Ata qazaq nauryz aiynda jaughan júmsaq qardy «Nauryzsha» dep ataghan. Búl sózding astarynda jylylyq, kóktemge degen ansar men yntyzarlyq bar. Ádebiyetti jaqsy týsinetin adam osy aida jaughan qardy kórse, eriksiz «Qyz-Jibek» jyryndaghy sәtti teneudi esine alady. Ol jyrda ne dep edi?

«Qyz jibekting aqtyghy,

Nauryzdyng aqsha qarynday,

Aq betining qyzyly,

Aq tauyqtyng qanynday», demep pe edi?

Qazirge deyin últymyzda súlulyqty sipattau ýshin eng aldymen Qyz-Jibekti ýlgi etedi. «Kebisining ókshesi – Búhardyng gauhar tasynday» bolghan kerbez súlu turaly anyz da, aqiqat ta kóp. Al bir ghajaby, «Qyz-Jibek» jy­rynyng shekara asyp, zerttelip jatqany.

AQSh-tyng Konnektikut shtatyna qarasty Ueslian uniyversiytetining baspasynan osydan jarty ghasyr búryn kitap bolyp shyqqan «Ortalyq Aziya muzykasy: KSRO halyq­tarynyng muzyka tarihynyng ocherk­teri» atty zertteu enbeginde últymyzdyng dәstýrli mu­zykalyq óneri turaly bayandaydy. Atalghan enbekting avtory – V.Beliaev. Ortalyq Aziya halyqtarynyng muzykasyna tereng toqtalghan búl kitaptyng bir tarauy «Qazaq muzykasy: on besinshi ghasyrdan on segizinshi ghasyrdyng ortasyna deyin» dep atalady da, últy­myzdyng muzykalyq múra­synyng tarihy men taralu joldaryna toqtalady. «Atalghan ghasyrlarda qazaq­tyng halyqtyq jәne kәsiby muzykalyq ónerining negizi qalandy. Án salasynda osy ha­lyqtyng ómirining san aluan kezenderining eski, biraq qúndy beynelerining belgi­lerin saqtay otyryp, býginge deyin jetken sol janrlar qalyptasty. Áuen, yrghaq, tepe-tendik, formalar damydy, qysqasy halyq әni­ning barlyq qasiyeti kórinis ber­di», dep jazady avtor alghysózinde.

Sonymen birge avtor­dyng audarmasymen terme, jyr, epos, dastan turaly týsinik­ter berilip, aghylshyn tildi oqyrmangha jetedi. V.Be­liaev halqymyzdyng «Jyl­qyshy әni», «Qoyshy әni», «Jar-jar», «Qyz synsu» siyaqty dәs­týrli әnderdi audaryp, notasymen birge jariyalaydy. Jәne kitapta «Qyz-Jibek» jyry turaly da aitylady.

Al Nazarbaev uniyversiy­tetining professory, Gabriel Makguayr de «Qyz-Jibek» jyryn biraz jyldan beri zerttep keledi. Onyng zertteui «Qyz-Jibek» jyry jәne qazaq auyz әdebiye­tindegi janr sayasaty» dep atalady. Atalghan zertteu maqalasy akademiyalyq den­geydegi halyqaralyq ghyly­my jurnalda jariyalanyp­ty. Onyng zertteuinshe, Jýsip­bek Qoja men Músabay jyrau­dyng «Qyz Jibek» jyryna qatysty núsqalarynyng ekinshi jartysy negizinen bir oqighany bayandaydy. Jyrdyng alghashqy bólimindegi jelini qaytalay otyryp, qayghyly ayaqtaludy jeniske úlasqan oqighamen almastyrady.

«Men «Qyz-Jibek» jyry turaly alghash ret kóp jyl búryn, AQSh-taghy Indiana uniyversiytetinde magistrant bolyp jýrgen kezimde esti­dim. Ol uaqytta qazaq tilin ýirenip jýrgenmin. Bizding qazaq tili pәnining oqytushy­sy osy filimdi birge kórudi úiymdastyrghan edi. Ókinishke qaray, sol kezde qazaq tilin әli jetik mengermegendikten, filimning mazmúnyn to­lyq týsine almadym. Biraq mening esimde mәngi qalghany – filimdegi tanghalarlyq әsem kórinister. Kók may­sagha oranghan keng dalada týsirilgen kadrlar erekshe jaryqpen birge kózding jauyn alatyn. Birneshe jyldan keyin Qazaqstangha kóship kelgen son, «Qyz-Jibek» jy­ry­nyng týpnúsqasyn oqyp kóruge qúlshyndym. Sol sәtten bastap búl shygharma meni birden baurap aldy. Maghan әsirese osy jyrdyng әuendik-sezimdik auqymy, yaghny oqighanyng týrli kónil kýide órilui erekshe әser etti. Jyrdyng alghashqy bóligin oqyghanda, ol ertegi tәrizdi kórinedi: Tólegen minsiz jar izdep sapargha shyghady. Key tústarynda jenil әzil de bar – Tólegen bolashaq qalyndyqtaryna sonshalyq kóp jylqy syilap jiberedi, tipti serikteri «jylqymyz tausylyp, jayau qalmaymyz ba?» dep alanday bastaydy», deydi ol tebirenip.

Onyng aituynsha, ol ýshin býkil jyrdyng eng әser­li, estetikalyq shyny – Tóle­gen aspanda úshyp bara jat­qan qazdargha qarap, olar mening otbasym men elime habar jetkizer me eken dep eleste­tetin sәt. Búl kórinis erekshe múng men ýmitke toly bolmaq. Al jyrdyng songhy bólimderi, Jibekting Qalmaq hannan Tólegenning aghasy­men birge qashyp qútylatyn tústary, tipti bir tynysty triller sekildi әser qaldyrady.

«Qyz-Jibekti» alghash oqy­ghannan beri men ony Nazarbaev uniyversiytetindegi әdebiyet pәninen oqityn studentterime úsynyp kelemin. Tipti jyrdyng shaghyn bir bóligin aghylshyn tiline audaryp, Ortalyq Aziya әdebiyetine arnalghan Tulips in Bloom atty antologiyada jariyaladym. Uniyversiytettegi sabaqtarymda «Qyz-Jibek­tin» key bólimderin әlem әdebiyeti pәnining orta dengey­degi kurstarynda oqytamyz, al auyzsha eposqa arnalghan joghary dengeydegi kursta studentter jyrdyng tolyq mәtinin oqidy. Mening bay­qauym­sha, studentter búl shygharmany men siyaqty erek­she qyzyghushylyqpen qabyldaydy. Ár sabaqta jyr turaly qyzu pikirtalas tuady. Kóptegen student songhy emtihan júmystary ýshin osy jyrdyng ózin nemese filim núsqasyn taldaudy tandaydy. Tipti keybireuleri «Qyz-Jibekti» diplomdyq júmysynyng taqyryby­na ainaldyrsa, endi bireuleri ony magistraturadaghy ghyly­my zertteulerining basty nysany etip alyp jatyr», deydi amerikalyq ghalym G.Makguayr.

P.S. Biz ýshin qazaq jyrlarynyng alpauyt elderde zerttelip jatqany aitarlyqtay janalyq. Osy arqyly ózge halyqtar bay mәdeniyetimizdi, ózgege úqsamaytyn әdebiyetimizdi týsinedi. Jyrdyng shetelge taraluynyng bir ózegi «Qyz-Jibek» kinosy ekeni ras. Búl shygharmagha qyzyqqan sheteldik ghalymdar men izdenushiler jyrdy oqyp, filimdi kórip, ekeuin salystyra zerttey alady. Aytpaqshy, «Qyz-Jibek» filimining әuelgi aty «Aqqu» bolghan. Osydan keyin siz nauryzda jaughan aqsha qardy, aidynda anghal qalpymen jýzgen aqqudy, asqaq ýmitimen aq mahabbatyn kýtken Jibek súludy kóz aldynyzgha elestetiniz, sonda bәri týsinikti bolady.

Dýisenәli Álimaqyn

Abai.kz