Ádebiyet pen ruhaniyat egiz. Ruhanyatsyz әdebiyet qoqys. Ádebiyetsiz ruhaniyattyng da oqyrmany joq. Ádebiyet – adamnyng ishki jan dýniyesin, sezimin, oi-tolghanysyn beyneleytin sóz óneri bolsa, ruhanyat – ondaghy keyipkerding moralidyq qúndylyqtaryn, senimi men tanymyn kórsetedi.

Ádebiyet әuelde ruhaniyattyng ainasy. Qay kezenning әdebiyetin alsaq ta, onda sol dәuirding ruhany dengeyi, adamgershilik qaghidalary, dýniyetanymy kórinis tabady. Mysaly, Abay Qúnanbayúly shygharmalarynda adam bolmysy, ar-ojdan, iman, bilim men tәrbie mәseleleri jan-jaqty da tereng qozghalady. Sondyqtan da onyng ólenderi men qara sózderi qazaq ruhaniyatynyng biyik shynyna ainaldy.

Endigi kezekte әdebiyet – ruhany tәrbie qúraly. Kórkem shygharma arqyly adam jaqsylyq pen jamandyqty ishinen sezinedi, ómirding mәnin bolmysymen týsinedi, «men ne istep jýrmin» dep ózine súraq qoya bastaydy. Mysaly, Oralqan Bókeyding «Atau kere» romany tek kórkem kartina emes, onda jazushy «Aralar jasaghan qoghamdyq ómirding dengeyine jetu ýshin adamzat balasynyng aldynda әlide úzaq talay jol jatyr» dep bastau arqyly adamnyng qashanda tәrbiyege múqtaj ekenin kórsetip, ainalagha(tәbighatqa) aqyl kózimen qaraudy eskertedi.... Jahandanudyng qaupin budan aralar arqyly berdi. Búl romannan oqyrman ruhany qúndylyqtardy ayaqqa taptaghan «Taghan» atty bas keypkerdi kóredi.

Ruhaniyatsyz әdebiyet óli. Eger shygharmada ruhany terendik bolmasa, qansha súlu sózben órsende tek jalang bayandaumen shektelip, oqyrmangha esh әser etpeydi. Al ruhany mazmúny bay әdebiyet adamdy tolghandyryp, adam jan dýniyesinde tolqyn tudyrady, keyde tipti oqyrmannyng ómirlik baghytyn ózgertui de mýmkin.

Ádebiyet pen ruhaniyat – últtyq bolmysty saqtaugha qyzmet etui kerek. Ádebiyet arqyly últtyng tili, dәstýri, dýniyetanymy úrpaqtan-úrpaqqa beriledi. Búl túrghyda qazaq әdebiyeti halyqtyng ruhany qazynasyn saqtaushy qyzmet atqardy. Býgingi kýnde qazaq taudan týssede әli taudy, anshyny, tazyny jazghan shygharmalardyng oqylymy tómen.

Ádebiyet ol ruhaniyattyng kórinisi ghana emes, ruhaniyat jasaytyn jәne damytatyn kýsh. Al ruhaniyat bolsa әdebiyetting ózegi. Solay oqyrmandy kemeldikke, izgilikke, ruhany biyiktikke jeteleydi.

Al onda Qoja Ahmet Yassaui, Jyraular poeziyasy, Abay, Shәkәrim, Mashhúr Jýsip Kópeyúly t.b. qalamgerler shygharmalaryndaghy ruhaniyat qaydan keldi. Islam din ghana emes tútas órkeniyet. Áriyne Islam dini qazaq ýshin ruhaniyattyng qaynar kózi. Islamnyng bas kitaby Qúran arab әdeby tilining eng biyik shyny.

Qúran mәtini – poetikalyq ritm men yrghaqqa negizdelgen,tereng metaforalargha, kórkem beyneleuge, simvoldargha bay;

Aytatyn oy qysqa, biraq maghynalyq tereng qúrylymgha iye.

Qúran tek diny mәtin emes, kórkem әdebiyet. Qúrandaghy bayandau tәsili poetikalyq prozanyng erekshe týrin qalyptastyrdy. Búl stili keyingi arab jәne músylman әdebiyetinde keninen qoldanyldy.

Ol keyingi barlyq músylman әdebiyetine stilidik jәne mazmúnyna tikeley әser etti.

Ekinshi kitap Hadis – Payghambar Múhammedting (s.a.u.) aitqan sózderi men is-әreketteri turaly derekter jiyntyghy.

Hadister:qysqa әri núsqa stiylimen erekshelenedi, dóp sóileu mәdeniyetin damytty, sheshendik ónerding ýlgisi, moralidyq-etikalyq baghyt beredi. Sondyqtan hadis te islam әdebiyetining didaktikalyq (tәrbiyelik) prozanyng negizin qalady. Atalmysh әdebiyet qoghamdaghy minez-qúlyq normalaryn qalyptastyruda manyzdy ról atqardy.

Islam poeziyanyng damuyna yqpal etti (mysaly, sopylyq poeziya), prozalyq shygharmalargha oy terendigin berdi, morali, әdilet, adamgershilik taqyryptaryn kýsheytti. Músylman әlemindegi kóptegen klassikalyq aqyndar (mysaly, Rumi, Firdousi, Nauai) Qúran men hadisten shabyt aldy.

Qúran – kórkem sózding ruhany negizi, hadis – danalyq pen tәrbiyening kózi, al ekeui birge islam әdebiyetining filosofiyalyq әri kórkemdik әlemin qalyptastyrdy.

Ruhaniyat ózegi Qúran men Hadis sóz ónerining damuyna erekshe yqpal etken manyzdy әdeby fenomender, islam mәdeniyetining estetikalyq, etikalyq jәne filosofiyalyq negizin qalyptastyrdy.

Qúran men hadisting yqpaly nәtiyjesinde islam әdebiyetinde birneshe baghyt qalyptasty: sopylyq poeziya (ruhany izdenis pen Jaratushygha mahabbat filosofiyasy);

didaktikalyq әdebiyet (tәrbiyelik shygharmalar);

tarihy jәne filosofiyalyq proza.

Aqyndar men oishyldar Qúran men hadisti ruhany shabyt kózi retinde paydalandy. Mysaly, shyghys klassikteri adamgershilik, әdilet, mahabbat taqyryptaryn osy ilimder negizinde damytty.

Ádebiyetke Qúran men Hadisting ruhani-estetikalyq yqpaly erekshe boldy.

Kórkem sózde «qasiyet úghymy» qalyptasty, әdebiyette moralidyq jauapkershilik kýsheydi, til men stiliding tazalyghy basty talapqa ainaldy.

Qúran – islam әdebiyetining tildik әri kórkemdik shyny, al hadis – onyng etikalyq jәne didaktikalyq negizi. Ekeuining sintezi islam órkeniyetinde erekshe әdeby dәstýrding qalyptasuyna jol ashty. Búl dәstýr býgingi kýnge deyin óz manyzyn joghaltqan joq.

Qazaq әdebiyeti – týrkilik mәdeniyet pen islam órkeniyetining toghysqan kenistiginde qalyptasqan ruhany jýie. VIII–IX ghasyrlardan bastap islam dinining taraluymen birge Qúran men hadis ilimi qazaq dalasynyng ruhaniy-mәdeny ómirine tereng ene bastady. Búl ýrdis tek diny sanagha ghana emes, sonymen qatar әdebiyet pen tilding damuyna da yqpal etti.

Islam dinining taraluy nәtiyjesinde qazaq әdebiyetinde jana taqyryptar men iydeyalar payda boldy:

Allany tanu, iman, taghdyr úghymdary;

adamgershilik, әdilet, sabyr, shýkir filosofiyasy;

dýniyening ótkinshiligi (fәniylik) turaly oilar.

Búl úghymdar auyz әdebiyetinen bastap jazba poeziyagha deyin keninen tarady.

Qúrannyng kórkem tili men beyneli oilau jýiesi qazaq әdebiyetine janama týrde әser etti:

sheshendik sózderding moralidyq terendigin kýsheytti;

metaforalyq oilau jýiesin damytty;

diniy-filosofiyalyq poeziyanyng qalyptasuyna negiz boldy.

Mysaly, Qoja Ahmet Yasauy saryny, jyraular poeziyasynda ómirding ótkinshiligi, әdilet pen ar úghymdary Qúrandyq dýniyetanymmen ýndes keledi. Qazaq әdebiyetinde sopylyq poeziyanyng yqpaly da manyzdy:

Qoja Ahmet Yasauy dәstýri;

ruhany mahabbat pen Allagha sýiispenshilik iydeyasy;

dýniyeden baz keshu jәne ruhany tazalyq úghymy.

Búl dәstýr qazaq jyraulary men aqyndarynyng shygharmalarynda jalghasyn tapty.

Qúran men hadis qazaq әdebiyetining iydeyalyq-filosofiyalyq negizin bayytty. Olar әdebiyetke moralidyq terendik, ruhany mazmún jәne estetikalyq biyiktik berdi. Qazaq әdebiyeti islamdyq qúndylyqtardy últtyq dýniyetanymmen ýilestire otyryp, erekshe kórkemdik jýie qalyptastyrdy

Qazaq әdebiyeti islam órkeniyetining ruhany kenistiginde damyghandyqtan, Qúran men hadis iydeyalary onyng mazmúny men estetikasyna tereng әser etti. Búl әser әsirese Qoja Ahmet Yasauy jәne jyraular poeziyasy, Abay Qúnanbayúly ólenderinde aiqyn kórinedi.

Qoja Ahmet Yasauy – týrki sopylyq әdebiyetining negizin qalaushy. Onyng «Diuany hikmet» enbeginde Qúran men hadis iydeyalary poetikalyq formada berilgen.

«Haq jolyna kirmegen adam – hayuanmen ten»

Búl jol islamdaghy ruhany kemeldik iydeyasymen ýndes. Qúrandaghy adamdy ruhany jetiluge shaqyru iydeyasy Yasauiyde poetikalyq týrde damidy.

«Dýnie ýshin qayghyrma, aqyretindi oila»

Búl hadistik mazmúndaghy dýniyening ótkinshiligi (fәniylik) iydeyasyn bildiredi.

XV–XVIII ghasyrlardaghy jyraular shygharmashylyghynda islamdyq moralidyq jýie keng kórinis tapty.

Asan Qayghy

«Qily-qily zaman bolar,

Suday tasyp tolar,

Jaqsy menen jamandy

Aqyrynda Qúday alar»

Búl jerde “aqyrette jauap beru” iydeyasy Qúrandaghy moralidyq jauapkershilikpen ýndes.

Búqar jyrau

«Adamzattyng balasy –

Bir-birine qonaq qoy»

Búl oy hadistegi “dýnie – ótkinshi, adam – jolaushy” konsepsiyasymen sәikes keledi.

Jýsipbek Qoja shayqyislam, Shәkәrim Qúdayberdiúly syndy kóptegen túlghalardyng islam hikmetterin, payghambarlar tarihyn naziralyq jolymen jazghan enbekteri, sonymen birge ózimizding qazaqy әuendegi «keshegi ótken  zamanda, din músylman amanda» dep bastalatyn poema, epostyq jyrlary, qazaq halqynyng batyrlar jyry «Baqtiyardyng qyryq bútaghy», «Qyrymnyng qyryq bútaghy» syndy dastandar búnyng jandy mysaly.

XIX–XX ghasyrlardaghy qazaq jazba әdebiyetinde islamdyq iydeyalar aiqyn kórinedi:

Abay Qúnanbayúlynyng moralidyq-etikalyq ilimi;

Dini-aghartushylyq baghyttaghy Ghúmar Qarash, Shәdi Jәngirov, Maylyqoja Súltanqojaúly, Núrjan Naushabaev, Túrmaghmbet Iztileuov, Aqmola Múhammediyarov,Ábubәkir Kerderi, Maqash Qaltaev, Núrjan Nadshabaev, Músabek Bayzaqúly, Árip Tәnirbergenov, Imanjýsip  Qúpanúly qatarly aqyndar shygharmashylyghy.

Ásirese Abaydaghy iman, әdilet, ar-ojdan mәseleleri islamdyq moralimen tyghyz baylanysty.

Islamdyq morali men rasionaldyq oilau jýiesi tereng sintezdelgen.

«Allanyng ózi de ras, sózi de ras»

Búl Qúrannyng absolut aqiqat úghymymen tikeley baylanysty.

«Iman degen – Alla tabaraka ua taghalanyng shәriksiz, ghayypsyz birligine ilanu»

Búl jerde Abay imandy tek senim emes, filosofiyalyq tanym retinde týsindiredi.

«Mahabbatpen jaratqan adamzatty,

Sen de sýy ol Allany jannan tәtti»

Búl joldardaghy “mahabbat” konsepsiyasy sopylyq poeziyadaghy jәne Qúrandaghy Allany sýi iydeyasymen tikeley baylanysty.

Al Hadis qazaq әdebiyetindegi naqyl sóz, bata, sheshendik ónerding qalyptasuyna negiz boldy.

«Adamdardyng eng jaqsysy – adamdargha paydaly bolghany»

Búl iydeya qazaq biylerining sózderinde:

«Jaqsynyng aty ólmeydi, ghalymnyng haty ólmeydi»

týrinde jalghasyn tapqan.

Hadis qazaqtyng tәrbiyelik әdebiyetine erekshe yqpal etti. Onyng әseri:

qysqa, naqyl sózder dәstýrining damuy;

moralidyq-etikalyq baghyttyng kýshengi;

sheshendik ónerding qalyptasuy.

Biyler men sheshenderding (Tóle bi, Qazybek bi, Áyteke bi) sózderindegi әdildik, turalyq, adamgershilik qaghidalary hadistik oilau jýiesimen ýndes.

Qúran men hadis qazaq әdebiyetining iydeyalyq ózegin qalyptastyrdy. Yasauy sopylyq poeziya arqyly ruhany terendik berse, jyraular ony últtyq dýniyetanymmen úshtastyrdy, al Abay búl dәstýrdi filosofiyalyq dengeyge kóterdi. Osylaysha islamdyq ilim qazaq әdebiyetining kórkemdik jәne ruhany jýiesin bayytty.

Núrhalyq Abdyraqyn

Abai.kz