. Keybir elderde (Ontýstik jәne Ontýstik-Shyghys Aziya) jastar ýlesi odan da joghary.
Ortalyq Aziyada jastar men balalar (24 jasqa deyingiler): 40–50% shamasynda. Aymaq halyqynyng ortasha jasy 26–27 jas, yaghny halyq óte jas. Keybir elderde jastardyng ýlesi óte joghary:
Tәjikstan – eng jas halyqtardyng biri. Ózbekstan – halyqtyng 60%-gha juyghy 30 jasqa deyingi adamdar.
QAZAQSTANDA jastar qoghamnyng manyzdy demografiyalyq bóligin qúraydy. Qazirgi resmy statistika boyynsha:
Qazaqstanda 14–34 jas aralyghyndaghy jastar sany shamamen 5,8 mln adam. Búl kórsetkish el halqynyng shamamen 28%-yn qúraydy. Yaghny әrbir tórtinshi qazaqstandyq – jas adam dep aitugha bolady.Jastardyng 3,67 milliony qalada, al 2,15 milliony auylda túrady. Ekonomikalyq belsendi jastar sany shamamen 3,74 mln adam.
Qazaqstan – demografiyalyq túrghydan salystyrmaly týrde jas memleketterding biri. Jastar el halqynyng ýshten birine juyq bóligin qúraydy jәne qoghamnyng ekonomikalyq, әleumettik jәne sayasy damuyna ýlken yqpal etedi. Jastar – kez kelgen qoghamnyng bolashaghy men damuynyng basty qozghaushy kýshi. Qoghamdaghy sayasy túraqtylyq pen elding keleshektegi baghyty kóbine jastardyng kózqarasyna, belsendiligine jәne azamattyq ústanymyna baylanysty qalyptasady. Sondyqtan jastardyng sayasatqa qyzyghushylyghy men qatysuy memleket damuy ýshin asa manyzdy faktorlardyng biri bolyp sanalady.
Jii eskerusiz qalatyn bir aspekt bar. Jalpy әlemde kez kelgen Konstitusiya – eng aldymen jastargha negizdelip jazylady. Jastar ýshin jana Konstitusiya iydeologiyalyq qújat retinde emes, úzaq merzimdi kepildikter jiyntyghy retinde manyzdy boluy tiyis. Osy rette, jobada el damuynyng baghytyn aiqyndaytyn birneshe trendti atap ótken jón.
Birinshi – adam kapitaly memleketting strategiyasy retinde kórsetilgen (3-bap). Bilim, ghylym jәne innovasiyalardy damytu Negizgi zanda strategiyalyq baghyt retinde bekitilgende, búl memlekettik sayasattyng mәnin ózgertedi. Múnday tәsilding qisyny boyynsha elding basty aktiyvi — shiykizat nemese infraqúrylym emes, adam, onyng bilimi, qúzyrettiligi jәne jana dýnie jasau qabileti. Býginde sany 5,8 millionnan asatyn jastar ýshin búl — tikeley signal. Memleket bilim ekonomikasyn basymdyq retinde tanidy jәne azamattardyng әleuetine investisiya salu mindettemesin alady.
Ekinshi – sifrlyq qorghanys (21-bap). Derbes derekterdi qorghau jәne sifrlyq kenistiktegi qúqyqtar jay ghana tehnikalyq taqyryp emes. Búl — jeke qauipsizdik pen bostandyq mәselesi. Sifrlyq qúqyqtardyng konstitusiyalyq dengeyde bekitilui memleketting bazalyq prinsipter dengeyinde jana kepildikterdi ornyqtyratynyn bildiredi.
Ýshinshi – zayyrly bilim men qúndylyqtar tepe-tendigi (30 jәne 33-baptar). Joba bilim beru men tәrbie jýiesining zayyrly sipatyn bekitedi, sonymen birge nekeni erkek pen әielding erikti odaghy retinde belgilep, otbasy institutynyng negizgi әleumettik qúndylyq retindegi manyzdylyghyn atap ótedi.
Býgingi tanda jastar tek bilim alyp, mamandyq iygerip qana qoymay, qoghamdyq jәne sayasy ómirge de belsendi aralasugha úmtyluda. Olar әleumettik jeliler, qoghamdyq úiymdar men týrli bastamalar arqyly óz pikirin bildirip, qoghamdaghy ózekti mәselelerge beyjay qaramaydy. Búl qúbylys jastardyng azamattyq jauapkershiligining artyp kele jatqanyn kórsetedi.
Jastar men sayasattyng baylanysy – qoghamnyng demokratiyalyq damuynyng manyzdy kórsetkishi. Jastardyng sayasy sauattylyghy men belsendiligi artqan sayyn, memlekette әdildik, ashyqtyq jәne janashyldyq qaghidalary nyghaya týsedi. Sondyqtan jastardy sayasatqa tartu, olardyng pikirin tyndau jәne qoldau kórsetu – elding túraqty damuynyng manyzdy sharty bolyp tabylady.