Jana Qazaqstan әlemning kóptegen elderi ýshin turistik jәne enbek migrasiyasyna, túraqty kóship keluge qolayly memleketke ainalyp kele jatyr: elimizde qújat rәsimdeuding sifrlyq jýiesin endiru ‑ shet elderden aghylghan turister men enbek migranttarynyng kelu qarqynyn artyra týsti.

Osy túrghyda eldegi resmy derekózder múny «jetistik» dep atap, maqtanyshty jasyrmaydy ‑ iyә, memlekettk túrghyda әlemdik turizmdi elimizge búru, onyng paydasyn kóru – óte qajet.

Alayda, osy mәselede kýngey men kólenke tústar bar ekenin eskeremiz be? Qazir búl súraq qoghamdy alandata bastady, әsirese, elimizdegi iri megapolisterdegi jaghday nazargha iligude...

Derekter:

Qazaqstannan shet elderge:

2025 jyly Qazaqstan pasporty halyqaralyq arenada óz pozisiyasyn aitarlyqtay nyghaytyp, ónirdegi eng «kýshti» qújattardyng birine ainaldy. Otandastarymyz býginde 79 memleketke vizasyz saparlay alady. Búl turaly Ishki ister ministrligi Kóshi-qon qyzmeti komiytetining tóraghasy Aslan Atalyqov mәlimdedi, dep habarlaydy Egemen Qazaqstan gazeti. (2025 j. 24‑jeltoqsan).

Shet elderden Qazaqstangha:

Al, keri baghytty alsaq: Qazaqstangha 80-nen astam elding azamattaryna vizasyz kiruge rúqsat berilgen. Elderding tizimi men elimizde bolu merzimi eki sanatqa bólinedi: 80-nen astam memleketting azamattary (turistik jәne iskerlik maqsatta) jәne aymaqtyq/qúqyqtyq kelisimderi bar elder.

30 kýnge deyin vizasyz kire alatyn elder:

Qazaqstannyng kóshi-qon sayasatyna sәikes, әlemning 80-nen astam memleketinin azamattary (onyng ishinde Europa Odaghynyng barlyq elderi, AQSh, Úlybritaniya, Japoniya jәne t.b.) Qazaqstan aumaghynda vizasyz 30 kýnge deyin jýre alady.

Ekijaqty kelisimder boyynsha shekteusiz nemese úzaq merzimge vizasyz kiretin elder:

Keybir elderding azamattary ýshin vizasyz bolu merzimi ekijaqty kelisimder arqyly retteledi: Gruziya — 365 kýnge deyin. Armeniya, Belarusi, Qyrghyzstan, Resey, Tәjikstan, Ukraina — 90 kýnge deyin. Ázerbayjan, Moldova, Mongholiya, Týrkiya — 90 kýnge deyin. Ózbekstan — 30 kýnge deyin. 

Migrasiyalyq alandaushylyqty tudyrushy faktorlar:

Qazaqta «qara qazan» degen kiyeli úghym bar...

Elimiz tәuelsizdik alghannan keyin, Qazaqstan Ermitajda saqtalghan qazaqtyng tayqazanyn keri qaytaryp, Týrkistandaghy qasiyetti ornyna qondyrdy. Yaghni, qazaq aitatyn «Otyng óshpesin, qazanyng tónkerilmesin» degen niyet memlekettik dengeyde jýzege asyryldy.  IYә, bәri dúrys, qazan men oshaq úghymy әrbir әuletke, otbasyna da qatysty aitylady.

Biraq, qazir bizding memleketimiz ben halqymyz kýrt kóbeygen turisterdi, odan ózge – enbek migranttaryn, odan ózge – shegaradan ótip, jasyrynyp túryp jatqan zansyz migranttaryn qabyldaugha esh ziyansyz jaghdayda ústaugha dayyn ba?

Qazir osy súraqtyng qayta kóterilui – búl mәselede ýlken problema bar ekenin bildirip túr dese bolady:

Birinshisi, Resey men Ukraina soghysy saldarynan elimizge oghystan qashqan reseylikter dendep enip jatyr. Al, Resey biyligining soghysty toqtatugha niyetti emestigin kórsetude. Tipten, kýzge qaray Reseyde jappay mobilizasiya oryn aluy mýmkin degen sybys – reseylikterding zәresin aluda. Bayqap otyrsaq, elimizdegi әr qalada reseylikterding sany artyp barady. IYә, búrynghyday emes, túraqty yhtiyarhat alugha qazaq tilinen emtihan tapsyru mindetteldi. Biraq, tilimiz aghylghan kóshten eldi qorghay ala ma? Osy kýmәn tudyrady... Jәne, osyghan shegaradan bastap, emtihan alushy komissiyada oryn alatyn «qazaq ayaushylyq», «qonaqjaylyq» degendi qossaq – til qorghan bola almaytyn siyaqty... Odan bólek, korrupsiya degen qyzylkóz pәle әli de ólgen joq...

Ekinshisi, elimiz industriya men óndiristi damytuda Qytaygha basymdyq berdi. Bizde osyghan deyin «Qytay tәjiriybesin» bastan ótkergen Aqtóbe oblysy bar. Solardan súrayyq, qytaylardyng migrasiyalyq jәne basqa zandarymyzdy qalay saqtaytynyn... Qazir olar jappay enu ýstinde!

Ýshinshisi, әlemde demografiyasy retteusiz ósip jatqan, halqy kedey elder jetkilikti ‑ olardyng kóbi Afrika men Shyghys Aziya elderi. Mine, osy elderden qazir zandy‑zansyz migranttar enu qarqyny arta bastady. Mysaly, oghan Bangladesh, Ýndi, Pәkistan, birqatar Afrika elderi jatady.

Tórtinshi, kórshilerimiz qyrghyzdar, ózbekter, tәjikter de olardan kem qalyp jatqan joq...

Migrasiya baghanyng ósuin ýdete týsti

Biz shet eldik qonaqtardan týsetin paydany ghana eseptemeuimiz kerek. Mýmkin, odan budjetke kóp qarjy kelip jatqan bolar. Biraq, onyng qyzyghyn jeke kәsipkerler kórmese, zardabyn qarapayym halyq tartuda.

Mysaly, Almatydaghy «Rahat» kondiyter fabrikasy manynda ornalasqan bir ne birneshe qonaqýy iyeleri turisterden milliondap payda tapsa, olargha azyq‑týlik baghasynyng kýn sanap ósui asa manyzdy emes. Al, sol manayda túratyn jýzdegen myng jәy halyq endi «Rahat» fabrikasynyng tәttilerin jey almaytyn boldy: bagha aspangha úshty, keybirin turister qoraptap tasyp әketude..

Dәl osynday jaghday júmys beru naryghynda da oryn alyp otyr...

Dәl osynday jaghday ózge de salalarda kórinis bere bastady...

Yaghni, búdan «Bizding ýkimetimiz turister men enbek migranttary aghynynyng ósuin Qazaqstan halqynyng últtyq jәne memlekettik mýddesi túrghysynan oilastyrmaghan ba» degen súraqty qoigha tura keledi bolady...

Qazaqstan bosqyndar aghynyna jol bere me?

Syrtqy ister ministrligi ne deydi?

Qazaqstan Respublikasynyng Syrtqy ister ministri Ermek Kósherbaev elge bosqyndardyng jappay kelui mýmkin degen azamattardyng alandaushylyghyna qatysty pikir bildirgen.

Juyrda batystyq BAQ-ta Europalyq odaq elderi migranttardy deportasiyalau ýshin Qazaqstan men Ózbekstan aumaghynda eksterritoriyalyq lageriler saludy josparlap otyr degen aqparat taraghan bolatyn.

Alayda búl mәlimetti elimizding syrtqy sayasy vedomstvosy jedel týrde joqqa shyghardy. 1 mausym kýni Qazaqstan SIM Halyqaralyq aqparat komiytetining tóraghasy Erlan Jetibaev múnday sipattaghy kelissózderding diplomattar dengeyinde jýrgizilmegenin mәlimdedi.

Al SIM basshysy býgin Shengen aimaghyna kiretin elderding zansyz kóshi-qongha baylanysty shekaralyq baqylaudy kýsheytuge qúqyghy bar ekenin atap ótti. Qazaqstan da zansyz immigrasiyany qysqartu mәselesimen ainalysyp jatqanyn aitty. Kósherbaevtyng sózinshe, eger azamattarda alandaushylyq bolsa, Syrtqy ister ministrligi óz ústanymyn qosymsha týsindiruge dayyn.

Áriyne, qarapayym júrt SIM‑igi nemen ainalysyp jatqanyn emes, zansyz «turisterdin» sany kýrt artyp bara jatqanyn kózben kórip, jaghymsyz jaghyn ózining azdaghan zeynetaqysymen, pәteraqysymen, tipten,  «asqazanymen» sezip otyr desek – shyndyqty aitqan bolar edik...

Tәuelsizdikti qorghaymyz desek, shegaramyzgha myghym bolaghanymyz dúrys shyghar!

Ábdirashit Bәkirúly, publisist‑filosof

Abai.kz