Álemdik mәdeniyette, sonyng ishinde ruhany dәstýrlerde keninen taraghan kategoriyalar jýiesi bar ekeni belgili. Olardyng әr mәdeniyettegi simvoldyq mazmúny, týsinigi, orny әrtýrli bolghanymen jalpy ruhany tanymdyq mәni, filosofiyalyq tújyrymy ortaq boluy jii kezdesedi.

Eger olardy jan-jaqty tereng taldasaq, adamzatqa әldebir ruhany ortaq bolyp keletin bastaudy, qúndylyqty kóremiz. Sol sebepten onday úghymdar filosofiyalyq kategoriyalar jýiesinen berik oryn alyp, diniy-ruhany tanymnyng túraqty elementi bolyp tabylady. Múnday әmbebap mәdeny úghymnyng biri – «jýrek» kategoriyasy. Adamzat órkeniyetining tarihyn qaraytyn bolsaq, búl sózding izderin sonau baghzy zamandaghy diny nanym-senimderden, Shyghys pen Batystyng ezoterikalyq-mistikalyq ilimderinen tabamyz. Sonymen qatar búl úghym shyghystyng dәstýrli jyrlarynan da, batys poeziyasynan da ýlken ornyn alady. Osylay diny jýielerden, әlemdik poeziyadan túraqty oryn alghan úghymnyng әlemdik filosofiyalyq tanym men izdenisten tys qalmaghany zandy qúbylys ekeni sózsiz. Osy «jýrek»  úghymy – Abaydyng filosofiyalyq oiynda ózindik mәni bar, onyng oi-tanymynyng negizin qúraytyn kategoriyanyng biri. Onyng jýrek úghymyn qoldanysy filosofiyalyq jәne diny dýniyetanymnyng ghasyrlar qoynauyna ketetin tarihymen sabaqtasyp jatyr. Ózining filosofiyalyq izdenisterinde jýrek úghymyna sýiengen oishyldyng biri – G.Skovoroda boldy. Onyng qoldanysynda búl úghym diny bastaulardan ruhany serpilis ala otyryp, filosofiyalyq kategoriya dengeyine jetti. Eki oishyldyng jýrek turaly filosofiyalyq izdenisterin zerdeleu barysynda olardyn  filosofiyalyq, diny tanymdyq oy óristerining ortaq bastaularyn, ruhaniyat әlemindegi mәdeniyetterge ortaq oy sabaqtastyghyn kóremiz.

Sonymen qatar, jalpyadamzattyq etikalyq qúndylyqtardyng qaynar kózderi men ózara toghysuy jәne yqpaldasa damuy siyaqty mәsele de qazirgi jahandanu  dәuirinde manyzdy narrativ ekeni talas tudyrmaydy.

Mine, osynday mәdeni  nemese ruhaniy-mәdeny uniyversal qataryna jatqyzugha bolatyn jýrek úghymy qazaq mәdeniyetining qúndylyqtar jýiesinen berik oryn aldy. Búl jerde ol dәstýrli auyz әdebiyeti, ólender jәne nanym-senimdik túrghydan keninen tarady. Búl úghymdy sonday halyqtyq dәstýrli kózqaras elementinen filosofiyalyq, etikalyq kategoriya  dengeyine kóterip, intellektualdyq tanymgha qosqan Abay Qúnanbaev boldy. Abaydaghy «jýrek» kategoriyasynyng tarihy tanymdyq týp-tamyryn izdesek, onyng da jogharyda aitylghan jalpy ruhani  kózdermen baylanysty ekenin bayqaymyz. Naqtylap aitar bolsaq, shyghys halqyna tәn tanym jýiesi, ondaghy jýrek úghymynyng qoldanys manyzy, auyz әdebiyeti ýlgileri. Al filosofiyalyq alghysharttar túrghysynan Shyghystyn, islamnyng diniy-filosofiyalyq tanymy, әsirese, sopylyq mistikalyq ilimi, Abay dýniyetanymynyng әdeby qaynar kózi – sopylyq ilimmen ishtesip, ýndesip jatqan shyghys poeziyasy. Arab tildi filosofiyanyn, islam diny dýniyetanymynyng erekshe baghyty –sopylyq (sufizm) ilimning búl kategoriyasynyng Abaydyng filosofiyalyq jýiesinde qalyptasuynda manyzy zor bolghany sózsiz. Fәlsafa ilimi jýiesi rasionalizmge arqa sýiep, aqyl men logikagha den qoysa, sufizmning tanymdyq paradigmasy «jýrek» úghymyna negizdelgeni belgili. Búl jóninde arab filosofiyasy salasyndaghy belgili ghalymdar da óz zertteulerinde  tújyrymdaryn,  pikirler aitady.

Mysaly, arab filosofiyasyn zerttegen tanymal ghalym A.Ignatenko fәlsafa men mistikada qalyptasqan tanym aiyrmashylyghy jóninde aita kelip, mistikterde jýrek filosofiyadaghy aqyldy almastyryp, jýrek arqyly qúdaymen tabysu jýzege asady degen kózqaras bildiredi.(Ignatenko, 1989:200).

Zertteushi T.Stepanyans sopylyqtaghy jýrek ornyn naqtylap, sopylyqtaghy simvol jýiesi boyynsha jýrekting qúdaydyng túrghan orny ekenin jәne mistikalyq tanymgha tәn organ ekenin atap ótedi. Yaghni, jýrek – bir jaghynan adamdaghy qúday «mekeni», diniy-ruhany sipattaghy fenomen, ekinshiden, jýrekting organdyq roli de kórsetiledi. Avtor óz tújyrymyna dәlel retinde «qúdsi» hadiysindegi Qúday sózin keltiredi: mening ornym kókte de emes, jerde de emes, senimdi qúlymnyng jýreginde. (Stepanyans, 1987:27).

Sonymen qatar, T.Stepanyans belgili Týrik mistiygi Yunus Emrening sózinde mysalgha alady: «Eger sen qúdaydy izdeseng óz jýreginnen izde, ol IYerusalimda da emes, Mekkede de emes, qajyda da emes» (Stepanyans, 2). Osy keltirilgen ýzindilerden-aq, Abaydyng sufizmnen nәr alghanyn kóremiz. Biraq ol sopylyq jolyna týsken joq. «Sofylyq qylyp, din baghu? Joq, ol da bolmaydy, oghan da tynyshtyq kerek. Ne kónilde, ne kórgen kýnde bir tynyshtyq joq, osy elde, osy jerde ne qylghan sofylyq (birinshi sózi) (Abay, 1986:215). Sondyqtan da ol taza mistik dәrejesine jetken joq. Evropa, orys mәdeniyetimen tanystyghy, shyghystyq bimistikalyq ilimderdi jaqsy bilui ony, bir jaghynan, rasionalistik tanymgha da jaqyndatty.

Abaydaghy jýrek úghymyn terendey tanyp bilu ýshin tek shyghys qana emes, batys, hristian mәdeniyetindegi «jýrek» fenomenine de salystyrma týrde taldau jasaghan dúrys siyaqty. Búl birinshiden, jýrek úghymynyng әlemdik diniy-filosofiyalyq oidaghy keng taraghan kategoriya ekenimen baylanysty bolsa, ekinshiden, Abay oi-tolghamdarynyng әlemdik oy baghytymen ýndestigin, ortaq iydeyalary men kózqaras aiyrmashylyghyn tanyp bilu ýshin qajet. Aynalyp kelgende osynday komparativistik zertteuler Abay filosofiyalyq dýniyetanymynyng әlemdik oishyldarmen qatar túrar dengeyin, intellektualdyq kýshin kórseter edi. Osy oimen ruhaniy-mәdeny jaghynan belgili bir kenistiktegi parallelderge jatqyzugha bolatyn Resey oishyldarynyn, naqty aitqanda belgili orys filosofy G.S.Skovorodanyng jýrek filosofiyasyna biraz sholu jasap, osy mәsele tóniregindegi Abay  oilarymen  salystyra qarap ótsek.

Abaydyng «jýrek» turaly ilimine keler bolsaq, búl sózding onyng ólenderi men qarasózderi mәtinderining leksikalyq birliginde túraqty oryn alyp túrghanyn kóremiz. Demek, Abayda búl sóz onyng filosofiyalyq, dini-etikalyq dýniyetanymyn kórsetetin kategoriya túrghysynda qoldanylghan. Abay jýrekti adam ýshin eng manyzdy substansiyalyq nәrse retinde sanap, «Tiri adamnyng jýrekten ayauly jeri bar ma?» - dep saual tastaydy. Búl oidy ekiúdayy qaraugha bolady. Birinshiden, jýrekti adamdaghy ruhany substansiya retinde, ekinshiden, jýrekti organ túrghysynda fiziologiyalyq qabyldau. Jýrekting osynday ontologiyalyq qasiyetin anyqtaghannan keyin, Abay jýrekting etikalyq qyzmetin negizdeydi. Ol jýrekting atynan: «Júmsaq tósekte, jyly ýide tamaqsyz ashtyng kýi-jayy qanday bolyp jatyr eken dep oilatyp, janyn ashytyp, úiqysyn ashyp, tóseginde dónbekshitetúghyn - men» degen sóz aitqyzady (Abay,113). Ol jýrek qasiyetin ashu ýshin «jýrek–aqyl–qayrat»  tartysyna sýienedi. Jýrekting aqyl men qayrattan basym túruyn Abay moralidyq jaghynan dәlelge qúrady. Etikalyq qúndylyqtardy aiyru qúraly retinde jýrek qúday tanudyng da irrasional joly bolyp sanalady. «Qúdayshylyq–jýrekte»-dep, tújyrymdaydy Abay. Osylaysha, Abaydyng diny gnoseologiyalyq ústanymynda jýrek úghymy filosofiyalyq kategoriya sipatyna ótedi. Onyng basty iydeyasy pendening jaratqangha, adamgha degen qatynasy jýrek arqyly bolu kerek. Osy kontekste ol rasionaldyq tanymnyng qúday tanymda jetkiliksiz   ekenin de aita otyryp, jýrekting ghana Allagha jol ekenin basyp kórsetip, etikalyq-teologiyalyq tújyrym jasaydy: «Alla degen sóz – jenil, Allagha auyz jol emes. Yntaly jýrek, shyn kónil, Ózgesi haqqa qol emes» (Abay,139). Taghy bir óleng joldarynda: «iman saqtaugha – qoryqpas jýrek» kerek degen oy týiedi. Abay filosofiyasynda, onyng poeziyasynda jýrek aqyl men qayratpen qatar adamnyng ýsh bolmystyq mәnin qúraydy. Demek, jýrekting eki tanymdyq qyzmetin kóremiz: qúday tanymdyq jәne moralidik-etikalyq. Onyng búl qasiyetterin  Abay jýrek atynan jiktep kórsetip beredi. «Men taza bolsam, adam balasyn alalamaymyn; jaqsylyqqa eljirep eriytúghyn – men, jamanshylyqta jiyrenip tulap keletúghyn- men, әdilet, nysap, úyat, rahym, meyirbanshylyq dey túghyn nәrselerding bәri menen shyghady...» (Abay,113). Abaydyng «jýrek» jayly iliminde  jýrekting adamnyng әrtýrli psihologiyalyq, emosiyalyq kýiine, әleumettik qatynasyna baylanysty «súm jýrek», «ystyq jýrek» siyaqty anyqtamalardy kezdestiruge bolady. Demek, «jýrek» kategoriyasy tek teologiyalyq qana emes, filosofiyalyq, psihologiyalyq kategoriya retinde qoldanylady. Sonymen qatar binarlyq oppozisiyada berilgen qarama-qarsylyq sipatta  salystyrmaly týrleri de bar. Mysaly, «bir suyq múz aqyl – jylytqan túla boydy ystyq jýrek». Bolmasa, emosiyalyq kýidi bildiretin «yzaly jýrek», «shoshyghan jýrek» tirkesteri oishyldyng adam jәne әlem, adam – qogham jәne adam – adam qatynasyn jýrek substansiyasy arqyly ótetin prosess týrinde týsinip, emosiyalyq jaghdaydy jýrekting kýii retinde beynelegenin kóremiz. Taghy bir jerde aqyn jýrek pen tәnning ishki ózara sabaqtastyghyn «jýrekten qyzyq ketkende, tәnnen quat ketedi» dep beredi. Demek, ol jýrekti tәndik-fiziologiyalyq substansiya sipatynan bólip, ruhani, emosiyalyq bastau mәninde qaraydy. Abay qoldanghan tosyndau bir teneu – «it jýrek», oishyl ony adamnyng «seniserge jan taba almay, sendelgen» jaghdayy dep  beredi. Abay jýrek  – týpsiz teren, onyng týbin kózdep sýngu kerek dey otyryp, sol týpsizden tapqan nәrse shynayy asyl bolady, ony sondyqtan tastama deydi. Jýrekting «týbi» ýghymyn Abay ózining belgili óleng joldarynda da qoldanady. Ózindi tanu ýshin «jýreginning týbine tereng boyla» degen joldardan jýrekting adam mәnin týsinu joly nemese tanymdyq antropologiyalyq kod ekenin bayqaymyz. Jýrekke qatysty taghy bir tirkes – «jýrek kózi» degen metafora, eger jýrek kózi ashyq bolsa, oghan haq sәulesi týsedi. Ejelden kele jatqan jýrekti mistikalyq, magiyalyq qabyldau dәstýrin  jalghastyra otyryp, jýrekti aqiqatty tanu kózi týrinde qabyldaydy,  әriyne, Abaydyng taghy bir úghymyn qoldanar bolsaq, jýrekti «kir shalsa» onda haq sәulesi týspes edi. Ony kirletetin nәrselerdi bylaysha atap ótedi: «…jýrekti maqtanshaqtyq, paydakýnemdik, jenildik, salghyrttyq – búl tórt nәrsemen kirletpey taza saqtasa, sonda syrttan ishke barghan әr nәrsening sureti jýrekting ainasyna anyq rәushan bolyp týsedi. Eger de baghanaghy tórt nәrsemen jýrekti kirletip alsan, jýrekting ainasy búzylady…». Búl jerde Abay taghy bir tirkesti jýrek qasiyetin aiqyndaugha paydalanady. Ol sopylyq dәstýrde jәne jalpy basqa da dinderding simvolika jýiesinde keninen taraghan «ayna» simvoly. Búl simvol qúdaydyng adam jýreginde kórinuin bildiredi. Jýrek taza bolsa, ainasyna týsken nәrse de anyq bolady. Sonymen birge, jýrek tua bitken erekshe, moralidyq qasiyetterge iye. Sonyng biri – әdilettik. Sondyqtan ol «Ghadiletti jýrektin  әdiletin búzyppyn»  degen ókinishti oiyn bildiredi. Osylaysha, Abay dýniyetanymyndaghy «jýrek» úghymyn taldap, jýielep qaraytyn bolsaq, onyng birneshe tanymdyq qyry men funksiyasy bar ekenin tújyrymday alamyz. Áriyne, birinshiden, jogharyda aitylghan qúdaytanymdyq qyry nemese, diny aspektisi, ekinshiden, etikalyq-moralidyq qyzmeti, ýshinshiden, adamnyng ózin -ózi tanuy, ózindik refleksiya jasau, taldau qyzmeti, yaghny filosofiyalyq mәni, tórtinshiden, tәn men jannyng tútastyghynyng (psihosomatika) negizi retinde anyqtalatyn psihologiyalyq qyzmeti, jýrekting mistikalyq tanym kanaly retindegi atqaratyn júmysy, osynyng bәri Abay Qúnanbaevtyng jýrek filosofiyasynyng kýrdeli mazmúnynan habar beredi.

Jýrek fenomeni tek shyghystyq qana emes, batys mәdeniyeti men filosofiyasyna da keninen taraghan qúbylys. Áriyne, fiziologiyalyq bolmysy jaghynan qaraytyn bolsaq, búl týsinikti, әngime osynday uniyversal qúbylystyng ruhani, filosofiyalyq mәn-maghynasynda bolyp otyr. Osy fenomendi filosofiyalyq kategoriya retinde intellektualdyq taldau dәstýri Resey elinde de qalyptasqan. Qaralyp otyrghan mәsele boyynsha ghylymy zertteuler jýrgizip jýrgen Resey zertteushisi A.A.Lebedenko «jýrek filosofiyasy» (oryssha-«filosofiya serdsa» nemese kardiosentrizm) úghymyn alghash paydalanghan orys zertteushisi B.P.Vysheslavsev ekenin aitady(Lebedenko). «Jýrek filosofiyasy» degen sózdi 1929 jyly orys filosofy B.P.Vysheslavsev «Serdse v hristianskoy y indiyskoy mistiyke» enbeginde alghash ret qoldandy (1929) (5). Al B.P.Vysheslavsev bolsa, osy enbeginde «jýrek» úghymyn bibliyalyq termin retinde XVIII ghasyrda qoldanghan G.S.Skovoroda ekenin atap kórsetipti. A.A.Lebedenko osy atalghan júmysynda B.P.Vysheslavsevting jýrek jayly mynanday anyqtamasyn keltirip ketedi: «Jýrek te týsinu organy, ol intellekt  jete almaytyn kóp nәrseni týsine alady, kiyelikti, súlulyqty, qúndylyqty týsinedi»(5).                                                                                                                                                  Yaghni, ol jýrekti sakralidyq, estetikalyq jәne aksiologiyalyq aspektide qarastyrady. Jalpy orys mәdeniyetindegi «jýrek» kategoriyasyn zerttegen A.A.Lebedenko óz enbeginde jýrekti hristian dininen bastap orys diny filosofiyasyndaghy jәne odan keyin qazirgi kezdegi zertteulerge deyin ýlken sholu jasaydy, sonyng ishinde jýrekti týpki úghymnyng biri etip alghan «jivaya etika» ilimine de jan-jaqty toqtalyp ótedi. Orys zertteushisine sýiensek, «jýrek» úghymyn sonday-aq  XIX ghasyrda P.D.yrkevich ózining «Serdse y ego znachenie v duhovnoy jizny cheloveka po uchenii slova Bojiya»  degen enbeginde, keyin XX ghasyrda ataqty oishyl P.A.Florenskiy «Stolp y utverjdenie istiny»  degen enbekterinde jan-jaqty qarastyrghan eken. Osynday belgili oishyldardyng búl mәselege nazar audarghany  kóp nәrseni anghartsa kerekti. Biraq solardyng ishinde jýrek turaly erekshe oigha ie oishyldyng biri – Grigoriy Savvich Skovoroda ekenine sóz joq.

Grigoriy Savvich Skovoroda (1722–1794) orys, ukrain aqyny, oishyl, pedagog, orys  filosofiyasynyng negizin qalaushy. Ol 1738-1741 jyldary Kiyevting diny akademiyasynda (duhovnaya akademiya) oqyghan, biraq keybir zertteushiler oghan kýmәnmen qaraydy, sebebi ol búl akademiyada oqudy biraz uaqyttan keyin tastap ketip, keyin qayta oralyp oqyghan. Osy oqudy tastap ketip ýsh jylday Evropa elderin aralap, sol jyldary belgili ghalymdarmen aralasqan degen pikir bar. Ózi kedey otbasynan shyqsa da, naghashy tuystary jaghynan sol kezdegi auqatty, belgili otbasylar bolghanyna qaramastan ol qarapayym halyq arasynda jýrgendi qalaghan («a moy jrebiy s golyakamiy»). Osy jerde ózining tegi jaghynan G.Skovorodanyng sheshesi qyrymtatarlyq Shangiyreev әuletinen shyqqanyn da aita ketken jón siyaqty. Shangereyler әuleti Qyrym handyghyn biylegen ataqty Giyreyler túqymy bolyp keledi. Osy jerde taghy bir qyzyq geneologiyalyq  faktige nazar audarugha bolady, osy әuletten taraytyn  Akim Shan-Giyrey (Akim Pavlovich Shan-Giyrey) ataqty Mihail Lermontovpen nemere bolyp keledi jәne aqynmen birge ósken, onyng alghashqy ómirbayanyn jazushylardyng biri bolghan. Zertteushilerding jazuynsha, sonymen birge G.Skovoroda ataqty orys oishyly V.Solovievting sheshesi jaghynan naghashy atasy bolyp keledi. Zertteushiler onyng filosofiyalyq enbekterinen basqa kólemdi әdeby shygharmalary bolghanyn aityp, onyng shygharmashylyghyn eki kezenge bóledi. Birinshisi әdeby shygharmashylyghy kezeni (1850-1860 jyldar) bolsa, ekinshisi oishyldyng filosofiyalyq shygharmalar jazghan uaqyty, búl shamamen 1870-1880 jyldar. Ol óte daryndy adam bolghan, ólen, mysaldar jazuymen qatar әn shygharghan, muzykalyq aspaptarda oinaghan, surettte salghan. Al filosofiya salasynda on tórt dialog formasynda shygharma, bes traktat jazyp, Siyseronnyn, Plutarhtyng enbekterin audarady. Ol ózine aleksandriya mektebin, rim oishyldary Seneka men Mark Avreliydi  ýlgi tútqan. Ony oishyldyng óz enbekterinde kóptegen grek jәne rim filosoftaryna silteme jasaghanynan bayqaugha bolady. Skovoroda grek, rim filosofiyasyn óte jaqsy bilgen, sondyqtan ol әsirese etikalyq súraqtar tónireginde  pifagorshilder, kinikter, kiyrenaikter, stoikter, skeptikter, al oishyldardan Aristoteli, Platon Pifagor, Diogen, Sokrat, Epikur, Plutarh, Seneka enbekterine sýienedi. Ol grek filosofiyasyn jaqsy bildi, sonyng ishinde әsirese Sokratty jaqyn sanaghan, sol sebepten bolar ony ukraina Sokraty dep ataghan eken jәne ejelgi grek filosofynyng ómir sýru daghdysyn da ózine ýlgi sanaghan. Ol da Sokrat siyaqty ózin ózi tanudy - ómirlik maqsat sanap, kabiynetke qamalyp kitap jazbay, halyq arasynda ómir sýrudi, әngime qúrudy artyq sanaghan. Sokrattyng ózin ózi tanu iydeyasyn ol jan dýniyennin,  jýreginning týbindegi qúdaydy tanu joly dep týsingen. Aynalyp kelgende onyng týsinigindegi baqyttyng mәni de osy bolyp shyghady. Sonymen qatar Epikur filosofiyasyn da únatqan. Onyng «jýrek quanyshy» degen sózi bar, búl sóz ishki baqyt dep ataghan iydeyasynan tuyndaydy. Búl úghymnyng maghynasy quanu adamnyng syrtqy nәrseden alatyn lәzzatynan bolmaydy, ol ishki tynyshtyq, ózi bolmysymen ýndestigi, ózi jýregin tyndau siyaqty  adam kýiimen baylanysty dep týsinude. Endi syrtqy dep otyrghany Abaydaghy «menikimen» bir tektes bolyp keletin baylyq, ataq  siyaqty nәrseler bolsa kerekti. Osy jerde Skovorodanyng mynanday oiyn keltirsek bolady, onyng aituynsha baqytqa jetkizetin nәrsening bәrin Qúday onay etip, al barlyq kýrdeli nәrseni kereksiz qylyp jasaghan. Sonda onyng onay dep sanaghany adamnyng ózin ózi tanuy joly eken.

Ayta ketu kerek, sol kezde qalyptasqan resmy intellektualdyq, akademiyalyq orta ony kóp jaqtyrmay, el kezgen dәruish filosof beynesinde qabyldaydy. Sebebi, onyng prinsipti týrde ruhani, moralidik ústanymdardy joghary ústanuy biylikke jaqyn nemese resmy ruhaniyat ókilderine únamady. Biraq osyghan qarap ony tek eski slavyan tilin ghana iygergen, diny sipattaghy oishyl deuge bolmaytyn edi. Jogharyda aitylghan zertteushi A.A.Lebedenko onyng sol kezdegi Reseydegi latyn, grek, ejelgi evrey tilin, gumanitarlyq ghylym tili – nemis tilin jaqsy bilgen filosoftardyng biri bolghanyn aitady. Sondyqtan ol sheteldik ghalym, oishyldardy týpnúsqada oqyghan, bes jyl boyy Europa elderin aralap, uniyversiytetterde dәris tyndaghan oishyl edi. A.A.Lebedenko ony hristiandyq jýrek týsiniginen jýrek filosofiyasyna kelgen oishyl dep esepteydi.

Zertteushilerding payymdauynsha, onyng dýniyetanymy panteizmge jaqyn keledi. Dýniyege kózqarasynda ol ghalam  ýsh әlemnen túrady dep sanaghan, olar: makrokosm, mikrokosm jәne simvoldyq әlem. Osynyng birinshisi – ghalam, ekinshisi – adam bolsa ýshinshinisi – aldynghy eki әlemdi beyneleushi bibliya әlemi deuge de bolady. Búl jerde biz antikalyq filosofiyanyng yqpalyn anyq bayqaymyz. Osy әlemning әrbireui materiya men formadan kórinetin әlem – jaratylghan әlemnen jәne kórinbeytin, qúdayy әlemnen túrady. Ózi ony bylay dep anyqtaydy: «Vidimaya natura nazyvaetsya tvari, a nevidimaya – bog». Skovoroda búl iydeyanyng Platonda bar ekendigin aitady. Oishyldyng ózi osy eki natura turaly ilimdi grekterdegi materiya men forma jayly tanymnan alghanyn algha tartady. Adam bolmysyna qatysty ol barlyq nәrsenin, әrbir oy men filosofiyanyn  bastaluy  men tәmamdaluy bolyp keletin adam – fizikalyq bolmasa, empirikalyq adam emes, ishki, mәngi, ajalsyz jәne Qúdayy adam degen  oy tastaydy. Osylaysha, ol adam ózin ishki adam retinde ruhany tanugha kóteriledi dep sanaydy.

Adamnyng aqyrghy mәni kórinetin, sezimdik natura ishinen kórinbeytin «naturany», qúdayy bastaudy anghara bilu degen iydeya tastaydy oishyl. Sondyqtan kórinetin, sezimdik әlemge berilgen pende aldamshy әlemnen qúdayy dýniyeni aiyra almay, ózining qúdaymen baylanysyn joghaltady. Osyghan baylanysty ol «eki jýrek turaly» konsepsiyasyn jasap, syrtqy jýrek, tәndik jýrek jәne ishki jýrek jayly ilimin bere otyryp, osy ishki jýrek arqyly qúdaydy jәne adam ózin-ózi tany alady degen tújyrym jasaydy. Adamda tәn men ruh bar dey otyryp, ol adam bolmysyn «ishki» jәne «syrtqy» dep aiyrady. Onyng oiynsha, «syrtqy» adam óledi, al «ishki» adam mәngi tiri bolmaq. Onyng osy kózqarasy Abaydyng «men» men «menikining aiyrylghany jayly ilimin eske týsiredi.

Oghan degen resmy ziyaly ortanyng teris kózqarasyna qaramastan zertteushiler onyng Resey filosofiyasyndaghy ornyn joghary baghalady. Mysaly, ataqty F.Losev oghan: «HYIII ghasyrdyn  ekinshi jartysynda әiteuir Skovoradanyng payda bolghany ýshin taghdyrgha riza boluymyz kerek. Álbette, onyng manyzyn Kant pen Spinozamen salystyrugha da kelmes, biraq biz ýshin ol Rusitaghy túnghysh tóltuma filosof retinde qymbat» - dep, bagha beredi (Losev, 1991:6]. A.A.Taho-Godiyding aituynsha, A.F.Losev ózining gimnaziyalyq shygharmasynda oghan osynday bagha berse, keyin Germaniyada shyqqan «Die russische Philosophie» maqalasynda G.Skovoradanyng filosofiyalyq oiyn bylaysha sipattaydy:«antropologizm» (jýrek turaly ilim), «mistikalyq simvolizm» («ýsh әlem jayly» ilim) jәne әlemning kórinetin jәne kórinbeytin eki mәni jayly týsinigi (Losev, 6].  A.Losevting búl maqalasy G.Skovoradany shetelge alghash tanystyrghan jәne oishyldyng dýniyetanymyna alghashqy ghylymy filosofiyalyq bagha berilgen enbek dep sanaugha bolady.

Onyng enbekterin jaqsy bilgen jәne joghary baghalaghan A.F.Losev onyng ózi, ilimi jayly  bylay deydi:«Búl orys topyraghyndaghy naghyz Sokrat edi jәne grek Sokratynan birde kem qalmay, óz ómirining maqsatyn adamnyng ruhany tuuynan  jәne ony  filosofiyagha baghyshtaudan kórdi. Skovorada filosofiyasynyn  negizgi iydeyasy – antropologizm. Tanym tek qana adam arqyly mýmkin bolady. Adam – búl mikrokosm. Jalghyz  aqiqat ómir – adam jýregi – osy tanymnyng qúraly (Losev,217]. Filosofiya ghylymynyng bilgiri A.F.Losevting osy sózderine sýiensek, G.Skovoradanyng gnoseologiyasy antropologiyagha úlasyp, al tanymnyng negizi jýrek bolyp shyghady. «Jýrekting tanymdyq qyzmet»i degen Abay filosofiyasyndaghy manyzdy ústanymnyng biri ekenin bilemiz, demek búl jaghynan da eki oishyldyng ortasyndaghy oy sabaqtastyghyn joqqa shygharugha bolmaydy.

Osy orys filosofiyalyq dәstýrindegi jýrek  filosofiyasynyng ereksheligi, onyng ruhaniy-tarihy qaynar kózderi qanday degenge zertteushi A.A.Lebedenko  óz tújyrymdaryn beredi. Birinshiden, batystyq rasionaldyq-logikalyq teoriyadan aiyrmashylyghy orys oiynda ol adamnyng jan-sezim, ruhany qasiyetterimen kóbirek baylanysty qabyldanady. Ekinshiden, platonizmnen, ertehristiandyq  oy dәstýrinen, orys isihizminen tamyr  alatyn orys filosofiyasyna qúdayy Logos iydeyasynan taraytyn jýrek filosofiyasy  jaqyn dep  sanalady. Onyng mәni mynada, jýrek týpkirinde jatqan Logos dәni adam bolmysyn qúdaylandyru ýshin taralyp, sezilip, tanyluy qajet. Ol G.Skovorodanyng jýrek turaly ilimin bylay tújyrymdaydy: «Oyshyl-pirәdardyn  jýrek jayly filosofiyalyq ilimi onyng tolyghymen adamgha jәne onyng ruhani-imandylyq qayta  týleuine arnalghan  filosofiyalyq  shygharmashylyghynyng shyny bolyp tabylady» (Lebedenko,5]. Eger  G.Skovorodanyng antropologiyasynyng bir qaghidaty: «Ózinnen adamdy tap! (Lebedenko)  bolsa, onda eki oishyldyng oy sabaqtastyghynyng dәleli, kórinisi retinde Abaydyng «Adam bol», «Tolyq adam» iydeyasyn eske salugha bolady.

Endi G.Skovorodanyng osy qaralyp otyrghan mәsele boyynsha oi-tújyrymdaryna kelsek, eng birinshiden, ol  filosofiyany: «Filosofiya degenimiz – danalyqqa qúshtarlyq, ol bәrin bizding ruhymyzgha – ómir, jýregimizge – izgilik, oiymyzgha – núr beruge baghyttaydy» -dep anyqtaydy (Skovoroda, 2003).  Demek, filosofiyany rasionalidyq oy izdenisi ghana emes, dýnie qabyldau, etikalyq qatynas ayasynda kóbirek qarastyrady jәne filosofiya jýrekti izgilendiruge qyzmet etedi dep sanaydy. G.Skovorodanyng filosofiyalyq dýniyetanymy qalyptasuyna ýlken yqpal etken ruhany bastaular – pravoslaviyalyq diny tanym jәne Antikalyq filosofiya dәstýrindegi izgilike úmtylys qaghidasy men Platonnyng iydeyasy boldy.

Skovoroda ózining jýrek turaly iliminde sonau bibiliyadan kele jatqan «jýrek turaly» týsinikterge sýienedi. Adamnyng qanday boluy onyng jýregine baylanysty, kimde barlyq nәrseni bastauy jýrek bolsa, sol ghana naghyz adam degen kózqaras onyng jýrek ilimining irgetasy deuge bolady. Adamnyng barlyq mýshesining mәni jýrekte dep, tipti fiziologiyalyq túrghydan da ol barlyq adam organyn jýrekke tireydi. Topyraq tәn (telo zemlyanoe) jәne ruhani, qúpiya,  syrly, mәngilik tәn bar dep aiyra kele, soghan baylanysty «eki jýrek» barlyghyn aitady. Osy – ruhany jýrek – týpsiz, bәrin syighyzady, biraq ony eshnәrse ózine syighyza almaydy. Ol jýrek jayly mynanday anyqtamalar týzedi: jýrek degenimiz – jan, jan degen – oi, al oy degenimiz – bizding qan tamyrymyzdyng týbiri, túqymy, dәni. Taza ruhani, askettik jolgha týsken adam retinde jәne ózining tike minezine baylanysty, materialdyq nәrseden qashyq túlgha  retinde  Skovoroda qoghamdyq ortagha syiysa almady. Ol әrbir adamnyng boyynda «Qúday patshalyghy» men «zúlymdyq patshalyghy» bar jәne osy eki patshalyq mәngilik kýres tughyzady dep sanaghan. Osy «zúlymdyq patshalyghy» degen úghymdy ol adamdy uysynan shygharmaytyn, materialdyq kýshterge, materialdyq dýnie әlemine teneydi. Adamnyng ol әlemnen qútyluynyng qiyndyghyn, azaptyghyn algha tartady. Barynsha qarsy túrugha tyrysqanymen ózining әlsizdigin bylay bildirgen eken:«O, Otche moy! Trudno vyrvati serdse iz kleykoy stihiynosty mira!». Oishyl osynyng bәrin «Qúday patshalyghy» men «zúlymdyq patshalyghy» dualizmi arasyndaghy bitispeytin tartys túrghysynda qarady.

Grigoriy Skovoroda «ishki adamda» eki jýrek bar degen iydeyagha sýienedi. Biri–tәndik, ajaldy jýrek («mirskoe» nemese «pepelinoe serdse») bolsa, ekinshisi ruhani, mәngi jýrek. Adamdy jaratqanmen qauyshtyratyn da osy eki jýrekting toghysuy degen tújyrym jasaydy filosof. Ár adamda eki jýrek bar deydi ol: ajaldy jәne mәngi, dóreki jәne nәzik. Onyng oiynsha Bibliyanyng ózi adam jýregin qalay izgilendiruge ýiretedi. Jýrekting osynday ekiúdaylyghynyng (dualinosti) terenine boylaghan jәne jýrekten Qúdaydyng anyq iydeyasyn kóruge úmtylghan adam Qúday  sózining býkil kýshin sezine alady degen oy aitady ol. Eger jýrekten aqiqat pen aqyl ruhy ketken kezde onyng boyyn jamandyq jaulap alady degen týiin jasaydy, demek jýrekti de ýnemi jaqsylyqqa baulu qajet. Salystyrma týrinde Abaydaghy «Kirlegen jýrek ózi ishin, Túra almas әste juynbay» degen tirkesterdi alsaq ta, jýrekti tazalau degen oidyng ortaqtyghyn kóremiz.

Ol «topyraq tәn» men ruhany tәn» degendi aiyrady. Osy ruhany tәnning negizi – jýrek. Osy ruhany jýrek adamdaghy eng teren, eng syrly býkil adam denesining toghysqan jeri. Adam dene mýshesining barlyghynyng mәni sol jýrekten taralady. Adam eski jýrekten arylsa jana jýrek ony jana adamgha ainaldyrady. Ol ýshin qatyp, siresken jýrekten arylu kerek.

Osylaysha, ol  jýrekti adam ruhynyn, bolmysynyng negizi etip alady.  Demek, adamnyng býkil bitim bolmysy jýregi arqyly anyqtalady eken. Jýrek-adamnyng ruhany ómirining әri ortasy jәne býtin bastauy retinde  tanylady.  Jýrekting osy qasiyetin, terendigin ol bylayshy suretteydi: «O jýrek, býkil sudyn  týpsizdigi men kókting sheksizdigi! Sen qanday terensin! Bәrin qúsha alasyn (Skovorada, 1973). Osy jerde jogharyda biz keltirgen Abaydyng jýrekting «týbi» tualy   sózderimen sәikestikti anyq bayqaymyz. Onyng jýrek turaly filosofiyalyq  ilimining týiini - jýrekti izgilikke ýiretu. G.Skovoradanyng qoldanghan taghy bir úghymy- «izgi jýrek» (blagoe serdse) úghymy pedagogikalyq sipatqa ie bolyp keledi. Demek onyn, «jýrek» kategoriyasy tek diniy-filosofiyalyq qana emes, pedagogikalyq sipatqa da ie eken.

Jalpy filosof jýrekti jattyqtyru (uprajneniye) turaly kóp aitady. Eger ony ýiretpeseng ol da jamandyq jolyna týsip ketui mýmkin. Sondyqtan adam jýregi óz ózinen qúdayy súlulyq pen aqiqatty tabugha әkelui kerek. Búl ózin ózi tanu joly bolyp shyghady, osy jolda adam jýrek tazalyghynan naghyz qúdayy erkindikke ie bolady. Adam ózin býkil әlemnin  bólshegi retinde ruhany mәnin jýrek arqyly tabady, sonda  ghana onyn  ózi de onyng әreketi de  jýrekten shyqqan bolady. Ol jýrek, oi, jan ýsheui bir nәrse degen oidy ústanady. Sondyqtan ol ishki jan dýniyeni joghary qoyady jәne barlyq syrtqy nәrse tek qana maska degen oy týiedi. Osy aspektide   G.Skovorada «taza ar, «taza jýrek» siyaqty etikalyq sipattaghy úghymdardy qoldanady. Onyng «Narkiys» dep atalatyn shygharmasynda ózin ózi tanu, tanu bolghanda syrtqy sipatyn emes, ishki mәnin, ózegin tanyp bilu degen oidy grekting ataqty Narsiss miyfi arqyly beredi. Belgili miftegi ózine ghashyq bolu sarynyn  G.Skovorada adam syrtqy beyne emes, ishki jan dýniyesine ýnilu kerek degen oy túrghysynan taldaydy. Osy maqalada jýrek, onyng tanymdyq mәni jayly oy tolghaydy. «Adam beynesine qaraydy, qúday jýregine qaraydy». «O jýrek, býkil sudyn  týpsizdigi men kókting sheksizdigi?... Sen qanday terensin! Bәrin qúsha alasyng әri saqtaysyn, al seni eshkim syighyza almaydy». «Kim nege ghashyq bolsa, soghan ainalady». «Bәri de ózinde  kimning jýregi bolsa, ózi de sol bolady». «Árkim jýregimen qayda bolsa, ózi de sonda bolady». «Týrine qarap baghalama, jýregimen baghala» (Skovorada, 2003:8]. Osynday aforizmdik sózderinen jýrekting ruhany rolin, mәnin, ontologiyalyq sipatyn kóremiz. Osy jerde onyng su betinen ózin kórgen Narsiss beynesin Abay qoldanghan aina simvolikasymen salystyryp kóruge de bolady. Sebebi, Skovorada ózi aitqan «ishki adamdaghy» ruhani, qúdaylyq bastaudy kóruding simvolikasy týrinde ainany aityp otyr. Su osy kontekste aina metaforasy. Búl jerde ol aina retinde sudy alady, Narsiss ol sudan tek syrtqy beynesin kórdi, al shynynda adam ishki jan dýniyening suyna ýnilui kerek edi, sonda ol ishki adamnan qúday beynesin kóre alady degen oidy týiindeymiz. Oishyldyng shygharmashylyghyna tәn tanymdyq amaldyng biri әrtýrli simvolardy oryndy, tereng maghynaly, metaforalyq jýk arqalaghan úghym retinde qoldanuy boldy. Onyng sonday jii qoldanghan simvolynyng biri – fontan beynesi eken. Búl simvolda ol qúdaydy fontanmen tenestiredi, yaghni, qúdaydyng adamgha degen rahymy fontan siyaqty tógilip túrady, sondyqtan ol barlyq adamgha ortaq. Biraq adamdar ydys retinde qarasaq әr týrli kólemge ie bolyp keledi. Biraq su, yaghny qúdaydyng rahymy kishkene ydysty da, ýlken ydysty da toltyrady. Mine,onyng oiynsha búl bәrine teng emes tendik («Neravnoe vsem ravenstvo»)  dep atalady. Sebebi әr adam ózine keregin alady. Demek, tendik mәni bәrinde birdey bolu emes, әrkimde qalaghansha bolghany. Búl obrazdyng mәninde tereng filosofiyalyq oy jәne talasty әleumettik súraq bar. Qoghamda tendik, birdey mýmkindik mәselesi qashanda bolghan, oghan әrtýrli jauaptar, keshegi sosializm iydeyasy men praktikasy siyaqty әleumettik-sayasy eksperiymentter de boldy. Osy bir qayshylyqty súraqqa kezinde Grigoriy Skovoroda da ózining dýniyetanymy ayasynda jauap izdegenin kóremiz. Osy jerde onyng qoldanghan taghy bir úghymyna nazar audarsaq, ol –«srodnosti» degen sóz. Búl sóz tabighat, jaratylysy degenge sayady. Sondyqtan adamnyng enbegi, júmysy әrkimning tabighatyna say kelui kerek degen oy tuyndaydy. Ony ol «srodnyy trud» dep ataydy. Onday júmys adamgha baqyt syilap, qúday jolyna әkelui kerek. Búl júmystyng payda tabugha arnalghan nemese zorlyqty enbekten aiyrmashylyghy osynda. Shamasy, belgili bir oryngha baylanyp, ózi qalamaytyn júmystargha barmaghan oishyldyng qarajatsyz, kedeylik kýiindegi biraq  ýnemi ruhany izdenistegi tirligin osy iydeyany ómirlik kredo retinde alghan ústanymynan deuge bolady. Al adam ózining osynday enbekke beyimdilin anyqtau ýshin jýrek ainasyna ýnilip, ózin ózi tanugha úmtyluy qajet.

Jýrek ruhany substansiya retinde bolmystyng negizi, ómirding bastauy bolyp adam shygharmashylyghynyng qaynar kózi bolyp tabylady. Bir qyzyghy ol jýrekti tek jeke adamgha ghana emes býkil adamzat túqymyna jәne býkil әlemge de tәn nәrse dep aitady. Ár nәrsege tәn barlyq jeke jýrekter әlemdik bir jýrekke baryp toghysady. Osydan bayqaytynymyz,  osylaysha ol jýrek turaly uniyversaldyq ghylym jasaghysy kelgen eken.

G.Skovoradanyng «jýrek» úghymy onyng antropologiyasynyng negizi bolyp keletin «vnutrennyy chelovek» («ishki adam» әlde «jan dýniyelik adam») úghymyna sýienedi, onday adam jýrek pen aqyldyng tútastyghynan túrady eken. Osylaysha empirikalyq adam men ishki adamnyng mәni ashylady. Al ózin-ózi tanu nәtiyjesinde adam jýregin dýniyelik nәrselerden tazartady. Eng bastysy ózin-ózi tanu barysynda jýrek tazalyghy arqyly qúdayy erkindikke jetu degen maqsat qoyylady. Osynyng bәri G.S.Skovorodanyng moralidyq aghartushylyghymen baylanysty bolyp keledi jәne estetikalyq ústanymdarmen úlasady. «Súlulyqty kórmey, jýrek sýimeydi!» - deydi ol. Eger adam jýregi ózinen qúdayy súlulyq pen aqiqatty taba alsa mahabbattyng da qasiyet qadiri artpaq. G.S.Skovorodanyng jýrek filosofiyasynyng mәni-maghynasy da jýrekti izgilikke ýiretuge baghyshtalghan etikalyq ústanym bolyp shyghady. Onyng ózining jeke ómirin saralap qarasaq býkil ómirmәndik izdenisinin, tanym, senim mýdesinin  osy maqsatqa baylanghanyn shamalaymyz. Jogharyda aitylghan zertteushi A.A.Lebedenko óz enbeginde G.S.Skovorodanyng filosofiyalyq  ilimining mazmúndyq mәni túrghysynan aghartushylyq sipatqa ie ekendigin aita kelip, biraq ol Lomonosov siyaqty ghylymy aghartushylyq emes, imandylyqtyng aghartushylyghy ekenin basa aitady.

El ishinde múghalimdik qyzmet atqarghan G.Skovoroda «ishki adamdy» tәrbiyeleu ýshin «jýrekti baulu» әdisin basshylyqqa alghan deydi. Onyng oiynsha  jýrekte ýnemi jetilui kerek, jýrekten qasiyet, aqiqat pen ruh ketken kezde ol jamandyq jolyna týsedi. Ol hristian dinindegi jýrek ilimin filosofiyalyq antropologiya ayasynda qarastyrady. Jýrek adam men әlemdi ózgerte alatyn kýshke ie fenomen retinde beriledi. Barlyq әlem men adamnyng mәn maghynalyq týiisetin jeri jýrek degen ústanym tuady. Aynalyp kelgende, adam degenimiz – «jýrek» degen antropologiyalyq tújyrym jasalady. Qoryta kelgende, G.S.Skovorodanyng jýrek filosofiyasynda búl úghym dini, etikalyq, gnoseologiyalyq, estetikalyq, aksiologiyalyq, enbek etikasy sipatynda qaralyp, uniyversalidyq filosofiyalyq kategoriya dengeyinde kórinis beredi.

Osy jerden birden kózge týsetini, G.Skovorodanyng bitim-bolmysynyn, dini, tanymdyq ústanymdarynyng sopylyq asketizmge jaqyn keletindigi. Orys diny filosofiyasynda G.Skovoroda diniy-mistikalyq, taza ruhany baghyt ústaghan oishyl retinde belgili. Ol turaly jazghandardyng bәri osylay deydi. Mine, osy jerde G.Skovoroda men Abay arasyndaghy ruhany sabaqtastyqty bayqaugha bolady. Endi eki oishyldy toghystyratyn oi, iydeya óristeri qanday degen súraqqa keler bolsaq, mening oiymsha búl jerde músylman mistikasy sufizm men hristiandyq pravoslaviyalyq  mistikalyq ústanym - Isihazm yqpalyn joqqa shygharugha bolmaydy. Sufizm –islam dinindegi mistikalyq, askettik baghyt bolsa, isihazm –odan búrynyraq payda bolghan hristiandyq mistikalyq, askettik ilim. Isihazm – kóbine Vizantiya diny mәdeniyetimen tyghyz baylanysty qúbylys bolyp sanalady (Isihazm). Ekeui de adamnyng ishki jan dýniyesi men qúdaydy jýrekpen qabyldaugha sýiendi, jýrek tazalyghy arqyly kýnәharlyqpen kýresu jolyn ústandy. Ekeui de ózderine tәn meditasiya men jattyghular praktikasyn qoldandy jәne jannyng ajyramas bólshegi bolatyn aqyl men jýrek qúdaygha baghynyshty boluy kerek degen joldy ústandy.

Endi olardyng ózara baylanysy jónindegi pikirimizdi dәiekteytin  keybir zertteu payymdargha zer salsaq. Mysaly, isihazm jónindegi anyqtamada olardyng arasyndaghy ózara yqpaldastyq turaly aitylady. «Tek qana   Jәlalәddin Rumy ilimi ghana emes, zikir, sama jәne tariqattardyng basqa da ghúryptaryn týrkiya men kavkaz jerlerining ariandyq jәne pravoslaviyalyq ótkenimen baylanysty  dep qaraugha bolady, shamasy, shyghys әkeyleri damytqan kumranitterden, esseylerden múragha qalghan isihastyq dәstýrlerdi keyin  Kishi Aziya men Kavkaz tariqattary ózderinshe tәpsirlegen. Isihazmnyng qúlshylyq praktikasynyng tikeley analogiyasy bolyp hafy zikir sanalady». Búl pikirden aiqyn kórinip túrghanday bir tarihy geografiyalyq kenistikte payda bolghan eki diny ilim jәne diny praktika bir-birine yqpal etken degen oy tastalady (Isihazm).  Yaghni, isihazm men sopylyq praktikany bir-birine jaqyndatady.

Taghy bir jerde olardyng evrey diny mistikalyq ilimi-kabbalagha yqpaly turaly aitylady. Jazbanyng ózi «Sufizm men isihazm-ekstatikalyq kabbalanyng qaynar kózi» dep  atalyp, onda 1250-60 jyldary ispaniyada  damyghan ekstatikalyq kabbalanyng músylman mistikasy-sufizm men vizantiya mistikasy - isihazm yqpalymen qalyptasuy mýmkin degen pikir aitylady (Sufizm y isihazm). Jalpy osy jerde aita ketken jón, G.Skovorodanyng dýniyetanymyn jalpy Shyghyspen, sonyng ishinde jekelegen músylman oishyldarymen salystyra qaraghan zertteuler de bar. Mysaly, onyng kózqarasyn ataqty músylman oishyly Ál-Ghazaliymen, Týrik oishyly Badiuzzaman Said Nursiymen salystyra qaraghan maqalalardy ukraindyq islamgha arnalghan sayttardan kóruge bolady. Said Nursy da aqylmen qatar jýrekting tanymdyq sipatyna basym nazar audarghan oishyldyng biri edi (Kraluk).

Osy jerde ukrain zertteushisi Solomiya Vivchardyng Ál-Ghazaly men G.Skovorodanyng kózqarastaryn salystyra zerttegen maqalasyna toqtala ketsek,  maqala avtory eki oishyldyng kózqarasyn salystyra otyryp, olardyng jýrek turaly ilimine de toqtalady. Avtor eki oishyldyng da jýrekting eki dengeyi bar ekendigin tújyrymdaghanyn aityp ketedi. Onyng birinshisi-ashyq, basqagha kórinetin jýrek bolsa, ekinshisi - ruhani, qúday syiy retindegi jýrek. Osy jýrek adamnyng ruhany mәni bolyp tabylyp dene jýregimen tútastyq qúraydy.

Óz maqalasynda S.Vivchar eki oishyldyng kózqarasyn salystyra kelip, ortaq tanymdyq ýndestigi jayly bylay deydi: «Onyng әl Ghazalidaghy siyaqty –«Qúday bizding jýregimizde» iliminde jýrek Qúdaytanudyng mindetti elementi bolyp tabylady. Jýrektanymdyq ilim boyyna Jaratushy bolmysyn tanyp-biluge jýrekting tútas sipaty, dýniyemen  birligi qajet. Eng manyzdysy, búl jerde sol jýrek bitkenning bәri – Qúday bolmysynda tútastyq tabuy.  Ál-Ghazaly anyqtap ketken dәstýrdi jalghastyrghanday, Grigoriy Skovoroda jýrekti fizikalyq jәne ruhany dep bóledi: «topyraq jýregi bizdi әrtýrli haram januargha, malgha jәne qúsqa ainaldyrady» (Vivchar).

Zertteushi M.Yakubovich sufizmning ontýstik Ukrainada, sonyng ishinde Qyrymda keng taraghanyn aitady (Yakubovich). Osy jerde Abay men Ál-Ghazaly arasyndaghy dýniyetanymdyq baylanysqa toqtalyp ótsek. Abay men Ál-Ghazaly arasyndaghy ruhany baylanys, diny tanymdyq sabaqtastyq arghy jaghynda shyghystyq órkeniyet qúndylyqtary men sopylyq tanym arqyly órnektelgen tamyry tereng ruhany jol ekeni kýmәnsiz. Dintanushy ghalym Jalghas Sandybaev ózinin  osy súraqqa arnalghan «Ábu Hamid әl-Ghazaly men Abaydyng dini-etikalyq filosofiyasyndaghy «jýrek» mәselesining sabaqtastyghy» dep atalatyn  maqalasynda osy mәseleni arnayy zertteydi. Avtor eki ghúlamanyng da imandylyq  pen adamgershilikti adam jýregine jetkizudi maqsat etkenin aitady.  Ekeui de etikalyq, gumanistik ústanymdaryn jýrek úghymymen úshtastyrghan degen tújyrym jasaydy zertteushi. J.Sandybaev Ghazaliyding «...jýrekting oryndauy tiyis amaldary: bilim alu, hikmet ýirenu...Allany zikir etip lәzzat alu...»-degen sózderin keltiredi (J.Sandybaev)14].  J.Sandybaev ózi zerttep otyrghan Ál-Ghazaly ilimindegi «jýrek turaly» oidy payymday kele, Ghazaliyding jýrek bolmysyn sezim men etikanyn, meyirimnin  bastauy retinde anyqtaghanyn aitady. Sonymen qatar jýrek adamnyng ózin tanu ghylymy bolyp tabylady әri diny tәrbiyening qyzmetin atqarady dep esepteydi.

Osylaysha, Ábu Múhammad әl-Ghazaly (1058–1111), Grigoriy Skovoroda (1722–1794), Abay Qúnanbayúly (1845–1904) arasyndaghy ghasyrlardan ótken, órkeniyetterdi jalghastyrghan ruhany uaqyt pen kenistikterdi jaqyndatqan tanymdyq úghymnyng óshpes ózegin bayqaymyz. Ýsheuine de ortaq jýrekting qúday tanymdyq, adamnyng ózin-ózi tanymdyq jәne etikalyq qyzmetin aiqyn kóremiz.

G.Skovoroda antikalyq filosofiyanyng dәstýrin ózine jaqyn tartyp, olargha kóp sýiene otyryp, sonymen qatar shyghys hristiandyq diny diskurstyng jalghastyrushysy boldy. Abay da shyghystyng sopylyq dәstýrimen qosa qoly jetkenshe antikalyq danalyqpen tanys bolghany belgili. Búl jerde  shyghystyq oy dәstýri men antikalyq danalyq ekeuine de ortaq bolghanyn algha tartugha bolady.

Osy jerde aita ketu kerek, G.Skovorada qoldanghan manyzdy simvoldarynyng biri – aina. Onyng payymynsha, tәn dýnie әlemi – shynayy ruhany әlem beynelenetin aina ghana. Eger qúdaydy kórging kelse, materiyagha emes, ol beyneleytin qúdayylyqqa qara. Ol ýshin adam aqyly men senimin aina retinde qarauy qajet, sonda ol ózi ishki dýniyesindegi shynayy adamdy kóre alady. Osy jerde ol jýrek tazalyghy men aina tazalyghyn birdey qaraydy. Adamnyng jýregi әrtýrli baylyq, qúmarlyq siyaqty nәrselermen lastalsa, onday adam jýrek ainasynan aqiqatty kóre almaydy. Osylaysha ol aina men jýrek tazalyghyn moralidyq-etikalyq problemanyng ayasynda týsindiredi. Tipti, ol bibliyanyng ózin adam qútqaru jolyn kóretin aina obrazymen tenegen eken. Ol hristian dinindegi «ayna beynesin» adamnyng ózi-ózi tanuy, aqiqat pen qúday tanu qúralyna ainaldyrdy.

Sufizm mistisizminde  ainany jaratushy men  jaratylghannyng ózara qatynasyn beyneleushi qúral týrinde qoldandy. Álemning ózi – aina, ol ainada jaratushynyng qasiyetteri men ataulary beynelenedi. Skovoroda jýrek ainasyn tazalau jayly aitsa, sopylyq ilim adamnyng qúday beynesimen tútasyp ketui jayly  aitady. Jýrekti mistikalyq jolmen tazalau turaly ústanym sopylyq ilimde manyzdy oryn alady.

Abay «tolyq adam» iydeyasyna negizdey otyryp, adamnyng óz ainasyn imandylyq túrghysynan tazalauyn basa aitady. Abay men Skovoroda qoldanghan «ayna beynesinin» mәni ony ýnemi tazalau, sol arqyly aqiqatqa jetu mýmkindigine ie bolu. G.Skovoroda ainany ózin tanu qúraly maghynasynda qoldansa, isihazm ainany adamnyng bolmysyn (tabighatyn) ózgertu qúraly dep sanady. Ýzdiksiz qúlshylyq etu nәtiyjesinde tazalanghan adam aqyly qúday aqiqatyn anyq beyneleytin ainagha ainalady. Aynany kómeskilendiretin adamnyng kýnәsi men qúmarlyghynan arylu arqyly tazalanghan ainada qúdaydyng núry anyq kórinetin bolady.

Eki diny aghymda jýrekti taza ústau qajet dep  sanaydy. Sebebi, ekeuinde de jýrek – ruhany tanym kózi. Al jýrek qúdayy núrdy anyq beyneleui ýshin taza boluy kerek. Isihazmdegi katarsis te, soplyqtaghy «tasfiya» da osyny maqsat etedi. Ekuinde de ýzdiksiz qúlshylyq jýrekke jetui kerek. Skovoroda әrbir jýrekte qúdayy bastau bar degenge keletin tújyrymynda sopylyq ilimge jaqyn keledi.

Osy isihazmdegi «jýrekti saqtau» úghymy aqyldyng oghan teris pighyldy oidyng kiruinen jýrekti kýzetui maghynasynda qoldanylady. Osy oidy Grigoriy Skovoroda ishki jan dýniyening tynyshtyghyn syrtqy әlemnen qorghau maghynasynda ústanyp, adamnyng ishki әlemine syrtqy materialdyq dýniyening boylauyna kedergi bolu dep týsinedi. Pendeni uysyna týsiru ýshin qualaytyn syrtqy dýniyeden saqtanu da osy jýrekti saqtaumen baylanysty bolyp keledi

Eki diny baghyttyn  ruhany ústanymdary, dýniyetanymy, qúday izdeu, qúdaytanu әdisteri óte jaqyn interkonfessionaldyq sipattary bar dep kәmil aita alamyz. Eger Abaydyng sopylyq ilimge baylanysty tústaryna kóz salsaq, eki ruhany baghyttyn, eki oishyldyng ózara úqsas tústaryn kóre alamyz.

Mysaly, Abaydy sopylyqpen jaqyndatatyn mynanday jerler bar. Abaydyng dýniyetanymynan sopylyqqa tәn asketizmning kórinis beretin jerleri kóp. Mysaly, onyng «men» men «meniki» turaly óleninen osy sopylyq saryndy anyq bayqamyz. Osy jerde mynanday bir faktige nazar audarsaq, Grigoriy Skovorodanyng qaytys bolar aldynda qúlpytasyna jazugha ósiyet etken sózi: «Dýnie meni qualady, biraq ústay almady» («Mir lovil menya, no ne poymal») eken. Búl onyng asketizminen tughan ómirmәndik oy qorytyndysy ekeni sózsiz, sebebi, pravosloviya týsiniginde  «miyr» degen – materialdyq dýniye, nәpsi әlemi ekeni belgili. Sopylardyng da negizgi  askettik ústanymy osy iydeyagha sayady. Sopylyq dýniyetanymdaghy  «zuhd, zuhd» dep atalatyn ústanymnyng basty úghymy da osy dýniyeden bas tartugha sayady. Islam ensiklopediyasy oghan mynanday anyqtama bergen eken: «Zuhd jolyn ústanu – dýniyeqúmarlyqqa, qúlqynnyng qalauyna erik bermey, nәpsini tejeu, fәny dýniyening rahatyn tәrk etu; haram men kýdikti nәrselerge, tipti, dinde rúqsat etilgen mubah jәne halal nәrselerge de asa saqtyqpen qarau; mansap, ataq, dәrejege kónil audarmay, odan aulaq bolu; Alla taghaladan basqa barlyq nәrseden bas tartu. Alayda, zuhd dýniyeni týgeldey kereksiz qylyp, tәrk etu emes. Ol haq taghalanyng ýii – jýrekti taza ústau» (Islam ensiklopediya). Bәrimiz biletindey, Abay ózining belgili óleninde «men» dýniyesin  jәne «meniki» dýniyesin  aiyryp, «men» eki dýniyege de ortaq degen oy ústanady, osy oidan jan qúmary men tәn qúmaryn aiyryp shygharady.  Demek, osy oy baghyttarynyng bәrine ortaq ústanym–ruhany qúndylyq әlemin joghary qoy.

Ártýrli mәdeniy-tarihy kezende ómir sýrgen  oishyldardyng ortaq oy baylanysy, ruhani, etikalyq sabaqtastyghy mol ekenin osy eki oishyldyng oi-tújyrymdarynan kóremiz.  Jalpy «jýrek» filosofiyasy, «jýrek» diskursy –ruhany kenistikte әlemdik mәdeniyetti biriktiruge, qazirgi qiyn da, kýrdeli zamanda adam balasyna ortaq qúndylyqtardy júmyldyra alatyn kategoriyanyng biri deuge bolady.

Qorytyndylay kele, eki oishylgha ortaq iydeyalar men ústanymdargha toqtalyp ótsek, birinshiden, Abay Qúnanbayúly men Grigoriy Skovoroda jýrek úghymyn әuel bastaghy diny tanymdyq dýniyetanymnan, yaghni, teologiyalyq úghymnan ala otyryp, filosofiyalyq kategoriya dengeyinde qarastyrady. Ekinshiden, eki oishyl da ejelgi grek filosofiyasy ýlgisindegi tanymdyq әdisterge sýienedi. Ýshinshiden, islam men hristian dinderine, әsirese, sopylyq baghyt pen isihazm dәstýrindegi jýrek úghymyn óz betterinshe zerdelep, filosofiyalyq, etikalyq izdenistermen tolyqtyrady. Tórtinshiden, jýrek úghymy arqyly adamnyng ishki jan dýniyesinin, ruhany ishki әlemining aksiologiyalyq mәnin absoluttendirdi. Besinshiden, jýrek úghymyn diny úghymnan әleumettik-etikalyq, antropologiyalyq úghymgha ainaldyrady.

Abay men  G.Skovoroda qúday tanym, adamgershilik úghymdaryn, jalpy adamnyng mәnin jýrek fenomeni arqyly gnoseologiyalyq, aksiologiyalyq izdenisti  din men filosofiyada ózara týiistirdi. Búl eki oishyldyng uaqyt pen kenistik alshaqtyghyna qaramastan ruhany sabaqtastyghynyng kórinisi ekeni dausyz.

Jalpy filosofiya salasyndaghy konseptualdyq baghyt retinde  «jýrek» filosofiyasyn eshkimning talasy joq dýniyetanym týri dep sanaytyn bolsaq, biz azdaghan sholu jasaghan oishyldardyng kózqarasy qazirgi qayshylyqty jahandanu jaghdayynda  ýlken gumanistik, filosofiyalyq-etikalyq, teologiyalyq jýk arqalap túrghan ilim deuge әbden bolady.                                            

Ádebiyetter:

Ignatenko, A. A. V poiskah schastiya: obshestvenno-politicheskie vozzreniya arabo-islamskih filosofov srednevekoviya / A. A. Ignatenko. – M.: Mysli, 1989. – 256 s

Stepanyans M.T. Filosofskie aspekty sufizma. M., Glavnaya redaksiya vostochnoy liyteratury izdatelistva «Nauka», 1987. - 192 s.

Abay. Shygharmalar jinaghy. A., 1986. I tom

Kolchigin S. Filosofiya serdsa. Mysli. 28.05. 2020MYSL

Lebedenko A.A. Filosofiya serdsa Grigoriya Skovorody: konsepsiya selinosty cheloveka y mira. Elektrondyq resurs:https://cyberleninka.ru/article/n/filosofiya-serdtsa-grigoriya-skovorody-kontseptsiya-tselnosti-cheloveka-i-mira/viewer246

Losev, A. F. Filosofiya. Mifologiya. Kulitura. / (Avt. vstup. st. A.A. Taho-Godiy). [Tekst] / A. F. Losev. - M. : [b. iy.], 1991. - 524 s. - (Mysliytely XX v.).

Skovoroda G. Sochiyneniya v 2 t. / [sost. Ivanio I. V., Kashuba M. V.; red. Shinkaruk V. IY.]. – M. : Mysli, 1973. – (AN SSSR. Institut filosofii. «Filosofskoe naslediye»). T. 1. – 1973.

Skovoroda G. Narkiss- M.: Izdateliskiy Dom Shalvy Amonashvili, 2002.­ S. 224 (Antologiya gumannoy pedagogikiy

Isihazm. Elektrondyq resurs:https://ru.wikipedia.org/https://ru.wikipedia.org/

Sufizm y isihazm — istoky ekstaticheskoy kabbaly. Elektrondyq resurs:

https://wayter.wordpress.com/2011/01/06/sources/

Kraluk P. Nevidimye parallely ukrainskogo y tureskogo filosofov Grigoriya Skovorody y Saida Nursi. Elektronnyy resurs:https://islam.in.ua/ru/islamovedenie

Vivchar S.V. Grigoriy Skovoroda y ali Gazali: o serdse cheloveka, vere, filosofiy bytiya y poznaniy vsevyshnego. Elektrondyq resurs: //https://islam.in.ua/ru/islamovedenie/grigoriy-skovoroda-i-al-gazali-o-serdce-cheloveka-vere-filosofii-bytiya-i-poznanii

Yakubovich M. Kak razvivalsya islam v Krymu: istoriya hanstva v sufiyskih rukopisyah
Elektrondyq resurs: https://m.realnoevremya.ru/articles/269439-istoriya-krymskih-tatar

Sandybaev J. Ábu Hamid әl-Ghazaly men Abaydyng dini-etikalyq filosofiyasyndaghy «jýrek» mәselesining sabaqtastyghy. küi̇fd 2017/1, c. 1. s:1. 71-72.

Islam. Ensiklopediyalyq anyqtamalyq. Almaty: «Aruna Ltd» JShS, 2010. – 592 b.

Ál- Farabi. Filosofiyalyq traktattar. A., 1973

(2026). Abay Qúnanbaev jәne Grigoriy Skovoroda: «jýrek»  filosofiyasy. Jete – Journal of Philosophy, Religious and Cultural Studies, 155 (2), 36-50 https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-155-2-36-50

Ómirbek Bekejan 

Abai.kz