مەكتەپ - تەك ءبىلىم بەرەتىن ورتا ەمەس. بالا تۇلعا رەتىندە قالىپتاسىپ، ءوزىن جانە وزگەنى تانيتىن، قارىم-قاتىناس جاساۋدى ۇيرەنەتىن كەڭىستىك. بالانىڭ الەۋمەتتەنۋى، قارىم-قاتىناس داعدىلارى، ەموتسيالىق زەردەسى، مىنەز-قۇلقىن رەتتەۋ تەتىكتەرى دە مەكتەپتە قالىپتاسىپ، داميدى.

ول ۇجىمنىڭ ءبىر بولىگى ەكەنىن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان كەزدە العاش رەت سەزىنەدى، دوستىق پەن قولداۋدى باستان كەشىرەدى، كەيدە ءتىپتى رەنىش پەن شەتتەتۋدى دە كورەدى. سوندىقتان بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە تەك اكادەميالىق جەتىستىككە ەمەس، بالانىڭ پسيحولوگيالىق ءال-اۋقاتىنا، ەموتسيالىق قاۋىپسىزدىگىنە جانە الەۋمەتتىك داعدىلارىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا «وركەن» بالالاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ينستيتۋتى ازىرلەگەن «دوسبولLIKE» - قازىرگى مەكتەپتەگى ەڭ ماڭىزدى باعدارلامانىڭ ءبىرى. باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى - ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا جابىرلەۋدىڭ الدىن الۋ، قاۋىپسىز پسيحولوگيالىق ورتا قالىپتاستىرۋ جانە بالالاردىڭ الەۋمەتتىك-ەموتسيونالدىق داعدىلارىن دامىتۋ. باعدارلامادا جابىرلەۋدىڭ پروفيلاكتيكاسى تەك جەكەلەگەن ءىس-شارالار ارقىلى ەمەس، تۇتاس جۇيەلى، كەشەندى جۇمىس رەتىندە قاراستىرىلادى.  سونىمەن قاتار، «دوسبولLIKE» باعدارلاماسىنىڭ «ادال ازامات» ءبىرتۇتاس تاربيە باعدارلاماسىمەن مازمۇندىق، قۇندىلىقتىق تۇرعىدا تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ەكى باعدارلاما دا مەكتەپتە بالانىڭ تۇلعالىق قالىپتاسۋىن، ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن دامىتۋدى كوزدەيدى. «ادال ازامات» ءبىرتۇتاس تاربيە باعدارلاماسى وقۋشىلاردى ۇلتتىق جانە جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە تاربيەلەۋگە باعىتتالسا، «دوسبولLIKE» باعدارلاماسى سول قۇندىلىقتاردى كۇندەلىكتى مەكتەپ ومىرىندەگى قارىم-قاتىناس مادەنيەتى ارقىلى تاجىريبەدە جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايتقاندا، «ادال ازامات» باعدارلاماسىنداعى ادالدىق، قۇرمەت، جاۋاپكەرشىلىك، ەڭبەكقورلىق، مەيىرىمدىلىك، ىنتىماقتاستىق قۇندىلىقتارى «دوسبولLIKE» باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنىندا دوستىق قارىم-قاتىناس، جابىرلەۋدىڭ الدىن الۋ، ءوزارا قولداۋ كورسەتۋ، قاۋىپسىز ورتا قالىپتاستىرۋ ارقىلى كورىنىس تاباتىنى ءسوزسىز. باعدارلامالاردىڭ ءوزارا بايلانىسى اسىرەسە وقۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك-ەموتسيونالدىق داعدىلارىن دامىتۋ باعىتىندا انىق بايقالادى. «دوسبولLIKE» باعدارلاماسىنداعى ترەنينگتەر، توپتىق جۇمىستار، رەفلەكسيالىق جاتتىعۋلار مەن بىرلەسكەن الەۋمەتتىك جوبالار وقۋشىلاردىڭ ەمپاتياسىن، ءوزارا سىيلاستىعىن، جاۋاپتى مىنەز-قۇلقىن، جاعىمدى قارىم-قاتىناس جاساۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرادى. بۇل ءوز كەزەگىندە «ادال ازامات» باعدارلاماسىنىڭ باستى ناتيجەسى بولىپ سانالاتىن قوعامعا پايدالى، سانالى ءارى جاۋاپتى تۇلعانى تاربيەلەۋگە ىقپال ەتەدى.

سونىمەن قاتار ەكى باعدارلاما دا تاربيەنى تەك اقپارات بەرۋ ۇدەرىسى رەتىندە ەمەس، بالانىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن دامىتۋعا باعىتتالعان كەشەندى پەداگوگيكالىق ىقپال رەتىندە قاراستىرادى. وسى تۇرعىدان العاندا، «دوسبولLIKE» باعدارلاماسىن «ادال ازامات» باعدارلاماسىنداعى قۇندىلىقتاردى مەكتەپتىڭ كۇندەلىكتى تاربيەلىك تاجىريبەسىنە ەنگىزۋدىڭ ءتيىمدى پراكتيكالىق تەتىگى دەۋگە دە بولادى.

بالانىڭ مىنەز-قۇلقى، قارىم-قاتىناس مادەنيەتى، وزگەنى قابىلداۋ قابىلەتى ءبىر كۇندە قالىپتاسپايدى.  بالا ءبىر كۇندە ۇلتتىق جانە جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا جيعان تۇلعا بوپ شىعا كەلمەيدى. وعان ۇلكەندەردىڭ، ورتانىڭ، پەداگوگتەردىڭ ىقپالى كەرەك. وسى ۇدەدەن شىعاتىن «دوسبولLIKE» باعدارلاماسىنىڭ قۇرىلىمى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇيىمداستىرىلعان. ءار ساباق بالانىڭ ىشكى الەمى، ياعني جان-دۇنيەسىنە بىرتىندەپ اسەر ەتىپ، ءوزىن تانۋدان باستاپ، وزگەمەن ۇيلەسىمدى قارىم-قاتىناس جاساۋعا دەيىنگى جولدى قامتيدى.

بالانىڭ جان دۇنيەسى (ىشكى الەمى) وتە نازىك. وندا بىرنەشە پسيحولوگيالىق جانە رۋحاني قاباتتار بار. «دوسبولLIKE» باعدارلاماسى وسى قاباتتاردى سىنىپ جەتەكشىسى جۇرگىزەتىن الەۋمەتتىك جوبالار ارقىلى بىرتىندەپ دامىتۋدى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا بالانىڭ ەموتسيالىق الەمى... بالا قۋانىش، رەنىش، قورقىنىش، سەنىم سياقتى سەزىمدەردى تانىپ، ولاردى ءبىلدىرۋدى جانە رەتتەۋدى ۇيرەنەدى. بالانىڭ ءوزىن-ءوزى باعالاۋ جانە «مەن» بەينەسى اشىلادى. «مەن قاندايمىن؟»، «مەنىڭ قولىمنان نە كەلەدى؟» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسادى. بۇل ونىڭ وزىنە سەنىمدىلىگى مەن ومىرلىك ۇستانىمىنا اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار، قارىم-قاتىناس مادەنيەتى, ادامدارمەن قالاي سويلەسۋ، تىڭداۋ، ءتۇسىنۋ، جاناشىر بولۋ سياقتى الەۋمەتتىك داعدىلارى داميدى. قۇندىلىقتار جۇيەسى, جاقسىلىق پەن جاماندىقتى اجىراتۋ، ادىلدىك، ادالدىق، دوستىق سياقتى ىشكى ولشەمدەرى قالىپتاسادى. الەۋمەتتىك جوبالارعا قاتىسۋ ارقىلى بالانىڭ ار-وجدان جانە ىشكى باقىلاۋى كۇشەيەدى. بالا سىرتقى ەرەجەگە عانا ەمەس، ءوزىنىڭ ىشكى «دۇرىس/بۇرىس» سەزىمىنە سۇيەنە باستايدى. سونداي-اق قيال مەن شىعارماشىلىق الەمى, ياعني ويلاۋ ەركىندىگى، ەلەستەتۋ، جاڭا يدەيا تابۋ قابىلەتى داميدى. ەرىك-جىگەرى ارتىپ، تاباندى بولا باستايدى. باستالعان ءىستى اياعىنا جەتكىزۋ، قيىندىققا ءتوزۋ، ماقساتقا ۇمتىلۋ سياقتى قاسيەتتەرى قالىپتاسادى. وسىنىڭ ءبارى - بالانىڭ تۇلعالىق قالىپتاسۋىنا نەگىز بولاتىن فاكتورلار.

الەۋمەتتىك جوباعا قاتىسۋ ارقىلى بالا ءوزىنىڭ دارالىعىن تۇسىنەدى. بۇل - وتە ماڭىزدى ماسەلە. سەبەبى ءوزىن قابىلداي الماعان بالا وزگەنى دە قابىلداي المايدى. ءوزىن ۇنەمى باسقامەن سالىستىراتىن، ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىن تۇسىنبەيتىن، تۇسىنسە دە كەمشىلىك رەتىندە قابىلدايتىن بالانىڭ بويىندا قورعانىس رەاكتسيالارى قالىپتاسىپ، ول اگرەسسيا نەمەسە تۇيىقتالۋعا، وقشاۋلانۋعا اكەلەدى. ال ءوز قۇندىلىعىن سەزىنگەن بالانىڭ بويىندا ىشكى تۇراقتىلىق پايدا بولادى. مۇنداي بالا وزگەلەردىڭ دە ەرەكشەلىگىن قۇرمەتتەۋگە بەيىم كەلەدى. مەكتەپ پارتاسىندا وتىرعان بالالار ءبىر-بىرىمەن تەڭ، الايدا ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرى ءارتۇرلى. بىرەۋدىڭ جاساعانىن ەكىنشى بىرەۋ جاساي الماۋى مۇمكىن، بىراق باسقا نارسەنى بارىنەن ارتىق جاسايدى. ءار بالانىڭ بويىندا وسىنداي ارتىقشىلىقتار، ايىرماشىلىقتار بولادى. جوباعا قاتىسۋ ارقىلى بالالار وسى ايىرماشىلىقتاردىڭ قۇندىلىعىن تۇسىنەدى. بۇل كەزەڭنىڭ پەداگوگيكالىق ماڭىزى وتە تەرەڭ. قوعامداعى كوپتەگەن جانجالدار مەن جابىرلەۋ جاعدايلارى كوپشىلىككە ۇقسامايتىن ادامدى قابىلداي الماۋدان تۋىندايدى. بىرەۋدىڭ مىنەزى، بىرەۋدىڭ سىرت كەلبەتى، سويلەۋى نەمەسە قىزىعۋشىلىعى وزگەشە بولۋى مۇمكىن. بالا وسى ايىرماشىلىقتاردى تابيعي قۇبىلىس رەتىندە قابىلداۋدى ۇيرەنگەندە عانا قاۋىپسىز ورتا قالىپتاسا باستايدى.

باعدارلامانىڭ ەڭ قۇندى تۇستارىنىڭ ءبىرى - ساباقتار اراسىندا جۇرەتىن پراكتيكالىق جۇمىستار. كوپ جاعدايدا تاربيەلىك ساباقتار تەك ءبىر رەتتىك اسەرمەن شەكتەلىپ قالادى. بالالار ساباقتا جاقسى وي، جىلى سوزدەر ايتقانىمەن، كۇندەلىكتى ومىردە قايتادان بۇرىنعى مىنەز-قۇلىق ۇلگىلەرىنە ورالادى. ال «دوسبولLIKE» باعدارلاماسىندا تاربيەلىك ىقپال جوبانىڭ نەگىزگى كەزەڭى بولىپ تابىلاتىن ساباقتارمەن اياقتالمايدى. كەرىسىنشە، ساباقتار ارالىعىندا جۇرەتىن كۇندەلىكتى شاعىن تاجىريبەلەر ارقىلى بالانىڭ مىنەز-قۇلقى بەكىتىلەدى. «ىنتىماعىمىز جاراسسا...» (1-سىنىپ) سياقتى ساباقتار بۇكىل جۇمىستىڭ لوگيكالىق ناتيجەسى رەتىندە ۇيىمداستىرىلادى. بۇل كەزەڭدە بالا ءوزىن ۇجىمنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە سەزىنەدى. «دوستىق اعاشى» سياقتى ءادىس-تاسىلدەر بالالارعا «مەن ماڭىزدى اداممىن»، «مەنىڭ دە ۇلەسىم بار» دەگەن سەزىم ۇيالاتادى. ال بۇل - بۋللينگتىڭ الدىن الۋداعى ەڭ ماڭىزدى پسيحولوگيالىق فاكتورلاردىڭ ءبىرى.

باعدارلامادا سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ ءرولى دە ەرەكشە كورسەتىلگەن. مۇعالىم تەك باقىلاۋشى ەمەس، قارىم-قاتىناستى ۇيىمداستىرۋشى، مەدياتور، بالاعا قاجەت كەزدە قولداۋ كورسەتەتىن ەرەسەك تۇلعا رەتىندە قاراستىرىلادى. اسىرەسە تۇيىق، سىنىپتاستارى ءبولىپ تاستاعان نەمەسە جانجالعا بەيىم بالالارعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇل - ينكليۋزيۆتى جانە قاۋىپسىز ورتانى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى شارتى.

سونىمەن قاتار باعدارلامادا اتا-انالارمەن جۇرگىزىلەتىن جۇمىس تا ماڭىزدى ورىن الادى. بالانىڭ مىنەز-قۇلقى تەك مەكتەپتە ەمەس، وتباسىندا دا قالىپتاساتىنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. ەگەر مەكتەپ مەيىرىمدىلىككە تاربيەلەپ، ال ۇيدە اگرەسسيا قالىپتى قۇبىلىس رەتىندە قابىلدانسا، وندا مەكتەپتە بەرىلگەن تاربيەنىڭ ىقپالى السىرەيدى. سوندىقتان اتا-انالارعا بۋللينگ ماسەلەسى بويىنشا اعارتۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ  - باعدارلامانىڭ ماڭىزدى بولىگى. مەكتەپ اكىمشىلىگى بۇل ساباقتاردى اتا-انالاردى پەداگوگيكالىق قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ نەمەسە «دانالىق مەكتەبى» كلۋبىنىڭ جۇمىسىنا كىرىكتىرۋ ارقىلى جۇرگىزە الادى.

جابىرلەۋدىڭ الدىن الۋ - تەك اگرەسسيامەن كۇرەس ەمەس. بۇل - مەكتەپتە مەيىرىمدىلىك، زورلىققا مۇلدە توزبەيتىن مادەنيەت قالىپتاستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋ قاجەت. ەگەر سىنىپتا ءبىر-ءبىرىن قولداۋ، تىڭداۋ، قابىلداۋ قالىپتى قۇندىلىققا اينالسا، جابىرلەۋ، الىمجەتتىك جاعدايلارىنا ورىن ازايادى.

باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - ونىڭ جۇيەلىلىگى. مۇندا تەك بالالارمەن ەمەس، پەداگوگتەرمەن، پسيحولوگتەرمەن، الەۋمەتتىك پەداگوگتەرمەن، اتا-انالارمەن بىرلەسكەن جۇمىس قاراستىرىلعان. پەداگوگتەردىڭ الەۋمەتتىك-ەموتسيونالدىق داعدىلارىن دامىتۋ، بۋللينگ جاعدايلارىن ەرتە انىقتاۋ، مونيتورينگ جۇرگىزۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ ەنگىزىلۋى باعدارلامانىڭ كەشەندى سيپاتىن كورسەتەدى.

قورىتا ايتقاندا «دوسبولLIKE» - جاي عانا بۋللينگتىڭ الدىن الاتىن باعدارلاما ەمەس. بۇل - بالانىڭ جان-دۇنيەسىن (ىشكى الەمىن) ءتۇسىنۋدى، ونىڭ ەموتسيالىق زەردەسىن، مادەنيەتىن دامىتۋدى، ادامگەرشىلىككە نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيتىن پەداگوگيكالىق جۇيە. بۇگىنگى كۇنى مەكتەپتەرگە ءدال وسىنداي باعدارلامالار قاجەت-اق. سەبەبى مەيىرىمدىلىك تە، دوستىق تا، قۇرمەت تە وزدىگىنەن پايدا بولمايدى. ونىڭ دانەگىن تاربيەمەن اينالىساتىن ادامدار بالانىڭ بويىنا ەرتە باستان ەگۋىمىز كەرەك.

مۇحتاروۆ امانعالي حاميدوللاۇلى،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، «وركەن» بالالاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ۇلتتىق-عىلىمي پراكتيكالىق ينستيتۋتى كەاق-نىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى

Abai.kz