Jazushy, dramaturg, Qazaqstan Jazushylar odaghynyng mýshesi Jaqsylyq Múratbekting «Imperatordyng emi» dramasyna tәn erekshelikter – qop-qong konflikt, intriga, periypetiya, jinaqy sujet, talas-tartys ýstinde ashyla týser harakter, finaldyng әrkez tosyn týiindelui, qaharmandardyng qaytalanbauy, formalyq izdenis, mazmúndylyq. Avtor ómirdegi qily-qily qúbylystardy syrttay baqylap qana qoymay, ony óz dýniyetanymy arqyly da ótkizedi. Ár kórkem tuyndy – ayaqtalghan, bas-ayaghy býtin dýniye. Sonymen qatar, ony baylanystyryp túratyn tútas jeli bolmaq. Osy oimaqtay dramadaghy Imperatordyn orny bólek. Al, sonymen qatar saray manyndaghy keyipkerler: bas uәzir, Embergen, saudager, emshi, baqsy, t.b. arqyly avtor biylikting bayansyz ekenin, susymaly ekenin emeurinmen anghartady.

Dramaturgiya tarihy damu ýstindegi fenomen ekenin eskersek, qazaqtyng alghashqy dramasynan bastap, Tәuelsizdikke sheyingi aralyqtaghy búl janr túraqty belgilerin saqtay otyra, әr kezende týrli transformasiyagha úshyraghany sózsiz. M.Bahtiyn janrdyn janaruy turaly oyyn bylayshatýiindeydi: «Janr vozrojdaetsya y obnovlyaetsya na kajdom novom etape razvitiya liyteratury y v kajdom individualinom proizvedeniy dannogo janra... Janr jiyvet nastoyashiym, no vsegda pomnit svoe proshloe». Búl rette,Jaqsylyq Múratbekting atalmysh komediyasy kýldirip otyryp, oilandyrady.

Kórkem kenistik – patsha sarayy. Múnda subekt ózdi-ózin jәne qorshaghan ortany tanidy. Kenistikti toltyrghan barlyq atribut – fenomenologiya túghyry. Semiotiyk, mәdeniyettanushy, strukturalist Yuriy Lotman osy jóninde: «Semiotika prostranstva iymeet iskluchiytelino vajnoe, esly ne dominiruishee, znachenie v sozdaniy kartiny mira toy ily inoy kulitury» degen bolatyn. Uaqyt pen kenistik – egizdin synaryndayauqymy ken úghymdar, birinen-biri ajyraghysyz substansiyalar. Kórkemәdebiyet – uaqyt pen kenistiktin shap-shaghyn modeli. Basqa óner týrineqaraghanda, әdebiyet uaqyt-kenistik kategoriyasymen erkin baylanysta. Birmezgilde bir kenistikten ekinshi kenistikke auysyp ketu mýmkindigi bar, búnydramaturgiyada «perehod» deydi, bir uaqighany ekinshi uaqigha, bir kórinistiekinshi kórinis, bir sahnany ekinshi sahna almastyrady. Uaqyt-kenistik kategoriyasy avtor dýniyetanymyn, stiylin qalyptastyruda zor ról atqarady, sol negizdegi jahannyng jeke avtorlyq suretin týzu ereksheligin, shygharmanyng ishki zandylyqtaryn aiqyndaydy, onyn kompozisiyalyq tiregi bop, beyneashyluynyng ishki úiymdastyrushysy funksiyasyn atqarmaq. Uaqyt pen kenistikti zertteu tuyndy tinine boylay otyra, onyng qúrylu spesifikasyn, jazushynyng dýnie turasyndaghy konsepsiyasyn  ayqyndaugha mýmkindik beredi. Atalghan kenistikting auqymy keneyip, uaqighadan da tys kóp dýniyelerdi qamtuy mýmkin. Ár qalamger – eng әueli óz halqynyng ýnin, onyng tapixyndaghy eng ózekti degen mәceleni qaraqty kózge kópkemdik túrghydan ópnektey órbite otypyp jetkizuge asyghady. Halyq kókeyindegisin tap basyp tanu – әrqay qalam iyesining abypoyly mindeti. Tipten, búl – tek abypoyly ghana emec, sonymen qatar Alash júrty aldyndaghy pepzenttik bopyshy. Teginde, jazushy ataulysyna tәn basty erekshelik – onyng ózindik til órnegi men sóz saptau sheberligimen ýndes kelgen qaytalanbas qoltanbasy. Jaqsylyq Múratbekbúl dramasynda әdeby keyipkerler is-әreketin, úmtylys, qúlshynys, niyet-pighylyn, ishki oi-tolghanysyn tereninen tolghay otyra, әleumettik ortanyng qarama-qayshylyghyn, qarym-qatynasyn, san týrli kózqarasy men ómir zandylyqtaryn tamyrshyday tap basady. Búl jerde qaharmandar qaqtyghysymen qatar, olardyng ruhany әlemindegi oy men sezim qayshylyqtaryna da basymdyq berilgen. Jazushy súlu sóz qumaydy, kerisinshe keyipker janynyng dinamikasyn, qúrylymyn, intonasiyasyn aiqyndaugha kýsh salady. Shygharma basyndaghy keyipkerlerding ayaghyna qaray minez-qúlqy aitarlyqtay ózgeriske úshyraydy. Sebebi, avtor olardy ósirudi kózdeydi. Osy túrghydan kelgende, avtordyng «Imperatordyng emi» komediyasy QR Preziydenttik stiypendiyasyna layyqty.  

Álibek BAYBOL,

Qazaqstan Jazushylar odaghynyng

mýshesi, jazushy-dramaturg,

әdebiyettanushy, synshy, alashtanushy.

Abai.kz