Basy: «Tasdiyq» traktaty – Abay ghalamaty

Ótkende, Abaydyng «Tasdiyq» traktatyna (38-qarasózi)  jasalghan sholuda, avtordyng maqsúty, ýsh tanymaq ilimi, onyng әlemdik oi-sanada alatyn orny sekildi jalpylama mәselelerdi qozghaghanbyz.  Búl joly tikeley mazmúndy taldaudy qolgha almaqpyz.  Eng iri ghaqliyasynda Abay zerttep-zerdelegen ghylym-bilim salasy tórteu: Alla taghalany tanymaq, ózin tanymaq, dýniyeni tanymaq jәne ne payda, ne zalaldy aiyrmaq. Mine, bizding mindet – Abaydyng atalghan tórt ilimin kez-kezimen qarastyrugha sayady. Sonymen, ýsh tanymaqtyng әuelgisine kiriseyik.

 «Allany tanymaq» ghylymynyng qajettigi nede?

«Tasdiyq» – ghalamdyq traktat. Onyng «Alla taghalany tanymaq», yaghny teologiya ghylymynan bastaluy zandylyq. Abay teologiyany búryn-sondy bolmaghan dengeyge kótergen.  Kýrdeli bólimdi ghúlama: «Endi haqiqatty sýiip, shyndy bilmek qúmaryng bar bolsa, adamdyqqa layyqty, yqylasty qúlaghyndy qoy!» dep jaylap bastap: «Áueli din islam jolyndaghy pendeler imannyng haqiqaty ne sóz ekenin bilsin» dep ishtarta aitady.

Sonymen, imannyng haqiqaty ne? Ony Abay bylaysha úqtyrady: «Iman degenimiz bir ghana inanmaqtyq emes, sen Alla taghalanyng birligine, uә Qúrannyng Onyng sózi ekendigine, uә payghambarymyz Múhammed Mústafa salallahu ghalayhy uәssәllәm Onyng tarapynan elshi ekendigine inandyn. Jә, ne bitti?! Sen Alla taghalagha Alla taghala ýshin iman keltiremising ya ózing ýshin iman keltiremisin? Sen iman keltirmeseng de, Alla taghalagha keler eshbir kemshilik joq edi. Ózing ýshin iman keltirsen, jә inandyn. Ol inanmaqtyghyng qúr ghana inanmaqtyqpen qalsa, saghan payda bermeydi. Onyng ýshin sen ózing inanmaqtyghynnan payda alamyn desen, payda beredi, kәmil iman bolady. Paydany qalaysha aludy bilmek kerek».

Endi bildik, imannyng haqiqaty – imannan payda alu eken. Demek, iman ainasy – jaqsy (salihi) is-әreket. Sonda «kәmil iman bolady» deydi Abay.

Shyn imandy bolmaqqa bilim, tanymgha yqylasty kónil kerek. Bilmegen, tanymaghan nәrsege qaytip senbekpiz? Iman keltiruing de kýmәndi. Qúran ayaty: «Meni tanyghan aqylmenen tanyr» degen. Sondyqtan oishyl: «Siz «Ámәntu billahy kәma huә by әsmayhy uә sifatihiy»[1] dediniz. Ol esim Allanyng attary hәm olar Alla taghalanyng fighyl ghazimlәrinin[2] attary, olardyng maghynasyn bil hәm segiz sifat zatiyalary[3] ne degen sóz, kәmil ýiren» deydi. Osymen, Abay hakim teologiya ilimi neni bilip, neni ýiretu kerektigin anyqtap beredi.

Sonymen, Allany tanymaqtyq –  shyndy bilu arqyly adam dengeyine kóteriluge qajetti ghylym. Inanmaqtyqtan payda aludyng mәnisi de osy arada.

Týp IYeni týgel bilu mýmkin be? 

Jaratushyny tanyp-biluden joghary ghylym bola ma? Áriyne, joq. Ony tanyp-biluding mәn-jayyn Abay bylaysha ashyqtap beredi: «Ózindi Onyng qúly bilip, ózine mýsilim[4] at qoyyp, tәsliym[5] bolghanyna rast bolasyng da. Óz pighyldaryndy soghan óz halinshe úqsatudy shart qyl. Alla taghalagha úqsay alam ba dep, nadandyqpen ol sózden jiyirkenbe, úqsamaq – dәl birdeylik daghuasymenen emes, sonyng sonynda bolmaq. Onyng ýshin Alla taghalanyng sipattary: Hayat[6], Ghylym, Qúdiret[7], Basar[8], Sәmiygh[9], Irada[10], Kәlam[11], Tәkuiyn[12]. Búl segizinen Alla taghaladaghyday kәmәlat-ghazamat[13] birlәn bolmasa da, pendesinde de әrbirinen óz halinshe bar qylyp jaratypty».

Mine, Allany tanudyng metodologiyasy osy. Kórip otyrmyz, «mýslim» (músylman) bolugha keregi – óz pighyldaryndy Allanikine úqsatu. Abay: «Onyng sonynda bolyp baq!» deydi. Búl sózding mәnisi – Allanyng segiz úlyq sipatyna ózimizding segiz zәrrәdey sipatymyzdy ertpekke sayady.

«Allany týgel bilu mýmkin be?» degenge Abaydyng bergen jauabyna keleyik. Dýniyening kóringen hәm kórinbegen syry, meyli, búl dýnie jәne aqiyret deyik, búl – bizding ólsheuli aqylymyz ýshin aitylghan eki jaqtylyq.  Shyndyghynda, dýnie tútas, ol – birbýtin! Bәri ózara baylanysta, kereksiz jaralghan bir tozang joq. Osynau ghalam birligin Abay bylay dep týsindiredi: «Ol – Alla taghalanyng zaty, eshbir sipatqa múqtaj emes, bizding aqylymyz múqtaj, jogharghy jazylmysh sipattar birlәn taghriflap[14] tanymaqqa kerek. Egerde ol sipattar birlәn taghriflamasaq, bizge maghrifatulla[15] qiyn bolady. Biz Alla taghalany ózining bilingeni qadar ghana bilemiz, bolmasa týgel bilmekke mýmkin emes. Zaty týgil, hikmetine eshbir hakim[16] aqyl eristire almady. Alla taghala – ólsheusiz, bizding aqylymyz – ólsheuli».

Sóitip, Alla taghalany týgel bilmekke mýmkin emes eken. Biraq adamgha Allanyng mәndi hikmeti – Ghalamnyng birligin sezu, bilu mýmkindigi berilgen.

Shýbәsiz, Jaratushy jalghyz, biraq dinder kóp. Nege? Sebebi, Jaratushy qúdiret ólsheusiz, onyng aspektisi qisapsyz. Pendesi ólsheuli aqylymen onyng bir tal shashyn «anyq núry osy dep» (Shәkәrim) ústanyp alugha beyildi. Meniki degen egoizm ony osyghan iytermeleydi. Sondyqtan «Qúday bir» úghymy jayyna qalyp, adamzat bólinu men adasudan kóz ashpay keledi.

Dinderge bólinip, adasudyng týp sebebin Abay bylaysha ashyp beredi: «Ólsheulimen ólsheusizdi biluge bolmaydy. Biz Alla taghala «bir» deymiz, «bar» deymiz, ol «bir» demeklik te – aqylymyzgha úghymnyng bir tiyanaghy ýshin aitylghan sóz. Bolmasa, ol «bir» demeklik te Alla taghalagha layyqty kelmeydi. Onyng ýshin mýmkinattyn[17] ishinde ne nәrsening ýjudi[18] bar bolsa, ol birlikten qútylmaydy. Árbir hadiske[19] aitylatúghyn bir qadimge[20] taghriyf   bolmaydy.   Ol   «bir»  degen   sóz   ghalamnyn   ishinde,   ghalam   Alla taghalanyng ishinde. Múny Qúday tabaraka ua taghala kitaptarda segiz sýbutiya[21] sipattary birlәn, uә toqsan toghyz әsma-y hýsnalar[22] birlәn bildirgen. Búlardyng hәmmasy Alla taghalanyng zatiya[23] sýbutiya uә fiyghliya[24] sipattary dýr».

Senseniz, osy tezis ghalamdyq danalyqtyng shyny! Abay dittep otyrghan «Birlik» iydeyasynyng  manyzy erekshe. Týpki Jaratushyny «bir» deymiz, «bar» deymiz, biraq is jýzinde әrbir din Qúdaydy «menshiktep» aldy, әrqaysysy Ony ózinshe bilmekke yntaly. Abay: «Qúday ghalamnyn, ghalam Qúdaydyng ishinde» deydi. Demek, Qúdaysyz, yaghny jansyz eshtene de joq. «Bir Qúday neshe týrli jan jaratty» degen óleninde Shәkәrim: «Ghalamda ne bar bolsa, bәri – jandy, ...Ósimdi, eng kýshti jan adamda túr» deydi. Qúday – ýlken jan, adam jany onyng zәrredey bólshegi. Mine, Abay ilimining ózegi de, reformatorlyq qyry da birlik tanymy arqyly anyqtalmaqshy.

Eki úlyq sipatty (Ghylym jәne Raqym) taghriflau

Álemdik teologiya ilimine Abay zor ýlesin qosty. Qaytalanbas izdenisin bylaysha bastaghan: «Men múnda sizderge tórteuin bildiremin. Onyng ekeui – ghylym, qúdiret. Segiz sipattan qalghan altauy – búlargha sharh[25], – dep sózin jalghaydy oishyl. – Ol altauynyng biri – hayat[26], yaghni  tirlik. Allany bar dedik, bir dedik, ghylym, qúdiret sipaty birlәn sipattadyq. Jә, búl barlyq, birlik ghylym, qúdiret oluda[27] bolarlyq nәrseler me? Álbette, ghylym, qúdiretpen bar bolady: hayaty – maghlúm, tirlik, tiri bolu. Endi biri – irada, yaghny qalamaq. Ghylym bar bolsa, qalamaq ta bar. Ol esh nәrsege hareket bermeydi. Hәmmagha hareket beretúghyn ózi (ghylym-qúdiret). Ol irada – ghylymnyng bir sipaty».

Hareket bere me, bermey me? Mine, osy tәsilge sýiene otyryp, Abay әri qaray Alla taghalanyng Kәlәm (sóileushi), Basar (kórushi), Sәmigh (esitushi) jәne Tәkuin (barlyqqa keltirushi) degen sipattary da Ghylymnyng bir sipaty dep dәiektep beredi. Nege olar bólek-bólek emes? Sebebi: «Árbiri óz aldyna sipat bolsa, Alla taghalanyng sipaty ózindey qadiym, hәm әzaliy[28] hәm әbәdiy[29] bolady da, hәmiyshә[30] barlyqqa keltiruden bosanbasa, bir sipaty bir sipatynan ýlken ya kishi bolargha jaramaydy. Olay bolghanda ghylym, qúdiret sipattary sekildi bosanbay, hәr uaqyt jaratuda bolsa, bir yqtiyarsyzdyq shyghady. Ol yqtiyarsyzdyq Alla taghalagha layyqty emes. Onyng barlyqqa keltirmegi – qúdiretine ghana bir sharh. Búl ghylym, qúdiret eki sipatpenen segiz sipat búzylmastan týgel bolady». Keremet! Logika kókesine bas iymeu mýmkin emes...

Sonymen, asa kýrdeli izdenisterden Ghylym-qúdiret – Allanyng hareket berushi úlyq sipaty, qalghan altauy oghan sharh (kómek berushi) ekenin bildik. Abay múny túnghysh anyqtaghan  hakim. Shyn mәninde búl – әlemdik teologiya ghylymynyng jana dengeyi, sony janalyghy!

Ashqan janalyghyn oishyl bylaysha bekite týsedi: «Ol ghylym, qúdiret eshbir nihayatsiz[31]. Allanyng ghylymynda ghaflәt[32], qúdiretinde epsizdik ya nasharlyq joq. Sanighyn súnghatyna[33] qarap bilesiz. Búl kózge kóringen, kónilge sezilgen ghalamdy qanday hikmetpenen jarastyryp, qanday qúdiretpenen ornalastyrghan, eshbir adam úghlynyng aqyly jetpeydi.

Biraq pendesinde aqyl – hýkimshi, oghan qayrat, quat – qyzmet qylushy edi. Soghan qarap oilaysyn: Alla taghalanyng sipatynda da solay bolmaqqa tiyis. Biraq әuelde aitqanymyz: ghylym, qúdiret – bizding úghuymyzgha ghana eki hisap, bolmasa, bir-aq ghylymdy qúdiret bolugha tiyis. Olay bolmasa, sipattar óz ortalarynda biri – tәbiygh[34], biri – matbugh[35] bolady ghoy. Búl bolsa, taghrif Rabbygha[36] jaraspaydy».

Taghy bir pysyqtayyq, hammagha qozghau salatyn, hareket beretin  Allanyng úlyq sipaty – Ghylym. Ol nelikten jalghyz dara sipat? Sebebi: «Segiz sipat qylyp jәne ol sipattar «Lә ghairu uә lә huә»[37] bolyp, búlay aituda, búlardan bir óz aldyna jamaghat yaky jamighat[38] shyghyp ketedi. Búl bolsa kelispeydi. Egerde sipattardyng әrbirin basqa-basqa degende, kóp nәrseden jiylyp, ittifaqpenen (birlesip) Qúday bolghan bolady. Búlay deu batyl[39], Qúday – bir ghana qúdiret. Ol pendede bolghan quat-qúdiret, ghylym-aqyldan basqa bolatúghyn. Allanyng ghylymy men qúdireti arasynda aiyrym joq, olar bir úghym» dep úqtyrady Abay.

Mine, Abay ilkide: «Ghylym – Allanyng bir sipaty, ol – haqiqat» degen sózdi nelikten aitqanyn endi úghyndyq.  Ghylym haqiqat ekenining dәleli, kórip otyrmyz, qay elde ghylym kýshti damysa, sol el ozyq, kerisinshe, qay últ ghylymgha kónil bólmese, boldy, bitti, kósh sonynda shang jútyp qaluda. Sóitip, Abay ashqan ghylymy janalyqty ómirding ózi tolyq rastap beredi.

Tasdiyqtyng osy túsynda Abay Allanyng kelesi úlyq sipatyna auysady. Hakimning biluinshe, Allanyng ekinshi úlyq sipaty – Rahmet sipat. Oghan mynaday dәlelder alady: «Alla taghalada bolghan qúdiret – ghylym hәm rahmet. Ol – rahmet sipaty, segiz sipattyng ishinde jazylmasa da, Alla taghalanyng Rahman[40], Rahiym[41], Ghafur[42], Uadud[43], Hafiyz[44], Sәttar[45], Razzaq[46], Nafiygh[47], Uәkiyl[48], Latiyf[49] degen esimderine binaәn (negizdelgen) bir úlygh sipatynan hisaplaugha jaraydy. Búl sózime naqliya[50] dәlelim – jogharydaghy jazylmysh Alla taghalanyng esimderi. Ghaqliya[51] dәlelim – Qúday taghala búl ghalamdy aqyl jetpeytin kelisimmen jaratqan, onan basqa, birinen biri payda alatúghyn qylyp jaratypty. Jansyz jaratqandarynan payda alatúghyn jan iyesi hayuandardy jaratyp, jandy hayuandardan payda alatúghyn aqyldy insandy[52]  jaratypty».

Jaratqan IYemizding eki úlyq sipaty (Ghylym jәne Raqym) jayly Abay tanymyn taldauymyz osymen tәmam. Onan shyghar qorytyndy: dara teolog Abaydyng fenomen izdenisteri – islamdyq túrmaq, әlemdik teologiya ilimining shyny!  «Tasdiyq» traktatynda Alla taghalanyng segiz sýbutiya sipaty men toqsan toghyz esimderi túnghysh ret bir jýiege keltirilgenine kóz jetkizdik. Biraq Abay aqylmenen jýie jasaushy ghalymdar qatarynan emes, ol yntaly jýrek qana sezetin haqiqatty anyqtap, jetkizushi ghúlama. Kelesi sózimiz Allanyng ýshinshi úlyq sipaty – Ghadalәtke arnalmaghyn aita otyrayyn.

Asan Omarov, abaytanushy.

[1] Ámәntu billahy kәma huә by әsmayhy uә sifatihy (arabsha) – Allagha, Onyng esimderi men sipattaryna iman keltiremin.

[2] Fighyl ghazim (arabsha) – úly is.

[3] Sifat zatiya (arabsha) – ózine tәn, ózine layyqty sipat.

[4] Mýsilim (arabsha) – músylman.

[5] Tәslim (arabsha) – berilu, moyynsúnu.

[6] Hayat (arabsha) – tirilik, tiri bolu.

[7] Qúdiret (arabsha) – kýsh, qúdiret.

[8] Basar (arabsha) – kóru, kórushi.

[9] Sәmigh (arabsha) – estu, estushi.

[10] Irada (arabsha) – tileu, qalau.

[11] Kәlam (arabsha) – sóileu, sóileushi.

[12] Tәkuin (arabsha) – bar qylu, jaratu.

[13] Kәmәlat-ghazamat (arabsha) – ýlkei, jetisu, tolysu, qúdirettilik.

[14] Taghrif (arabsha) – tanu, týsinu, bilu, anyqtau.

[15] Maghrifatulla (arabsha) – Allany tanu, bilu.

[16] Hakim (arabsha) – ruhany ústaz, oqymysty, danyshpan.

[17] Mýmkinat (arabsha) – boluy mýmkin nәrseler.

[18] Ýjud (arabsha) – bar bolu, ómir sýru, bolmys.

[19] Hadis (arabsha) – búl jerde janalyq, oqigha, aqpar  degen maghynada qoldanylghan   termiyn. Alla «bir» degen kez kelgen hadistin, yaghny oqighanyng dәleli.

[20] Qadim (arabsha) – búl jerde Allanyng sipatyna qatysty termiyn, Allanyng bastauy da, aqyry da joq degen úghymdy bildiredi. Onyng zatyna aqylymyz jetpeydi, әrbir oqigha – Alanyng isi,  demek, oghan aitylatúghyn týsinikke taghrif bolmaydy.

[21] Sýbutiya (arabsha) – ornyqty, dәleldi, túraqty.

[22] Ásma-y hýsna (arabsha) – kórkem, jaqsy esimder.

[23] Zatiya (arabsha) – ózine layyq.

[24] Fiyghliya (arabsha) – naqtyly.

[25] Sharh (arabsha) – týsinik (týsindiru), basty nәrseni ashugha septesu.

[26] Hayat (arabsha) – tirlik, tiri bolu.

[27] Qúdiret oluda (arabsha) – qúdiret, kýshi boluda.

[28] Ázaly (arabsha) – әuelde, kónede.

[29] Ábәdy (arabsha) – mәngi.

[30] Hәmiyshә (parsysha) –  ylghi, әrqashanda.

[31] Nihayat (arabsha) – ólsheusiz, sheksiz.

[32] Ghaflәt (arabsha) – qapy qalu, andamau.

[33] Sanighyn súnghatyna (arabsha) – isteushini isinen, sheberliginen bilu.

[34] Tәbigh (arabsha) – erushi.

[35] Matbúgh (arabsha) – eritushi.

[36] Taghrif Rabby (arabsha) – Allany tanu, bilu.

[37] Lә ghairu uә lә huә (arabsha) – basqa da emes, onyng ózi de emes.

[38] Jamighat (arabsha) – jiyn, úiym.

[39] Batyl (arabsha) – teris, qate.

[40] Rahman (arabsha) – jarylqaushy, meyirimdi.

[41] Rahim (arabsha) – meyirimdi, janashyr.

[42] Ghafur (arabsha) – keshirushi.

[43] Uadud (arabsha) – sýiikti, sýishi.

[44] Hafiz (arabsha) – qorghaushy.

[45] Sәttar (arabsha) – aiypty jabushy, ara túrushy.

[46] Razzaq (arabsha) – nesibe berushi, yryzdyq berushi.

[47] Nafigh (arabsha) – qosymsha nesibe berushi, payda berushi.

[48] Uәkil (arabsha) – uәkil, basqarushy.

[49] Latif (arabsha) – jaqsylyq jasaushy, taza, pәk.

[50] Naqliya (arabsha) – tәjiriybege sýiengen ghylym, dәstýrli sóz.

[51] Ghaqliya (arabsha) – aqylmen ya oimen týsinu, ruhany ilim.

[52] Insan (arabsha) – adam, adam balasy.

Abai.kz