Kirispe

Tarihy roman – qazaq oqyrmany eng kóp sýiip oqityn janrdyng biri. Ótkenge ýnilu, tarihy túlghalardy tanu, últtyq sanany bekitu, úrpaqty tarihy jadpen tәrbiyeleu – búlardyng bәri tarihy prozanyng dәstýrli missiyasy bolyp keldi. Alayda HH ghasyrdyng sonyna qaray әlem әdebiyetinde tarihy romangha kózqaras birtindep ózgere bastady: tarih búrynghyday «dayyn aqiqat», «bir ghana dúrys núsqa» retinde emes, qayta payymdalatyn, qayta jazylatyn, kópdauysty kenistik retinde qarastyryla bastady. Osy qúbylys әdebiyettanu men әdeby tәjiriybede әrtýrli ataumen sipattaldy. Solardyng biri – «jana tarihy roman» («jana tarihy proza» dep te aitylady, bizding tómende keltiretin mysaldarymyz kóbinde romandar bolghandyqtan, tarihy roman nemese jana tarihy roman dep kóbirek aitylady) úghymy.

Búl maqalada: jana tarihy roman (jana tarihy proza) degen ne ekeni; onymen jii qatar aitylatyn janatarihshyldyq (New Historicism) teoriyasynyng tabighaty; eki úghymnyng úqsastyghy men aiyrmasy; jana tarihy romannyng damu kezenderi men kórkemdik belgileri; dәstýrli tarihy roman men jana tarihy romannyng araqatynasy; Qazaq әdebiyetimen sabaqtastyq mәselesi jýieli týrde qarastyrylady.

I. Jana tarihy roman turaly týsinik

Jana tarihy proza (nemese jana tarihy roman) — HH ghasyrdyng ekinshi jartysynan bastap, әsirese postmodernistik estetika yqpalymen qalyptasqan, tariyhqa syni, kópqyrly, filosofiyalyq kózqaraspen qaraytyn kórkem proza týri. Búl baghytta tarihy oqighalar men tarihy túlghalar býgingi sananyng súraqtary túrghysynan qayta payymdalyp, kórkemdik әri iydeyalyq dengeyde janasha sipattalady.

Jana tarihy roman dәstýrli maghynadaghy tarihy roman emes. Ol naqty tarihy túlghalar men oqighalardy dәlme-dәl, qújattyq naqtylyqpen qayta qúrudy birinshi maqsat etpeydi. Kerisinshe, qazirgi adamnyng sezimi men oi-tolghamyn «tarihy kenistikke» ornalastyra otyryp beyneleydi. Yaghny tarih kóbine fon, al negizgi mәsele – býgingi adamnyng ruhany ahualy, sanasy, erkindik pen jauapkershilik turaly súraqtary, últ pen túlgha qatynasy. Jana tarihy prozada avtor ýshin tarih – ótkendi kóshirip beru emes, býgingi shyndyqty úghynudyng tәsili. Sondyqtan ol tarihy janrdyng «qatang erejelerinen» góri ruhani-estetikalyq izdenisting formasy retinde kórinedi.

«Jana tarihy roman» termiyni 1980–90-jyldary Qytay әdeby synynda ornyqty degen pikir keng taralghan. Tónkeristik tarihy kanon әlsirep, qoghamda tarihy sana ózgergen tústa Qytay jazushylary tarihty jana qyrynan jazugha kiristi. Búl kezende tarihy oqighalardy batyrlyq-iydeologiyalyq shemagha syighyzbay, ony adam taghdyry, kýndelikti tirshilik, otbasy jady, jergilikti ómir, denelik-biologiyalyq instinkt arqyly kórsetuge úmtylghan qalamgerler algha shyqty. Sóitip Qytay әdeby әleminde eng aldymen otbasylardyng qúldyrauyn beyneleytin jәne kýshti tarihy sanany kórsetetin birqatar romandar payda boldy. Degenmen, búl romandardyng dәstýrli tarihy romandardan aiyrmashylyghy bar. Olar kóbinese tarihty bastapqy qalpyna keltirudi maqsat etpeydi; tarihy alghysharttar men oqighalar tolyghymen oidan shygharylghan, naqty tarihy túlghalardy tabu qiyn. Shyn mәninde, olar tarihty taza fongha ainaldyryp, bayandau stiyli arqyly tarihy shyndyqpen shynayy baylanysty ýzedi. Búl romandardy ótken jyldardaghy estelikter men әngimeler ghana dep sanaugha bolady; otbasynyng qúldyrauy turaly әngimeler men olardyng ishindegi ayaqtalmaghan anyzdar biz әdette «tarihy romandar» dep ataytyn nәrselerden mýlde basqa úghymdar. Degenmen, búl romandar tarihy sana men ruhty ótkendi bayandaugha dәiekti týrde engizedi. Olar tarihy shyndyqqa jana qyrynan kelip, zamanauy tarihy әdisterdi qoldana otyryp, tarihty kórkemdikpen qabyldaydy. Sondyqtan, osy túrghydan alghanda, búl romandardy «jana tarihy romandar» dep atau oryndy edi. Mәselen, Nobel silyghynyng iyegeri Mo Yani shygharmalarynda belgili bir tarihy kezeng kóbine auyl ómiri, otbasy tarihy, tabighy instinkt pen tirshilik quaty arqyly kórinse, Qytaydyng jәne bir alymdy jazushysy Yuy Hua romandarynda «ýlken tariyh» qarapayym adamnyng tragediyasy arqyly ashylady. Búl jerde «tarihtyng úly bayany» emes, adamnyng ómir sýru tәjiriybesi aldynghy qatargha shyghady.

Tarihy sana ózgerisine baylanysty batysta da 1970–80-jyldary әdebiyettanuda «jana tarihizm» (New Historicism) atty teoriyalyq baghyt qalyptasty. Onyng ókilderi mәtindi tarihiy-mәdeny kontekste, biylik qúrylymdary men diskurs(synay, aitylym) ayasynda taldaudy úsyndy. Búl – әdebiyettanulyq әdis. Dәl osy arada bir manyzdy mәsele shyghady: «Jana tarihizm» – teoriyalyq-syny әdis. «Jana tarihy roman» – kórkem әdeby qúbylys. Sondyqtan ekeuin bir úghym retinde tolyq tenestiruge bolmaydy. Olardyng úqsastyghy – tariyhqa janasha qarauynda; aiyrmashylyghy – birining zertteu әdisi, ekinshisining shygharmashylyq praktika ekeninde.

Al jana tarihy prozanyng maqsatyna kelsek, basty maqsaty – tarihy oqighany dәstýrli týrde bayandau ghana emes, tarih arqyly uaqyt, sana, últ jәne túlgha turaly filosofiyalyq oy aitu, ótken men býginning arasyndaghy baylanys pen mәndi ashu, tariyhqa býgingi sana túrghysynan bagha beru. Múnda avtor naqty tarihy derekterge sýienui mýmkin, biraq: keyipkerlerding minezi, ishki monology, oi-tolghanysy, dialogtary kóbine avtorlyq qiyal arqyly jasalady; tarihy dәldikten góri ruhani, iydeyalyq, metaforalyq, simvolikalyq shyndyqqa basymdyq beriledi; tarihtyng bir ghana núsqasy emes, kópdauystylyghy algha shyghady.

Sayasiy-әleumettik ózgerister, qoghamdyq tolghanys, iydeologiyalyq qysymnyng әrtýrli sipatta kórinui – әdebiyetti ýlken oilanugha alyp keldi. Birqatar jaghdayda jazushylar tikeley shyndyqty suretteuden góri janama tәsilge, yaghny tariyhqa jýginu arqyly óz dәuirining mәselelerin beyneleuge úmtyldy. Búl: bir jaghynan shekteuler jaghdayyndaghy shygharmashylyq strategiya boluy mýmkin; ekinshi jaghynan әdebiyetting ishki evolusiyasy – jana kórkemdik oilau jýiesin qalyptastyru ýderisi. Osy túrghydan alghanda, «jana tarihy roman» tek belgili bir kezenning jemisi ghana emes, sonymen birge jazushynyng shygharmashylyq erkindigi men ruhany izdenisining kórinisi: әdebiyet ómirdi tikeley kóshirmeydi, qayta avtordyng ishki әlemi arqyly óndelgen ómirdi kórsetedi.

II. Jana tarihshyldyq (jana tarihizm, New Historicism) turaly

«Jana tarihy romannyn» mýmkindikterin talqylau ýshin aldymen onymen birge atalatyn jana tarihshyldyq (jana tarihizm) teoriyasynyng mәnin aiqyndau da qajet bolady. Jana tarihshyldyq (jana tarihizm) 1970–80 jyldary AQSh pen Europanyng mәdeny kenistiginde qalyptasty. Búl baghyt әdebiyet teoriyasynda tariyhqa jәne әdebiyetting tarihilyghyna degen qyzyghushylyqtyng qayta oyanuyn bildiredi. Jana tarihizm synshylary formalizmge (tek mәtinge ghana nazar audaru) jәne eski tarihshyldyqqa qarsy synayda boldy. Olar әdebiyet, tarih jәne sayasat arasyndaghy baylanysty janasha anyqtap, Amerikandyq әdebiyet synyna jana serpin berdi. Baghyttyng basty ókili — Stiyven Grinblatt, Kaliforniya uniyversiytetining (Berkli) professory. Negizin qalaushylar: Britandyq synshy Reymond Uiliyams jәne Fransuz filosofy Miysheli Fuko bolatyn.

1980 jyly Grinblattyng «Qayta órleu dәuirindegi ózin-ózi qalyptastyru: Shekspirden Morgha deyin» jәne Robert Monterostyng «Elizabet: Auyl qyzdarynyng patshayymy» atty essesi jaryq kórdi. Búl shygharmalar jana tarihshyldyqtyng shedevrlerine ainalyp, onyng negizgi sipattamalary men bolashaq baghytyn resmy týrde aiqyndady. Grinblatt ózining monografiyasynyng kirispesinde «jazbasha mәtinder belgili bir qauymdastyqtarda, tirshilik ortasynda jәne biylik qúrylymdarynda sanaly týrde ómir sýredi» dep mәlimdedi. Yaghyny Grinblatt әdeby mәtinder óz aldyna bólek ómir sýrmeydi. Olar belgili bir qoghamda, belgili bir tarihy kezende, biylik qúrylymdarynyng ishinde ómir sýredi dep qarady. Búl әdebiyet – qoghamnan tys emes, qoghamdaghy biylik, sayasat, mәdeniyetpen tyghyz baylanysty degen sóz edi. Jana tarihshyldyqtyng dýniyetanymdyq qalyptasuyna Miysheli Fukonyng «biylik pen diskurs teoriyasy», Raymond Uiliyamstyng «mәdeny materializmi», Hayden Uayttyng «metatarih tújyrymdary», Fredrik Djeymsonnyng «postmodernizmdi keyingi kapitalizm mәdeniyeti retinde týsindirui» sekildi kózqarastarynyng әseri de ýlken boldy. Osylaysha jana tarihshyldyqtyn: әdeby mәtin qoghamnan tys «taza estetika» ghana emes, ol belgili bir tarihiy-mәdeny ortada, biylik qúrylymdary men әleumettik qatynastar jýiesinde ómir sýredi. Sondyqtan әdebiyetti zertteu – sol dәuirding synayyn, mәdeny әdetin, iydeologiyalyq tilin týsinu deytin basty ústanymy aiqyndalady.

Jana tarihshyldyq birtútas qatang jýie emes, biraq ortaq ústanymdary bar:

1) «Mәtinning tarihilyghy» jәne «tarihtyng mәtindigi». Tarih dayyn, ózgermeytin, absolutti aqiqat emes; ol mәtindik qúrylym. Tarihshy ótkendi «beytarap kýiinde» kóshirmeydi: ol irikteydi, jýieleydi, týsindirme jasaydy. Sondyqtan «tarihy shyndyq» – salystyrmaly úghym.

2) Tarihtyng subektivtiligi. Barlyq tarih – adamdar jazghan týsindirmeler. Tarihshynyng dýniyetanymy, iydeologiyasy, әleumettik jaghdayy bayandaugha әser etedi. Osy sebepti ótkenning tolyq әri týpki beynesin beru qiyn.

3) Biylik pen mәdeniyet qatynastary. Ádeby jәne әdeby emes mәtinder birge qarastyrylady. Olar biylik, tap, nәsil, jynys siyaqty әleumettik kýshterding kórinisi retinde taldanady. Maqsat – tek maghyna tabu emes, ótken men býgin arasynda dialog ornatu.

4) «Ýlken tarihtan» «kishi tariyhqa» kóshu. Resmy iydeologiyalyq bayandaudyng ornyna jeke adamnyng ómiri, otbasy, túrmys, kýndelikti tәjiriybe algha shyghady. Tarih tek memleket pen tónkeris tarihy emes, qarapayym adamnyng tarihy retinde de qarastyrylady.

Búl baghyttyng әserimen AQSh-ta kópmәdeniyettilik baghyt, azshylyq әdebiyeti (Afroamerikalyq, Evrey, Ýndis, Aziyalyq-Amerikalyq t.b.) jәne feministik syn jana serpin aldy. Olar tarihy jad, etnikalyq tәjiriybe, «ortalyq» pen «shetkeri» araqatynasyn qayta qarastyrdy. Jana tarihshyldyqtyng manyzyn tómendegidey jinaqtaugha bolady: tarihy bayandaudy kóptýrlendirdi, birjaqty «ilgerileu» modeline kýmәn keltirdi; subektilikke mәn berdi: túlgha tarihtyng obektisi emes, aiqyndaushysy retinde qarastyryldy; «meljemdi oqighalardy» jiktedi; tarihtyng mәtindik tabighatyn aiqyndady: bir oqigha әrtýrli týsiniktemelerge ie boluy mýmkin. Shektemelikteri de boldy: shamadan tys úsaqtalu tarihy nigilizmge әkelui mýmkin; kezdeysoqtyq pen haosty әsireleu tarihtyng etikalyq ólshemin әlsiretui yqtimal; tarih tek «mәtindik oiyngha» ainalyp ketse, ruhany terendik kómeskilenui mýmkin. Biraq janatarihshyldyq tolyq nigilistik baghyt emes: ol tarihty gumanistik túrghyda qayta payymdaugha úmtylady.

III. «Jana tarihy roman» men «jana tarihizm»: baylanysy jәne aiyrmasy

Keybir zertteushiler «jana tarihy roman» úghymyn batystyq New Historicism (jana tarihizm) teoriyasymen tikeley baylanystyryp, tipti «jana tarihizmdik roman» degen ataudy qoldanady. Múnday shatastyru kóbine mynadan tuady: tarihty «ýlken tarihtan» (History) «kóptik shaghyn tarihtargha» (histories), odan әri «jeke әngimege» (his story) ainaldyru qúbylysy eki jaqta da bar siyaqty kórinedi; ekeuinde de tarihtyng bir ghana «qasiyetti núsqasyna» kýmәn bar. Biraq múnda prinsipti aiyrma saqtaluy kerek. Olardyng negizgi aiyrmashylyghy: Jana tarihizm (New Historicism) –  mәtindi biylik, mәdeny synay, iydeologiya konteksinde taldaytyn akademiyalyq qúral retindegi teoriyalyq – syny әdis. Al jana tarihy roman – shygharmashylyq qúbylys sanalatyn, tarihy sana ózgergen kezende tughan jana bayandau tәsilderi, kórkemdik tәjiriybe, avtorlyq týsindirme.

Demek, Qytaylyq «jana tarihy roman» men batystyq «jana tarihizm» arasynda tolyq teoriyalyq sabaqtastyq bar deu ghylymy túrghydan dәl bola bermeydi. Olardyng úqsastyghy – tek «tariyhqa jana kózqaras» degen ortaq kenistikte. Jana tarihy roman mәtindegi oilardy jinaqtap, jýieleu siyaqty naqty baghyt ústanady. «Jana tarihy roman» әdette: tarihty kýndelikti ómir, otbasy, jeke jady arqyly kórsetedi; resmi, sayasy «ýlken tarihty» bólshekteydi; tarihtyng bir ghana aqiqat emes, kóp dauysty mәtin ekenin kórsetedi; tarihty túrmystyq, halyqtyq, denelik, sezimdik dengeyge beyimdep, adam bolmysynyng kýrdeliligine jaqyndatady.

IV. «Jana tarihy proza» úghymynyng keneni: әlem әdebiyetindegi alghysharttar

Álem әdebiyetinde «jana tarihy roman» termiynining naqty bastaushysy men jalghyz anyqtamasy bar deu qiyn. Óitkeni tarihty kópqyrly, bólshektelgen, kópdauysty bayandau HH ghasyrdyng ózinde-aq әrtýrli әdebiyetterde kórindi. «Jana tarihshyldyq» teoriyasyndaghy keybir tújyrymdamalar túrghysynan alghanda, «jana tarihy roman» tәjiriybesi búl tújyrymdamanyng payda boluynan búryn payda bolghan. Djeyms Djoystyng 1939 jyly jaryq kórgen «Finneganstyng oyanuy» atty monumentaldy enbegi sózsiz «jana tarihy romannyn» tiptik ýlgisi bolyp tabylady. Búghan deyin Marseli Prusttyng 1907 jәne 1922 jyldar aralyghynda jazylghan jeti tomdyq «Joghalghan uaqytty izdeu» romanyn da belgili bir maghynada «jana tarihy roman» dep sanaugha bolady. Alys Shyghysta Runosuke Akutagavanyng 1922 jyly jaryq kórgen «Bambuk toghayynda» atty әngimesi (keyinirek Akira Kurosavanyng «Rashomon» filimine beyimdelgen), sol oqighanyng kóp qyrly jәne belgisiz bayandauymen «jana tarihy romannyn» alghashqy tuyndysy dep sanaugha bolady.

Sonymen qatar, Frans Kafkanyng «Úly qabyrgha salynghan kezde» atty әngimesi, Nabokovtyng «Bozghylt ot», Lu Sinining «Eski әngimeler qaytalanady», Margerit Yursenardyng «Shyghys ertegileri», Horhe Luis Borhesting «Joldardy aiyratyn baq» jәne «Jamandar hikayasy» atty әngimeleri, Italo Kalivinonyng «Bizding ata-babalarymyz» trilogiyasy, Jan-Jak Karpentiening «Búl әlemning patshalyghy», Gabrieli Garsiya Markesting «Jýz jyldyq jalghyzdyq» jәne Ekonyng «Raushan gýlining aty» siyaqty kóptegen «jana tarihy kórkem әdebiyet» shygharmalary «jana tarihshyldyq syn» jәne «jana tarihy roman» úghymdarynyng payda boluynan búryn oqyrmanmen bet kórisken. Sondyqtan «jana tarihy proza» úghymyn HH ghasyrda jazylghan kóptegen tarihiy-tәjiriybelik romandardyng belgili bir ortaq sipattaryn jinaqtaytyn keng týsinik retinde de qarastyrugha bolady.

1. Jana tarihy romannyng damu kezenderi (shartty modeli)

Jana tarihy romannyng «jana» ataluy onyng dәstýrli, birizdi, resmy tarih bayandauyna senimsizdik tanytyp, ótkendi avtorlyq kózqaras túrghysynan qayta payymdaugha úmtyluymen baylanysty. Búl tarihty joqqa shygharu emes, ony zamanauy tarihy sana ayasynda qayta qarastyru әreketi.

(1)Qalyptasu kezeni (shamamen 1985 jyldan). Búl tústa jazushylar tariyhqa halyqtyq әri daralyq túrghydan ýnilip, ony resmy iydeologiya shenberinen tys beyneleuge bet búrdy. Tarihy oqighalar jeke adamnyng taghdyrymen, esteligimen, ishki sezimimen sabaqtastyrylyp berile bastady. Osy kezenning basty sipaty: batyrlyq pafostyng әlsireui; soghys pen qaqtyghystyng «erlik sahnasy» emes, adamnyng tirshilik ýshin kýresi retinde berilui; resmy tarihtyng «jarqyn» beynesining ydyrauy, astaryndaghy qayshylyqtardyng algha shyghuy; «tarihy shyndyqtyn» birmәndiligine kýmәn. Mo Yannyng «Qyzyl qonaq» («Qyzyl qúmay», «Qyzyl kәulen» dep te audarylyp jýr) romany jana tarihy romannyng bastauyndaghy manyzdy tuyndylardyng biri sanalady. Shygharma birinshi jaqpen bayandalyp, subektivti qabyldau men halyqtyq ómir keng tynysta suretteledi. Múnda soghys resmy batyrlyq pafospen emes, qarapayym adamdardyng tirshilik ýshin kýresi retinde kórinedi.

(2) Damu kezeni (shamamen 1987 jyldan). Jana tarihy roman avangardtyq izdenistermen úshtasyp, forma men bayandau kýrdelene týsti. Tarih endi oqighalar jelisi ghana emes, kórkemdik eksperiyment alany retinde qabyldanady. Búl kezende: uaqyt qúrylymy búzylady, borshalau kýsheyedi; tarih pen qiyal aralasady; iydeologiyalyq týsindiru әlsirep, adamnyng ishki әlemi, qúmarlyghy, tragediyasy algha shyghady; tarih obektivti ólshem emes, shartty kenistikke ainalady. Búl kezende tarih obektivti shyndyq emes, keyipkerler әreket etetin shartty kenistikke ainalady. Uaqyt naqty ólsheminen ajyrap, simvoldyq fon qyzmetin atqarady. Mysaly, Su Tunnyng «1934 jylghy qashu» romanynda tarihy kezeng naqty derektik dәldik ýshin emes, adam bolmysynyng ishki kýiin zertteu qúraly retinde alynady.

(3) Qayta bayyptau kezeni (shamamen 1992 jyldan keyin). Búl kezende jana tarihy roman mazmúndyq әri formalyq túrghydan bayyp, kópbaghytty sipat alady. Bir bóligi jiliktep kórsetudi jalghastyrsa, endi bir toby tarihy sana men últtyq dәstýrdi qayta qúrugha úmtylady. Tarih endi tek «búzylatyn mәtin» emes, ruhaniy-mәdeny negiz retinde de qarastyrylady. Múnda: «qarapayym adamnyng taghdyry» men «úly oqighalar» qatar kórsetiledi; moralidyq tandau, jauapkershilik, últ pen dәstýr mәseleleri terenirek qozghalady; tarih – kýmәn nysany ghana emes, qoghamnyng ruhany tәjiriybesin tanudyng qúralyna ainalady. Chyn Junshynyng «Aq búghy jazyghy» romany últtyq tarih formasynda jazylyp, Qytay qoghamynyng jana dәuirdegi kýrdeli ózgeristerin dәstýrli mәdeniyet ayasynda beyneleydi. Tónkeris, biylik, morali, qúmarlyq pen jauapkershilik mәseleleri keyipkerler taghdyry arqyly ashylady. Múnda tarih «tarihy zandylyq» ne kezdeysoqtyq retinde emes, adamnyng moralidyq tandauy arqyly tanylady. Jang Veyding «Áulet» romanynda tónkeris pen jeke adamnyng senimi arasyndaghy qayshylyq suretteledi. Avtor tónkeristi teristemeydi, biraq onyng adamgershilikpen ýilesu qajettigin kórsetedi. Tónkeris pen adam tabighaty qarsy qúbylys retinde emes, ózara astasqan ýderis retinde tanylady.

VI. Jana tarihy prozanyng kórkemdik erekshelikteri (negizgi belgiler)

Jana tarihy proza – tarihy shynayylyqty sol qalpynda qayta janghyrtu emes, tarihty qayta týsindiru, onyng birmәndi «aqiqat» retindegi bedeline kýmәn keltiru arqyly adam men qoghamnyng ruhany kýrdeliligin beyneleytin janr.

1. Tarihy fakt pen kórkem qiyaldyng erkin aralasuy. Avtor naqty derekti dәl bayandaudan góri sol dәuirding ruhyn, iydeyalyq mәnin ashugha úmtylady. Derek pen oidan shygharylghan epizod qatar jýredi. Tarihy túlghalar saqtaluy mýmkin, biraq olardyng ishki әlemi avtorlyq qiyalmen terendetiledi.
2. Kópqabatty uaqyt pen sananyng aralasuy. Ótken men býgin (keyde bolashaq ta) qatar kórinedi. Uaqyt syzyqtyq emes: ýziledi, qaytady, sikldik sipat alady. Tarih arqyly qazirgi zamannyng ózekti mәseleleri qozghalady.
3. Tarihy túlghany miften aryltyp, adam retinde kórsetu. Batyrlar men kósemder iydealdanbaydy: olardyng qayshylyqtary, әlsiz tústary, ishki dramasy ashylady. Búl tarihty «adamdyq ólshemmen» tanugha mýmkindik beredi.
4. Avtorlyq pozisiyanyng sharttylyghy, ironiya jәne kópdauystylyq. Bayandaushy bir ghana «aqiqatty» bekitpeydi. Bir oqigha әrtýrli keyipkerding kózimen berilui mýmkin, sonyng nәtiyjesinde kópýndilik qalyptasady.
5. Tarihty qayta jazu jәne zerdeleu. Jana tarihy roman tarihtyng ózine súraq qoyady: «Tarihty kim jazady?», «Shyndyq kimning ólshemimen aiqyndalady?», «Jad qalay jasalady?». Búl súraular arqyly búrmalanghan derekter qayta qaralyp, balama týsinik jasau úsynylady.
6. Kórkemdik tәsilder jýiesi (mәtindegi belgilerdi bir jerge toptau). Ishki monolog, sananyng aghysy, oy eleginen ótkizu; metatekst, intertekst, simvolizm; ýzindi keltiru, ózin-ózi ironiyalyq kórsetu; oqyrmannyng belsendi qatysuy – maghynany ózi ózdestirui.
7. Soghys taqyrybyn beru tәsili. Jana tarihy romandar soghysty kóbine «erlik dastan» retinde emes, qarapayym adamnyng aman qalu, qorqynysh, mәjbýrlik, moralidyq tandaular kenistigi retinde ashady. Yaghny shayqas kórinisining «kóptigi» manyzdy emes, adamnyng ishki kýii men tirshilik quaty manyzdy.

VII. Dәstýrli tarihy roman men jana tarihy romannyng aiyrmasy

Jana tarihy romandardyng tariyhqa degen kózqarasy dәstýrli tarihy romandardan edәuir ózgeshe. Dәstýrli tarihy romandarda tarih kóbine ózgermeytin obektivti shyndyq retinde qarastyrylady. Jazushylar sol dayyn tarihy shyndyqty negizge alyp, óz dәuirining tanymy men ruhyna say týsindiruge, baghalaugha tyrysady. Yaghny avtorlar tariyhqa býgingi kózqaras túrghysynan qarap, onyng jana qyrlaryn ashugha úmtylady. Al jana tarihy romandarda tarih dayyn jәne ózgermeytin shyndyq retinde qabyldanbaydy. Kerisinshe, ol – qazirgi zaman men ótken uaqyttyng ózara dialogy arqyly qayta jasalatyn qúbylys. Múnda tarih býgingi adamnyng týsinigi, tәjiriybesi jәne kózqarasymen qayta qaralyp, jana maghynagha ie bolady. Sondyqtan jana tarihy romandar ýshin basty maqsat – tarihty tek týsindiru nemese baghalau emes, onyng ózin qayta qúru, yaghny jana kórkemdik tәsilder arqyly qayta payymdau. Múnday shygharmalarda tarih kóbine kezdeysoqtyqtargha toly, ýnemi ózgerip otyratyn prosess retinde kórinedi. Yaghny tarihta mәngilik, myzghymas obektivti shyndyq joq degen týsinik basym. Búl túrghydan alghanda, tarihy shyndyq qazirgi uaqyt pen ótken zamannyng baylanysy barysynda birtindep qalyptasady. Demek, tarih – tek ótkenning deregi ghana emes, ol әr dәuirding tanymy arqyly qayta jasalyp otyratyn mәdeny qúbylys.

Qoryta aitqanda, dәstýrli tarihy roman men jana tarihy romannyng basty aiyrmashylyghy – olardyng tarihty týsinu tәsilinde. Birinshisi tarihty túraqty obektivti shyndyq retinde qabyldasa, ekinshisi ony ýzdiksiz qayta qúrylatyn, kópqyrly prosess retinde qarastyrady.

Biz jәne bir maqalamyzda dәstýrli tarihy roman turaly janjaqtyly toqtalghamyz. Dese de, tipti de týsinikti bolu ýshin búl eki baghyttyng basty aiyrmashylyghyn jeke – jeke bylay tәpsirlegen jón:

1. Dәstýrli tarihy roman. Dәstýrli tarihy roman eng aldymen tarihy shyndyq pen derekke adaldyqty basty qaghida retinde ústanady. Múnday shygharmalar naqty tarihy faktilerge, arhivtik mәlimetterge jәne belgili tarihy túlghalardyng ómirine sýienip jazylady. Sondyqtan onda tarih kóbine ózgermeytin, naqty әri obektivti aqiqat retinde beynelenedi. Dәstýrli tarihy romandarda uaqyt jelisi syzyqtyq týrde, yaghny oqighalar birinen song biri retimen damidy. Bayandau kóbine ýshinshi jaqpen, epikalyq keng tynyspen jýrgiziledi. Múnday shygharmalarda batyrlyq, eldik ruh, tarihy túlghalardyng erligi aldynghy qatargha shyghady. Al oqyrman avtor úsynghan tarihy shyndyqty negizinen dayyn kýiinde qabyldaydy. Qazaq әdebiyetinde búl baghyttyng aiqyn ýlgileri retinde: «Kóshpendiler» (Iliyas Esenberliyn), «Alasapyran» (Múhtar Maghauiyn), «Daraboz» (Qabdesh Júmadilov) siyaqty romandardy ataugha bolady. Mysaly, «Kóshpendiler» romanynda qazaq handyghynyng qúryluy, jonghar shapqynshylyghy siyaqty tarihy oqighalar naqty derekterge sýiene otyryp, epikalyq keng tynyspen suretteledi. Múnda tarih – halyq taghdyrymen astasqan úly tarihy prosess retinde kórinedi.
2. Jana tarihy roman. Al jana tarihy roman tariyhqa mýlde basqa qyrynan qaraydy. Múnda tarih dayyn әri ózgermeytin aqiqat retinde emes, adamnyng býgingi týsinigi arqyly qayta payymdalatyn qúbylys retinde qarastyrylady. Yaghny ótken men býginning arasynda belgili bir dialog ornaydy. Jana tarihy romandarda avtorlar tarihy derekti dәlme-dәl qaytalaugha úmtylmaydy. Kerisinshe, olar tarihtyng salystyrmaly, subektivti sipatyn kórsetuge tyrysady. Búl romandardaghy keyipkerler kóbine ruhany daghdarysqa úshyraghan, kýmәnshil túlghalar bolyp keledi. Olar tarihty batyrlyq epos retinde emes, jeke adamnyng taghdyry, kýndelikti ómiri, otbasy men túrmys dengeyinde sezinedi. Osy arqyly tarihtyng ýlken oqighalary qarapayym adamdardyng ómirimen baylanysta kórsetiledi. Sonymen birge jana tarihy romandarda oqyrman da belsendi ról atqarady. Avtor tarihtyng bir ghana dayyn týsindirmesin úsynbaydy; kerisinshe, mәtin oqyrmandy oilanugha, týrli maghyna izdeuge jeteleydi. Sondyqtan múnday shygharmalarda tarihy dәldikten góri ruhani-iydeyalyq shyndyq manyzdyraq bolyp keledi.

Mysaly, shyghys pen batystyng qaqtyghysy basa jazylghan Orhan Pamuktyng «Mening atym Qyrmyzy» romanynda oqigha XVI ghasyrdaghy Osman imperiyasynda ótedi. Biraq roman tarihty bir ghana bayandaushynyng auzymen bayandamaydy. Ár dengeydegi, әrtýrli keyipkerlerding kózimen baqylanyp, romangha әrtýrli kózqarastar sindiriledi. Tipti búl baqylaular men kózqarastardy keybir taraularda suret, óli adam, iyt, at nemese aqshany sóiletu arqyly jasaqtaydy. Osy arqyly avtor tarihtyng kóp dauysty, kóp interpretasiyaly(týsindirilmeli) ekenin, jana tarihy romandarda tarih bir ghana ózgermeytin shyndyq emes ekendigin kórsetedi. Sýitip tarihty detektiyv, óner filosofiyasy, mәdeniyet qaqtyghysy arqyly kórsetedi. Al Mo Yannyng «Ómir men ólim azaby» romanynda HH ghasyrdaghy Qytay tarihy (jer reformasy, tónkerister, qoghamdyq ózgerister) bir adamnyng taghdyry arqyly beriledi. Óltirilgen jeriyesi damyl-damyl әrtýrli januar bolyp qayta tuylady. Osy ghajayyp tәsil arqyly avtor birneshe tarihy kezendi kórsetip, tarihtyng adam taghdyryna qalay әser etetinin beyneleydi. Miyf, beymәndilik jәne ghajayyptar arqyly tarihtyng alpauyt batyrlar men úly oqighalardyng jelisi emes ekendigin, ol qarapayym adamdardyng ómiri arqyly da kórsetiletin tarih ekendigin aiqyndaydy.

Naqtap aitqanda, dәstýrli tarihy roman men jana tarihy romannyng basty aiyrmashylyghy – olardyng tarihty qabyldau tәsilinde. Búl salystyrulardan mynany týsinuge bolady: Tarih jalghasa beredi, uaqyt jelisinde tarihy roman janry da údayy ózgeristerge úshyrap, tarihty kórkem beyneleuding jana mýmkindikteri ashyla beredi.

VIII. Jana tarihy romannyng Qytay әdebiyetindegi iydeyalyq manyzy jәne onyng Qazaq әdebiyetine qatysy

Jana tarihy romandardyng 80 jyldardyng orta sheninen bastap Qytay әdebiyetinde ornyqqanyn bildirgen edik. Búdan «jana tarihy roman syndy búl ýrdis tek Qytay әdebiyetine ghana tәn be?» degen súrau tuuy mýmkin. Joq. Tarihty qayta payymdau HH ghasyrdyng sonynda kóptegen elderde bayqaldy: postkenestik elderde, Shyghys Europada, Latyn Amerikasynda tarihy sana ózgerip, ótkendi jana túrghydan jazu ýrdisi kýsheydi. Resmy «ýlken tarihtan» góri balama kózqarastar, shetkeri toptardyng tәjiriybesi, jeke taghdyrlar әdebiyetke kóbirek kirdi. Demek, jana tarihy roman – belgili bir elding ghana qúbylysy emes, tarihy sananyng jahandyq ózgerisining kórinisi.

Endeshe jana tarihy romannyng Qytay әdebiyetindegi iydeyalyq manyzy qanday boldy?

1. Týpnúsqadaghy tarihy bolmysty ashty. Jana tarihy roman tarihty dayyn aqiqat retinde emes, qayta payymdalatyn, ýzdiksiz janghyrtylatyn kenistik retinde qarastyrady. Búl baghytta subektivtilik pen jeke avtorlyq kózqaras kýsheygenimen, maqsat — tarihty búrmalau emes, onyng tereng bolmysyn qayta ashu. Jazushylar tarih pen býginning dialogyn ornata otyryp, «Adam degen ne?», «Qytay mәdeniyeti men tarihynyng mәni qanday?» degen irgeli súraqtardy kóteredi. Olar filosofiya, mәdeniyet, morali, estetika siyaqty týrli qyrlardy qamty otyryp, ótkendi zamanauy oy kenistigine ainaldyrady. Mysaly, kóptegen Qytay jazushylarynyng tarihy seriyalarynda tarih obektivti týrde bayandalmaydy. Kerisinshe, ótkenning kýiregen, ydyraghan ruhy, bógdelenui men jalghyzdyq sezimi kórkem beyneler arqyly beriledi. Tarih múnda salqyn әri múnly atmosfera retinde seziledi.
2. Qytay halqynyng ómiri men bolmysynyng tarihyn beyneledi. Jana tarihy romandarda tarih — eng aldymen halyqtyng ómir sýru tarihy. Keybir shygharmalar ólim, ýrey, tragediya arqyly tarihy kezenning kýizelisin kórsetse, endi bireuleri tirshilik ýshin kýresti algha tartady. Mysaly, Qytaydyng әigili jazushysy Su Tonnyng «Kýrish» romanynda Vu Lon degen keyipkerding ómiri arqyly «azyq» pen «jynystyq instinkt» beyneleri beriledi. Kýrish — tirshiliktin, әiel — jaratylystyq qúmarlyqtyng simvoly. Búl ekeui týptep kelgende «jer» úghymymen toghysady. Osy arqyly tarih abstraktili mәdeny qúbylys emes, naqty adam taghdyry arqyly ashylatyn bolmys retinde kórinedi. Búdan jana tarihy roman mәdeniyet tarihynan góri adamzattyng shynayy qasiretine, ómir sýruding kýrdeli tabighatyna kóbirek nazar audaratyndyghyn kóruge bolady.
3. Jana tarihy roman qazirgi uaqytpen tarihy dialog boldy. Jana tarihy roman — ótken men býginning ýzdiksiz dialogy. Naqtylap aitqanda, tarihty qalpyna keltiru jәne qayta qúru jana tarihy romandaghy qazirgi uaqyt pen ótken uaqyt arasyndaghy dialogtyng bir mezgildegi eki jaqty qozghalysy bolyp tabylady. Britan filosofy Uolsh aitqanday, «Tarih ótkendi emes, býgindi jaryqtandyrady». Yaghny tarih tek aghartushylyq qyzmet atqarmaydy, ol qazirgi qoghamnyng ruhany qúrylymyna tikeley qatysady. Keyingi jyldary búl baghyttaghy shygharmalarda subektivti bayandau azayyp, «tabighi» әri salqyn obektivtilik kýsheydi. Jazushy tarihty basqarushy emes, baqylaushy retinde kórindi. Alayda ótken men býginning baylanysy saqtalady. Qoryta aitqanda jana tarihy roman tarihty qayta jazu emes, ony qazirgi ruhany sanamen qayta týsinu әreketi bolyp tabylady.

Al, Qazaq әdebiyetine keler bolsaq, onda tarihy roman dәstýri óte myqty. Últtyq tarihy sana qalyptastyruda tarihy prozanyng róli zor boldy. Býgingi kýni de tarihy taqyryptaghy shygharmalar jazylyp jatyr. Sonymen birge qazirgi әdebiyette: túlghany mifsiz kórsetu; tarihty psihologiyalyq terendikpen ashu; tarihy oqighany túrmystyq kenistik arqyly beru; jad, estelik, avtorlyq týsinik jasaudy algha shygharu siyaqty ýrdister bayqala bastady. Búl – qazaq әdebiyetinde tolyqqandy «jana tarihy roman mektebi qalyptasty» degen sóz emes. Biraq tarihy janrdyng ishki ózgerisi, bayandau mәdeniyetining kýrdelenui jýrip jatqany anyq. Osy ózgeristi ghylymy tilmen sipattau ýshin «jana tarihy proza» úghymy belgili bir dәrejede әdistemelik qúral bola alady. Biraq ony mehanikalyq týrde kóshiru emes, qazaq әdebiyetining óz tabighatyna layyqtap qoldanu manyzdy.

Sózding sirge jiyary: akademik S. Qasqabasovtyn: «Jana tarihy proza – dәstýrli tarihy janrdyng tabighy evolusiyasy. Ol tarihty surettemeydi, tarih arqyly býgindi oilandyrady» degeni bar edi. Jana tarihy roman – ótkendi qiratu emes, ony qayta payymdau. Ol tarihty batyrlyq epos retinde ghana emes, adam taghdyrynyng kýrdeli kenistigi retinde kórsetedi. Tarih endi bir ghana «dúrys» núsqadan túrmaydy: ol kóp dauysty, kóp kózqarasty, kóp týsiniktemelikke toly kenistik.

Olay bolsa, mynaday súraq tuyndaydy: biz tarihty tek bekitu ýshin ghana jazuymyz kerek pe, әlde ony qayta oy eleginen ótkizuimiz de qajet pe? Mýmkin, osy súraqtyng ózine jauap izdeu – býgingi tarihy prozanyng eng ózekti mindetterining biri shyghar...

Myrzaghaly Toqtaubayúly

aqyn, әdebiyettanushy

Eskerilgen әdebiyetter:

1. «Qayta órleu dәuirindegi ózin-ózi qalyptastyru», Stiyven Grinblatt. U Miynbo jәne Ly Sandalardyng Qytaysha audarmasy, «Shanhay әdebiyet pen óner baspasy» 2022 jyl qarasha.
2. «Tandamaly jana tarihy prozalar», Uang Byau qúrastynghan. Jyjyang «Ádebiyet pen óner» baspasy, 1993 jylghy basylymy.
3. «Jana tarihy roman turaly», Hung Jygan. Qytay, «Jyjyang pedagogikalyq uniyversiyteti juranaly», 1991 jylghy 4 san.
4. «Jana tarihy romannyng iydealogiyalyq sipaty», Sun Shyanky. Qytay, «Jana zaman әdebiyet minberi» jurnaly, 1995 jylghy 6 san.
5. «Jana tarihy proza men jana tarihizm romany turaly», Shy Húi. Qytay, «Qoghamdyq ghylymdar» jurnaly, 1999 jylghy 11 san.
6. «Jana tarihizmdik әdebiyet pen óner aghymdarynyng iydealyq mәni men negizgi erekshelikteri», Jang Jiyn. Qytay, «Ádebiyet, tariyh, filosofiya» jurnaly, 2001 jylghy 5 san.
7. «Ángime jәne tariyh», Nan Fan. Qytay, «Ádebiyet sholuy» jurnaly, 1995 jylghy 6 san.
8. Orhan Pamuktyng «Mening atym qyrmyzy» romany, Mo Yannyng «Ómir men ólim azaby» romany jәne Qazaq klassikterining qatysty prozalary oqyldy.

Abai.kz