Adamzat III mynjyldyqqa tayap, oghan qadam basar aldynda dýniyejýzi ghalymdary songhy ýsh mynjyldyng negizgi qortyndylaryn jasamaq bolyp, ýsh myng jyldyq tariyhqa taldau jasap shyqty. Adamzat órkeniyetining basty tarihy túlghalary kim, eng taghdyrly, manyzdy oqighalar men qúbylystary qaysy degen siyaqty súraqtargha jauap izdegen bolatyn. Sol tarihy taldau kýtpegen, óte qyzyq nәtiyjeler berdi.

Mysaly, songhy ýshmynjyldyqtyng qansha jyly soghyssyz beybit ótti dep oilaysyz? Úsaq, jergilikti óz-ara qaqtyghystardy sanamaghanda bar-joghy 150 jyl! Búdan tuatyn pikir: Soghys adamzat tarihynyng serigi. Qyzyq bolghanda adamzat ózining kelesi damu satysyna alapat soghystardan song nemese ýlken tabighy apattar men aurulardan keyin ótedi eken.

Sol siyaqty ghalymdar jer betindegi әrtýrli óndiris tәsilderin de taldady. Ásirese kóshpeli sharuashylyq pen ómir saltyna qatysty tyng kóz-qaras úsyndy. Kóshpelilikting adamzat tarihyndaghy manyzy HH ghasyrdyng qanday janalyghymen parapar qoyghanyn bilesiz be? Kóshpelilikting payda boluy adamzattyng gharyshqa shyghuymen para-par túrghan qúbylys. Óitkeni gharysh adamzat ýshin jana kenistik. Ony biz endi-endi iygere bastadyq. Sol siyaqty Euraziya kenistigi de bir kezderi adamzat ýshin jana kenistik boldy. Sol jana kenistik kóshpelilikting arqasynda iygerile bastady. Atsyz, jayau Euraziyanyng Úly dalasyn iygerip kórinizshi. Áli kýnge deyin bir orynda jer shúqylap otyrar edik.

Eng bastysy ghalymda әr mynjyldyqtaghy basty tarihy túlghalardy anyqtaugha nazar audardy (payghambarlardy sanamaghanda). Songhy ótken ekinshi mynjyldyqtyng (1001-2000 jj.) adamy dep kimdi jariyalaghanyn bilesiz be? Qúlamanyz! Shynghyshandy! Nege?

Óitkeni Shynghyshangha deyingi әlem men Shynghyshannan keyingi әlemning aiyrmasy jer men kóktey! Oghan kóp mysal keltiruge bolady. Ol turaly taldaular internet samsyp túr. Bir ghana mysal aita keteyik. Orys tilinde orystyng tól sózi bop ketken «doroga» úghym qaydan shyqty? Altyn Orda zamanynda salyq jinaytyn eki lauazym bolody: basqaq pen darugha. Darughalardyng mindetine alym-salyq jinaumen qatar ony ortalyqqa jetkizu ýshin orman men batpaqtyng arasynan jol ashyp jol salu kirdi. Sol «darugha» lauazymnyng atauy orystyng «doroga» sózine ainaldy.

Al, Shynghyshannyng qúrghan memleket jýiesi turaly bir ghana nәrse aityp keteyik. Shynghyshan jana ýlgidegi memleket jýiesin qalyptastyrdy. Búl jýie Shynghyshan memleketining qúramyna kirgen barlyq ru-taypalardyng kýsh-jigerin, maqsat-mindeti men mýddesin bir arnagha toghystyra bildi. Múnday jýie Shynghyshangha deyin de, Shynghyshannan keyin de bolghan joq. Europa onyng tek keybir belgilerin, atributtaryn qabyldady. Jalpy, kóshpeli ortada, Úly dala tósinde bir ortalyqqa baghynghan memleketter kezenin danyshpandar basqarghan kezeng dep sipattaugha bolady. Kónili bir atym nasybaydan qalatyn, erik-jigeri asqaq, basynan sóz asyrmaytyn dala halqyn bir jaghadan bas, bir jennen qol shygharyp, júmylghan júdyryqtay ústap túru asqan danalyqty qajet etedi. Sondyqtan da, tarihymyzdaghy múnday kezenderdi danyshpandar biylegen kezeng dep sipattau kerek.

Al, tarihta Shynghyshannyng jauyzdyghy turaly qalyptasqan ústanym ótirik, qyp-qyzyl jala. Otarlyq kezennen bastap orys tarihnamasy Shynghyshannyng tarihtaghy ornyn kemsitip kórsetu ýshin qasaqana tarihty búrmalay bastady. Shynghyshandy týrikterge jolatpau ýshin ony monghol qyldy. 1951 j. KPSS OK plenumynda «Altyn Orda tarihyn oqytugha tyiym salu» degen qúpiya qauly da qabyldaghan.

Kóp jaghdayda dalalyqtar úrys maydanynda jeniske jetip otyrghanymen, jylnama betterinde onbay jenilip otyrdy. Álemge adamgershilik qaghidattaryn bergen kóshpendiler múnday jauyzdyqqa barady degenge ózderiniz nanasyzdar ma? IYә, soghys bolghan song keybir qalalar qirady, kebir qala halqy óz biyleushilerining taghdyryn qúshty. Nege? Óitkeni Shynghyshan újymdyq jauapkershilik ústanymdaryn engizdi. «Bәrimiz birimiz ýshin, birimiz biri ýshin». Újymdyq jauapkershilik boyynsha qala biyleushisi óz túrghyndarynyn, al qala túrghyndary óz basshysynyng istegen isi ýshin jauap beru kerek. Mahmút Qashqariyding enbeginde «Kók shóp órtenbeydi, elshi ólmeydi» degen sóz bar. Elshini, saudagerdi óltiru – búl dala ómirindegi keshirilmes ýlken qylmystardyng biri. Tәnirge qarsy jasalghan kýnә! Búl imandylyq pen adamgershilik qaghidattaryna qarsy jasalghan qylmys. Ol ýshin bir-aq jaza - ólim! Býgingi kýni AQSh bir memleketke basyp kirem dep, janaghyday qylmysty «adamshylyqqa qarsy qylmys / prestuplenie protiv chelovechnosti» dep sipattar edi. Sondyqtan da, kóp jaghdayda qiraghan qalalar moyyndaryna osynday qylmys jýktegen. Otyrar, orystyng Kozelisk siyaqty t.b. qalalar.

Al, Otyrardyng «kýireuine» kelsek, Otyrar XVII ghasyrgha deyin ómir sýrdi. Qazaq handyghy qúrylyp jatqan shaqta dýniyejýzi tarihta «Úly geografiyalyq ashular» degen qúbylys bastalghan bolatyn. Sonyng nәtiyjesinde transkontiynentalidy Úly jibek jolynyng qyzmeti toqtap, qala ómiri qúldyray bastady. Qazaq dalasyndaghy qala mәdeniyetining qúldyrauy osy oqighalarmenen jәne sol kezdegi tolassyz jýrip otyrghan soghystarmen baylanysty boldy.

Ýshinshi mynjyldyqtyng qarsanynda әlem ghalymdarynyng manyzdy oqighalar men túlghalardy anyqtau ýshin atqarghan ghylymy zertteu júmystary dýniyejýzi jәne kóshpelilir órkeniyetine qaytadan jana kózqaraspen qaraugha mýmkindik berdi. Búghan deyin kóshpeliler tarihy tek evropasentristik túrghydan baghalanyp, orys otarshylarynyng kózqarasymen sipattaldy.

Uaqyt ózgerip jatyr. Uaqytpen birge zaman da ózgerer. Jana tarihy derekter ashylyp, olar bәrin óz ornyna qoyar. Biraq, endigәri, zaman qalay ózgerse de dalalyq kóshpeli órkeniyetting dýniyejýzi tarihta alatyn ornyn eshkim joqqa shyghara almaydy. Sol ghalymdar әr halyqtyng adamzat qazynasyn qanday qýndylyqtaryn qosqanyna deyin taldap bergen ghoy. Mysaly, Rim adamzatqa parlamentarizm men rim qúqyghyn berdi. Al, dala órkeniyeti ne berdi? Ómir sýruding adamgershilik qaghidattaryn berdi, monoteizm iydeyasyn әkeldi, býgin dýniyejýzi paydalanyp, qoldanysta jýrgen simvoldardyng kóbi dalalyq taypalardyng enshisinde. Solardyng ishinde aiqysh (krest), besjúldyz, ghashyqtyqtyng belgisi bop sanalatyn jebe jýrek siyaqty t.b. bar. Dýniyejýzi ghalymdary sening tarihyna, tarihy túlghalar men mәdeniyetine tamsana qarap jatqan kezde biz óz tarihymyzdan bezuimiz boyymyzdan әli kete qoymaghan qýldyq sananyng bir kórinisi.

Sóz sonynda bir súraq qoyayyp keteyin, oilanyp kórinizder. Eger Shynghyshan ekinshi mynjyldyqtyng adamy retinde tanylsa, onda birinshi mynjyldyqtyng adamy kim? Tauyp kórinizdershi.

IYә, Jaratqan iyem Qazaq elin jarylqay kór!

Arman Júmadil

Abai.kz