Mektep - tek bilim beretin orta emes. Bala túlgha retinde qalyptasyp, ózin jәne ózgeni tanityn, qarym-qatynas jasaudy ýirenetin kenistik. Balanyng әleumettenui, qarym-qatynas daghdylary, emosiyalyq zerdesi, minez-qúlqyn retteu tetikteri de mektepte qalyptasyp, damidy.

Ol újymnyng bir bóligi ekenin mektep tabaldyryghyn attaghan kezde alghash ret sezinedi, dostyq pen qoldaudy bastan keshiredi, keyde tipti renish pen shettetudi de kóredi. Sondyqtan býgingi bilim beru jýiesinde tek akademiyalyq jetistikke emes, balanyng psihologiyalyq әl-auqatyna, emosiyalyq qauipsizdigine jәne әleumettik daghdylaryna da erekshe nazar audaru qajet. Osy túrghydan alghanda «ÓRKEN» balalardyng әl-auqatyn arttyru últtyq ghylymiy-praktikalyq instituty әzirlegen «DosbolLIKE» - qazirgi mekteptegi eng manyzdy baghdarlamanyng biri. Baghdarlamanyng basty maqsaty - bilim beru úiymdarynda jәbirleuding aldyn alu, qauipsiz psihologiyalyq orta qalyptastyru jәne balalardyng әleumettik-emosionaldyq daghdylaryn damytu. Baghdarlamada jәbirleuding profilaktikasy tek jekelegen is-sharalar arqyly emes, tútas jýieli, keshendi júmys retinde qarastyrylady.  Sonymen qatar, «DosbolLIKE» baghdarlamasynyng «Adal azamat» birtútas tәrbie baghdarlamasymen mazmúndyq, qúndylyqtyq túrghyda tyghyz baylanysty ekenin aita ketkenimiz jón. Eki baghdarlama da mektepte balanyng túlghalyq qalyptasuyn, adamgershilik qúndylyqtaryn damytudy kózdeydi. «Adal azamat» birtútas tәrbie baghdarlamasy oqushylardy últtyq jәne jalpyadamzattyq qúndylyqtar negizinde tәrbiyeleuge baghyttalsa, «DosbolLIKE» baghdarlamasy sol qúndylyqtardy kýndelikti mektep ómirindegi qarym-qatynas mәdeniyeti arqyly tәjiriybede jýzege asyrugha mýmkindik beredi. Atap aitqanda, «Adal azamat» baghdarlamasyndaghy adaldyq, qúrmet, jauapkershilik, enbekqorlyq, meyirimdilik, yntymaqtastyq qúndylyqtary «DosbolLIKE» baghdarlamasynyng mazmúnynda dostyq qarym-qatynas, jәbirleuding aldyn alu, ózara qoldau kórsetu, qauipsiz orta qalyptastyru arqyly kórinis tabatyny sózsiz. Baghdarlamalardyng ózara baylanysy әsirese oqushylardyng әleumettik-emosionaldyq daghdylaryn damytu baghytynda anyq bayqalady. «DosbolLIKE» baghdarlamasyndaghy treningter, toptyq júmystar, refleksiyalyq jattyghular men birlesken әleumettik jobalar oqushylardyng empatiyasyn, ózara syilastyghyn, jauapty minez-qúlqyn, jaghymdy qarym-qatynas jasau mәdeniyetin qalyptastyrady. Búl óz kezeginde «Adal azamat» baghdarlamasynyng basty nәtiyjesi bolyp sanalatyn qoghamgha paydaly, sanaly әri jauapty túlghany tәrbiyeleuge yqpal etedi.

Sonymen qatar eki baghdarlama da tәrbiyeni tek aqparat beru ýderisi retinde emes, balanyng ishki jan dýniyesin damytugha baghyttalghan keshendi pedagogikalyq yqpal retinde qarastyrady. Osy túrghydan alghanda, «DosbolLIKE» baghdarlamasyn «Adal azamat» baghdarlamasyndaghy qúndylyqtardy mektepting kýndelikti tәrbiyelik tәjiriybesine engizuding tiyimdi praktikalyq tetigi deuge de bolady.

Balanyng minez-qúlqy, qarym-qatynas mәdeniyeti, ózgeni qabyldau qabileti bir kýnde qalyptaspaydy.  Bala bir kýnde últtyq jәne jalpyadamzattyq qúndylyqtardy boyyna jighan túlgha bop shygha kelmeydi. Oghan ýlkenderdin, ortanyn, pedagogterding yqpaly kerek. Osy ýdeden shyghatyn «DosbolLIKE» baghdarlamasynyng qúrylymy kezen-kezenimen úiymdastyrylghan. Ár sabaq balanyng ishki әlemi, yaghny jan-dýniyesine birtindep әser etip, ózin tanudan bastap, ózgemen ýilesimdi qarym-qatynas jasaugha deyingi joldy qamtidy.

Balanyng jan dýniyesi (ishki әlemi) óte nәzik. Onda birneshe psihologiyalyq jәne ruhany qabattar bar. «DosbolLIKE» baghdarlamasy osy qabattardy synyp jetekshisi jýrgizetin әleumettik jobalar arqyly birtindep damytudy kózdeydi. Atap aitqanda balanyng emosiyalyq әlemi... Bala quanysh, renish, qorqynysh, senim siyaqty sezimderdi tanyp, olardy bildirudi jәne retteudi ýirenedi. Balanyn ózin-ózi baghalau jәne «Men» beynesi ashylady. «Men qandaymyn?», «Mening qolymnan ne keledi?» degen týsinik qalyptasady. Búl onyng ózine senimdiligi men ómirlik ústanymyna әser etedi. Sonymen qatar, qarym-qatynas mәdeniyeti, adamdarmen qalay sóilesu, tyndau, týsinu, janashyr bolu siyaqty әleumettik daghdylary damidy. Qúndylyqtar jýiesi, jaqsylyq pen jamandyqty ajyratu, әdildik, adaldyq, dostyq siyaqty ishki ólshemderi qalyptasady. Áleumettik jobalargha qatysu arqyly balanyng Ar-ojdan jәne ishki baqylauy kýsheyedi. Bala syrtqy erejege ghana emes, ózining ishki «dúrys/búrys» sezimine sýiene bastaydy. Sonday-aq qiyal men shygharmashylyq әlemi, yaghny oilau erkindigi, elestetu, jana iydeya tabu qabileti damidy. Erik-jigeri artyp, tabandy bola bastaydy. Bastalghan isti ayaghyna jetkizu, qiyndyqqa tózu, maqsatqa úmtylu siyaqty qasiyetteri qalyptasady. Osynyng bәri - balanyng túlghalyq qalyptasuyna negiz bolatyn faktorlar.

Áleumettik jobagha qatysu arqyly bala ózining daralyghyn týsinedi. Búl - óte manyzdy mәsele. Sebebi ózin qabylday almaghan bala ózgeni de qabylday almaydy. Ózin ýnemi basqamen salystyratyn, ózining ereksheligin týsinbeytin, týsinse de kemshilik retinde qabyldaytyn balanyng boyynda qorghanys reaksiyalary qalyptasyp, ol agressiya nemese túiyqtalugha, oqshaulanugha әkeledi. Al óz qúndylyghyn sezingen balanyng boyynda ishki túraqtylyq payda bolady. Múnday bala ózgelerding de ereksheligin qúrmetteuge beyim keledi. Mektep partasynda otyrghan balalar bir-birimen ten, alayda olardyng mýmkindikteri әrtýrli. Bireuding jasaghanyn ekinshi bireu jasay almauy mýmkin, biraq basqa nәrseni bәrinen artyq jasaydy. Ár balanyng boyynda osynday artyqshylyqtar, aiyrmashylyqtar bolady. Jobagha qatysu arqyly balalar osy aiyrmashylyqtardyng qúndylyghyn týsinedi. Búl kezenning pedagogikalyq manyzy óte teren. Qoghamdaghy kóptegen janjaldar men jәbirleu jaghdaylary kópshilikke úqsamaytyn adamdy qabylday almaudan tuyndaydy. Bireuding minezi, bireuding syrt kelbeti, sóileui nemese qyzyghushylyghy ózgeshe boluy mýmkin. Bala osy aiyrmashylyqtardy tabighy qúbylys retinde qabyldaudy ýirengende ghana qauipsiz orta qalyptasa bastaydy.

Baghdarlamanyng eng qúndy tústarynyng biri - sabaqtar arasynda jýretin praktikalyq júmystar. Kóp jaghdayda tәrbiyelik sabaqtar tek bir rettik әsermen shektelip qalady. Balalar sabaqta jaqsy oi, jyly sózder aitqanymen, kýndelikti ómirde qaytadan búrynghy minez-qúlyq ýlgilerine oralady. Al «DosbolLIKE» baghdarlamasynda tәrbiyelik yqpal jobanyng negizgi kezeni bolyp tabylatyn sabaqtarmen ayaqtalmaydy. Kerisinshe, sabaqtar aralyghynda jýretin kýndelikti shaghyn tәjiriybeler arqyly balanyng minez-qúlqy bekitiledi. «Yntymaghymyz jarassa...» (1-synyp) siyaqty sabaqtar býkil júmystyng logikalyq nәtiyjesi retinde úiymdastyrylady. Búl kezende bala ózin újymnyng bir bóligi retinde sezinedi. «Dostyq aghashy» siyaqty әdis-tәsilder balalargha «men manyzdy adammyn», «mening de ýlesim bar» degen sezim úyalatady. Al búl - bullingting aldyn aludaghy eng manyzdy psihologiyalyq faktorlardyng biri.

Baghdarlamada synyp jetekshisining róli de erekshe kórsetilgen. Múghalim tek baqylaushy emes, qarym-qatynasty úiymdastyrushy, mediator, balagha qajet kezde qoldau kórsetetin eresek túlgha retinde qarastyrylady. Ásirese túiyq, synyptastary bólip tastaghan nemese janjalgha beyim balalargha erekshe nazar audaru qajet. Búl - inkluzivti jәne qauipsiz ortany qalyptastyrudyng manyzdy sharty.

Sonymen qatar baghdarlamada ata-analarmen jýrgiziletin júmys ta manyzdy oryn alady. Balanyng minez-qúlqy tek mektepte emes, otbasynda da qalyptasatynyn esten shygharmaghanymyz abzal. Eger mektep meyirimdilikke tәrbiyelep, al ýide agressiya qalypty qúbylys retinde qabyldansa, onda mektepte berilgen tәrbiyening yqpaly әlsireydi. Sondyqtan ata-analargha bulling mәselesi boyynsha aghartu júmystaryn úiymdastyru  - baghdarlamanyng manyzdy bóligi. Mektep әkimshiligi búl sabaqtardy Ata-analardy pedagogikalyq qoldau ortalyqtarynyng nemese «Danalyq mektebi» klubynyng júmysyna kiriktiru arqyly jýrgize alady.

Jәbirleuding aldyn alu - tek agressiyamen kýres emes. Búl - mektepte meyirimdilik, zorlyqqa mýlde tózbeytin mәdeniyet qalyptastyru arqyly jýzege asyrylu qajet. Eger synypta bir-birin qoldau, tyndau, qabyldau qalypty qúndylyqqa ainalsa, jәbirleu, әlimjettik jaghdaylaryna oryn azayady.

Baghdarlamanyng taghy bir ereksheligi - onyng jýieliligi. Múnda tek balalarmen emes, pedagogtermen, psihologtermen, әleumettik pedagogtermen, ata-analarmen birlesken júmys qarastyrylghan. Pedagogterding әleumettik-emosionaldyq daghdylaryn damytu, bulling jaghdaylaryn erte anyqtau, monitoring jýrgizu siyaqty júmystardyng engizilui baghdarlamanyng keshendi sipatyn kórsetedi.

Qoryta aitqanda «DosbolLIKE» - jay ghana bullingting aldyn alatyn baghdarlama emes. Búl - balanyng jan-dýniyesin (ishki әlemin) týsinudi, onyng emosiyalyq zerdesin, mәdeniyetin damytudy, adamgershilikke negizdelgen qarym-qatynas mәdeniyetin qalyptastyrudy kózdeytin pedagogikalyq jýie. Býgingi kýni mektepterge dәl osynday baghdarlamalar qajet-aq. Sebebi meyirimdilik te, dostyq ta, qúrmet te ózdiginen payda bolmaydy. Onyng dәnegin tәrbiyemen ainalysatyn adamdar balanyng boyyna erte bastan eguimiz kerek.

Múhtarov Amanghaly Hamidollaúly,

Filologiya ghylymdarynyng kandidaty, «ÓRKEN» Balalardyng әl-auqatyn arttyru últtyq-ghylymy praktikalyq instituty KeAQ-nyng jetekshi ghylymy qyzmetkeri

Abai.kz