Áriyne, barlyq elderde tua dertti, auru, nauqas nemese tótenshe jaghdaygha úshyrap, mýgedektikke dushar bolghan taghdyrly adamdar bar. Biz olardy mýmkindigi shekteuli jandar deymiz.

IYә, mýmkindigi shekteuli jandar bizding elimizde de bar jәne olardy kýndelikti ómirimizde kórip te jýrmiz. Kónilge medet tútarymyz – Qazaqstanda mýmkindigi shekteuli jandar memlekettin, qoghamdyq ortanyn, qala berdi, qayyrymdy adamdardyng qamqorlyghynda, әri olar qoghamnyng tolyq mýshesi bolyp sanalady. Shetelderge shyqqan is-saparlarymyzda bayqap jýrmiz: eng damyghan, órkeniyetti elder dep atalatyn memleketterde ruhty, jigerli jandar bolmasa, mýmkindigi shektelgen qarip-qasirlerding kóbi qatargha qosyla almay, ómirin azapta ótkeredi eken. Bizde kómek pen jәrdemge múqtaj jandardyng mýddesi әrqashan Ýkimetting nazarynda. Búl rette memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng mýmkindigi shekteuli jandardyng qúqyqtaryn qorghaugha, ómir sapasyn jaqsartu mәselesine erekshe kónil bólip otyratynyn eske aluymyz kerek. Preziydent birneshe ret Ýkimet pen jergilikti atqarushy organdargha inkluzivti qogham qalyptastyru boyynsha naqty tapsyrmalar bergen bolatyn.

Inkluzivti damytu әne-mine qoldanysqa engeli túrghan jana Konstitusiyamyzda da qamtylghan.

Konstitusiyada inkluzivti damu boyynsha azamattardy jasyna, auruyna, mýgedektigine nemese basqa da zandy negizderge baylanysty әleumettik qamtamasyz etuding qúqyqtyq negizderi bekitilgen. Sonyng ishinde  memleket barlyq dengeydegi bilim beru jýiesinde, erekshe bilim berudi qajet etetin balalargha arnayy jaghday jasaugha kepildik bergen. Qoghamdaghy barlyq adamgha (әsirese mýgedektigi bar azamattar men kóru qabileti shekteuli jandar ýshin) teng mýmkindikter men kedergisiz infraqúrylym úsynu mәselesi de bar. Búl ózgerister Memleket basshysynyng bastamasymen qabyldanghan 2025 –2030 jyldargha arnalghan inkluzivti sayasat tújyrymdamasynyng negizi bolyp tabylady.

Preziydentting Ýkimet pen jergilikti atqarushy organdargha inkluzivti qogham qalyptastyru boyynsha naqty tapsyrmalar bergenin jogharyda jazdyq. Inkluzivti qogham qalyptastyru barysynda iygilikti is-sharalar úiymdastyryp, naqty isterimen kósh bastap  kele jatqan oblys – Jetisu oblysy.

Etnokórme – adamdar arasyndaghy altyn kópir

Ilgeride jolym týsip, Jetisu oblysynyng ortalyghy – Taldyqorghangha barghanymda, jasyl jelekti qalada ótip jatqan halyqaralyq kórmening ýstinen shyqpasym bar ma! Kórme – qolóner sheberlerining qolynan jasalghan týrli búiymdardyng kórmesi eken. Kórmege sonau Týrkiyadan, Ózbekstannan, Reseyden sheberler arnayy kelip qatysyp jatyr eken.

Jәrmenke – kórmening sóreleri men lәpkeleri týrli zattargha tolyp qalghan. Shetinen kózding jauyn alady.

– Osynyng bәrin jasap, kórmege әkelip qoyghan jandar – mýmkindigi shekteuli jandar, – dep týsinik berdi mening jolbastaushym. Men múny jәrmenke – kórmening bazaryna kirgende-aq anlaghanmyn. Jәrmenkening lәpkesine týrli búiymdaryn  jayyp tastap otyrghandardyng deni qolarbagha tanylghan, baldaqqa sýiengen, zaghiptardyng arnauly kózildirigin taqqan jandar eken. Men sonda osy bir ayauly adamdardyng sheberligine, ómirge qúshtarlyghyna, ózderin eshkimnen kem sanamaytyn qaysar ruhyna sýisinip, ishimnen, «myna adamdar shyndap kirisse, sәn-saltanaty kelisken qala da salyp tastaytyn shyghar» dep oilaghanmyn. Eng bastysy – qalalyq әkimshilikting qoldauymen úiymdastyrlghan búl etnokórme – adamnyng ózine degen senimin eselep, adamdardyng arasyn altyn kópir bolyp jalghap jatqan edi. Mening dәl osy oiymdy qúptaghanday jergilikti basylymdardyng birinen  «Meyirim» MQB tóraghasy Gýlvira Taubaldinovanyn: «Biz jay ghana kórme emes, qarym-qatynas ornatatyn, shabyt alatyn, jana mýmkindikterge jol ashatyn alang qúrugha tyrystyq. Kóptegen qatysushylar is-shara barysynda jana tútynushylar men seriktester tapty», – degen sózin oqyp, riza boldym.

Jetisu – tek etnokórme úiymdastyryp qana otyratyn oblys emes. Mysaly, oblys ortalyghy Taldyqorghan qalasynda  «Mýgedektigi bar adamdardy kvotamen júmysqa ornalastyru» boyynsha 2025 jyly 48 adamdy júmyspen qamtu kózdelse, búl jospar ótken jyly 100 payyz oryndalyp, yaghni, mýgedektigi bar 48 adam júmysqa ornalasyp, qatargha iligipti.

«Mýgedektigi bar adamdargha júmys oryndaryn qúru» baghdarlamasy da Taldyqorghanda orayyn tauyp, jaqsy jolgha qoyylghan. 2026 jylghy josparda 1 adam bolsa, jyl basynan mýgedektigi bar 2  adamgha júmys oryny qúrylypty. «Múndaghy bizding josparymyz oryndalyp, joba 200%-gha jetti», – deydi Taldyqorghan qalasy mansap ortalyghynyng mamandary.

Balanyng bәri – bala

19 mekeme. Búl az ba, kóp pe? Tegi, osynday mekemelerding bolmay-aq qoyghany jón edi. Biraq amal kem, erekshe kýtimdi, erekshe nazar audarudy qajet etetin balalar bar da, múnday mekemelerding qyzmetin joqqa shyghara almaysyz. Aytyp otyrghanymyz, Jetisu oblysyndaghy erekshe bilim berudi qajet etetin balalargha qoldau kórsetetin mekemeler jayynda. Álgindey mekemelerding sany Jetisu oblysynda 19 eken. Sonyng ishinde arnauly internattar, oblystyq pedagogikalyq-psihologiyalyq konsulitasiyalar, pedagogikalyq-psihologiyalyq týzetu kabiynetteri de qyzmet kórsetedi.

Balanyng bәri – bala. Kez kelgen bala óz qatarlastarymen birdey bilim alyp, oinap-kýlip ósuge, memleket tarapynan jasalyp otyrghan barlyq  mýmkindikterdi paydalanugha qúqyly. Áytse de, barlyq mýmkindikti paydalanu barlyq balanyng mandayyna jazylmapty. Mysaly, densaulyghy nashar balalar mektepterge bara almaydy. Sport alandary men zaldarda jýgire almaydy. Suda jýze almaydy. Tipti ózi qatarly balamen teng otyryp sóilese de almaydy. Alayda olar eshkimnen kem emes. Memleket pen ata-ana ýzbey qamqorlyq jasasa erekshe balalardyng ortasynan erteng erekshe túlghalar da shyghuy mýmkin. Ómirde múnday mysaldar az ba?

Taqyrybymyzgha orlayyq. Mýgedektigi bar balalardyng jaghdayyn eskerip,   oblystyq bilim basqarmasy jalpy bilim beretin mektepterde 203 pedagog-defektologtin, 165 logopedtin, 1 tiflopedagogtin, 108 pedagog-assistenttin  júmys isteuine pәrmen beripti. Aghymdaghy jyly Jetisu oblysy Kóksu audanynda psihologiyalyq-pedagogikalyq týzetu kabiyneti ashypty. Sol siyaqty Panfilov audany Y.Altynsarin atyndaghy mektepte, Taldyqorghandaghy Ushinskiy atyndaghy №7, №27 orta mektepterde inkluziyany qoldau kabiynetteri júmys isteydi eken. Taldyqorghan qalasyndaghy №16 orta mektep bazasynda resurstyq kabiynet te bar kórinedi.

Osy arada aita keteyik, erekshe qajettiligi bar balalardy ortagha beyimdeu, olardyng kópshilik balalar oqityn mektepterge baruy jәne olardy synyptastary men ata-analardyng qabyldauy әuel basta qiyn boldy. Esimizde, osydan 4-5 jyl búryn, erekshe qajettiligi bar balalardy ózge balalarmen qatar oqytugha mektep újymyndaghy múghalimderding ózi (bәri emes, ishinara) qarsy bolghan edi. Alayda, Preziydent Toqaevtyng tapsyrymasymen, qoghamnyng talap etuimen búl mәsele qazir sheshimin tauyp, qatardaghy mәselelerding biri bolyp qaldy. Osy jaydy Taldyqorghandaghy № 7 mektep diyrektorynyng oqu isi jónindegi orynbasary Bahtihan Seyitova bylay dep eske alady:

– Bizding mektepte inkluziyany qoldau kabiyneti 2019 jyldyng qyrkýieginde ashyldy. Mektebimizge erekshe qajettiligi bar 10 bala keldi. Sol 10 balanyng 3-euin qoghamdyq ortagha beyimdep, óz betimen oqy alatyn dengeyge jetkizip shyghardyq. Qazir de 10 bala inkluzivti bilim alyp jýr. Olar synypta basqa balalarmen birge otyryp oqidy. Árqaysynyng janynda bir-bir pedagog-assistent bar. Búl iske alghash kiriskenimizde ata-analar tarapynan da, oqushylar tarapynan da, tipti múghalimderding arasynda da qarsylyq boldy. Degenmen, erekshe qajettiligi bar balalardy ortagha beyimdeu mәselesin biz eptep jolgha qoydyq. Yaghni, inkluzivti bilim beruding tiyimdiligin bizge uaqyttyng ózi kórsetip berdi.

Derekter ne deydi?

Jetisu oblysy әkimshiligining baspasóz ortalyghy bergen derekterge sýiensek,

inkluzivti bilimmen qamtylghandar sany  Jetisu oblysynda – 6 278 bala eken.  Olardyng mektep jasyna deyingileri  – 1550 bala, 4500-den astamy mektep oqushylary, 231-i kolledj studentteri.

Mektepterde defektologtar, logopedter, surdopedagogtar, jiyny – 406 arnayy pedagog qyzmet isteydi.

535 psiholog balalargha qoldau kórsetude.

Oblysta 19 arnayy bilim beru mekemesi bar.

Búl, әriyne, derekter. Derekter, biraq, kóp nәrseni aitady. Búl derekter bizding qoghamda meyirim bar ekendigin әigilep túr. Al, meyirimdi qoghamda mýmkindigi shekteuli jandar bolmaydy. Olardyng bәri – qatardaghy jandar, qoghamnyng tolyqqandy mýshesi.

Iliyas Aqabay

Abai.kz