Dәlelhan genaral turaly qogham ekige bólinip pikir qozghaydy. Áriyne adam ómiri bir týzu syzyqpen jýrmeydi, búrandylyqtardy bastan keshu arqyly óz maqsatyna jetedi, Dәlelhan ómir sýrgen dәuir almaghayyp kezender edi, sondyqtan sanada almaghayyp bolatyn jóni bar, әitsede Dәlelhanda jalghyz arman, maqsat boldy, ol elin qanday jolmen ese, tendikke jetkizu, tuyp ósken ortasyn tynysh, bay, baqytty etu edi, múndayda jeniste, jeniliste, útuda, útyluda bolady, qalay aitsaqta Dәkeydi halqynyng aituly generaly, úrpaqtyng saghyna eske alar ardagerlerining biri deuge әbden bolady....

«IYgilik pen izgilikti qaytsem halqyma arnaymyn» dep tirlikterin tynymsyzdyqpen shegip jýrgen osy shanyraq әuletterinde  úly әkeleri Aqtay, Jylqyshy, odan keyin óz әkesi Sýgirbay ótse, endigi salmaq qarshaday Dәlelqannyng ózine týspesi barma.

1906 jyly Qobdanyng (syrt Mongholiya) Bayan-ólgey audanynda dýnie esigin ashqan Dәlelqan  aq ordalarynda ýnemi bolyp túratyn jer dauy men jesir dauynyng bitimderine, elding ertengi tirligi jónindegi kenesterine qúlaq týrip  ósip, sәby sanasyna oy týiip  jetilse, al oqu jasyna jetkesin auyl moldalarynyng aldyn kórip, bilim alyp, diny sauatymen qosa mongholsha, arapsha, tipti parsysha, orysshany ýirenip, óz ortasyna daryny men talantyn tanytyp eseygen Dәlelqan bir otbasynyng ghana emes, býkil elinin  ýmitin arqalaghan azamat bolyp erjetedi.

Dәlelqannyng balalyq dәuiri Qobda ónirin Shing handyghy basqaruyna alyp, birde Qobdany óz aldynda biylik jýrgizuine rúhsat etse, endi birde Altay audanymen qosyp basqaratyn almaghayyp zamanda elding ýrkin-qorqyny molayyp, soghys oty ýdegen shaqta  ótip, shekaralary tynyshsyz dәuirdi kórip ósedi. 1911 jyly ishki Sharrossiya әskeri Úlanbatyrdy (Mongholiyanyng ortalyghy)  basyp  alyp,  artynsha  Altaygha kóz tigedi.

1917 jyly Rossiyada Qazan tónkerisi bolyp, 1921 jyldary jeniliske úshyraghan Sharpatshanyng qaldyq kýshteri - Bәkesh bastaghan on mynnan astam aqtar armiyasy Altay arqyly Mongholiya jerine ótip, ondaghy Sýgirbay auylynan mol jәrdem tileydi. Búl kezde, yaghny 1918 jyly Sýgirbay dýnie salyp,  el iyeliligi úly Dórbitqan bolyp túrghan edi. Aqtar armiyasynyng qara niyet, qanypezerligin kórgen jәne  olardyng maqsatyn týsingen Dórbitqan olargha jәrdem beruden bas tartyp, Sovet bolishevikterining shekara qorghanys ornyna habar jiberedi, búny sezgen aqtar tabanda Dórbitqandy atyp óltirip, mal-mýlkin talan-tarajgha  salady. Osy qyrghynnan qashyp qútylghan bala Dәlelqan  el basyna tóngen auyrlyqty óz mindetine alady da, Sovet shekara qorghanysyna barady jәne qyzyldar armiyasyna  aqtardy joigha jәrdemdesip, aghasy Dórbitqannyng kegin alady. Mine, osydan bastap Dәlelhan Sovet bolishevikterining yqpalynda bolyp, olardyng tendessiz qúdiretine bas iyip ótedi jәne ózining azamattyq jolyn tandaydy.

Mongholiyanyng azat boluyna jәne birinshi qúryltaygha qatysqan Dәlelhan elding azattyghy, últtardyng berekesi jóninde sóz  sóilegen  deytin  derekterdi  de  estidik.

Jasynan ystyq-suyqqa pisip-jetilip  ósken, ózindik kózqarasy aiqyn qalyptasqan Dәlelqan aqylyna qayraty say bolyp erjetkendikten, elining nazaryna birden ilinedi de  el bastar kósem serkege ainalady.

Dәlelqan Mongholiya jerinde túrghan  kezinde  ata júrty Altaygha ketudi kókseydi, sondyqtan 1930 jyldary alghash otbasyn Altaygha jóneltip, kóp úzamay ózi de  oralady. Múnda kelgesin Dәlelhan qanshama halyqty sonynan  erte  jýrip, el  ishindegi  sayasy ózgeristerge qúlaq týredi.

1933 jyly 8-ayda Shynjandaghy «12-sәuir» ózgerisimen Shynjannyng dubany (jeke biyleushisi) Shynshysay «Sovet ýkimetimen yntymaqtasu» syndy alty úrandy kóterip, halyq kónilinen shyghatyn sayasattardy jolgha qoysa, Chiynhay, Gәnsu ónirindegi dýngen konsulynyng Altaygha top-top әsker jiberui arqyly «Músylman memleketin qúrugha» kelgen Mәming bastaghan dýngen sarbazdary  el  arasyn  bylyqtyra bastaydy.

Dәlelqan Shynshysaydyng «alty úranyn» barynsha qoldap, Altaydaghy Shәripqannyng tóniregine toptasyp,  kózdegeni basqa Mәming tobyn búl ortadan quyp shyghu soghysyna belsene qatynasady, atamekenin jat júrttyqtargha bermeu jolyndaghy  maydan  berik boldy.

Shynshysaydyng «Sovet odaghymen yntymaqtasu, jiyngerlikke qarsy túru» úranynyng arqasynda ishki Qytaydan kóptegen kommunister men  demokrattar Altaygha enedi. Dәlelqan solardyng yqpalynda qalady. 1937 jylghy Altaydaghy «jiyngerlikke qarsy túru úiymy» besinshi bólimshesining beldi mýshesi bolady, japongha qarsy soghysqa halyqty úiymdastyryp, qyruar jәrdem kórsetedi. Osylaysha kópting kózine týsken Dәlelqan 1939 jyly 9-ayda Ýrimjide ashylghan monghol, qazaq, qyrghyz úsh últ ýәkilderi bas qosqan qúryltaygha shaqyrylady, mine, búl kezde Shynshysay «Sovet odaghymen yntymaqtasu» degennen bәz keship, ishki Qytaydan engen kommunisterdi qyrghyndau, qyzyldardyng yqpalynda bolghan adamdardy  tútqyndau  siyaqty  sayasy ózgerister túghyzady.

Dәlelhan osy joly, yaghny 1939 jyly Ýrimjige kelip, densaulyq mekemesine jauapty qyzmetke alynady. Gәnsu, Shanhaygha aughan qazaqtardy ata júrtyna qaytugha ýgitshi bolady, osy jyly 9-ayda Shynjan duban mekemesining aqylshysy Jujynjing bas bolghan «tekseru komissiyasymen»  birge Altaygha kelip,  malshylardyng qolyndaghy myltyqtardy jinau qimylyna qatynasady.

1940 jyly orynsyz qoqay kórsetip, joq jerden pәtuә tapqan Shynshysay ýkimetining qylyqtaryna kektengen Kóktoghaydaghy Esimhan bastaghan malshylar, Shynshysaydyng Kóktoghaygha qoyghan әkimi Shúy arling bastaghan on eki adamnyng basyn alyp, malshylar kóterilisin bastaydy. Osydan keyin Altayda Shynshysay men halyq arasyndaghy qiyan-keski soghys ýdep, aqyry Shynshysay malshylargha ýәkil jiberip soghysty toqtatudy ótinedi, osy ýәkilder ishinde Dәlelqan da  bar  edi, әri Altay audany  әkimining orynbasary  bolyp taghayyndalady.

Yza-kegi qozghan malshylardyng kóterilisi tolastamady, Shynshysay ýkimeti týrli sayasattarmen el aghalaryn qolgha ala bastaydy, endigi kezek ózine kelerin týsingen Dәlelqan Altaydaghy Sovet konsulynyng kómegimen jasyryn týrde Mayqapshaghay shekarasynan Sovet eline ótip,  Almaty qalasynyng irgesindegi Kiygiz ónirindegi tәrbiyeleu mektebine oqugha týsedi.

1943 jyly 7-ayda Altaydaghy tónkeris basshysy Ospan Silәmúly Mongholiyamen de diplomotiyalyq baylanys ornatqandyghynan Sovet ýkimetining jәrdemimen Mongholiya arqyly eline qaytugha búiryq alghan Dәlelhan aqylshy, kenesshi, telegrafshy degen 11 adam ertip Ospangha qosylady. Ospannyng әskery komandirlerining biri bolyp, Altaydy azat etu tónkeris qolbasshylyghyna qatynasady.  «Halyqtyng Shynshysaygha qarsy úiymy», «Altaydaghy qazaq últyn kórkeytu komiyteti» degen úiymdar qúrady, onyng basshysy Ospan, al Dәlelqan orynbasary  bolyp tónkeris bastaydy.

Dәlelqan osydan bastap Altaydy Gomindang ýkimetinen azat etu jolynda qan keship, qar jastanyp, múz tósenip jýrip, boraghan oq astynda soghys jýrgizedi, sonyn  nәtiyjesinde 1945 jyly tútas Altaydy azat etedi.

1945 jyly 9-ayda «Shyghys Týrkistan Respublikasy uaqyttyq ýkimeti» tóraghasy Álihan Tóre, Ahmetjan, Sәipiyden bastaghan adamdar Altaygha kelip, múndaghy ýkimet qúramyn, әskery qosyndardy qayta  jasap, súryptap qúrudy búiyrady. Ospan Altaygha әli kelip jetpese de basshylyq saylanyp, Áripbay, Shәmsiyler orynbasarlyqqa taghayyndalady jәne «Altay atty әskerler 3-polki» qúrylyp, Dәlelhan polk komandiyri bolyp bekitiledi. Búghan Ospan razy bolmay, «Shyghys Týrkistan» uaqyttyq ýkimeti tarapynan ózine berilgen «Derbestik» ordeni jәne podpolkovnik shenin qabyldamay, ózining alty jyl boyy qan keship soghysqandaghy enbegi  elenbey, ór Altay azamattarynan býgingi kýni qaqpaqylgha úshyrap otyrghanyn algha  tartady. Sóitip, jenistikting nәtiyjesin jol ortadan qosylghandar men Sovetten keldi degenderding iyelenip ketkenine narazylyq bildiredi.

Mine, osydan keyin Ospan men Dәlelqan arasyna jik týsip, aqyry qiyan-keski soghys jýredi. Dәlelqan ózining jalpylyq mýddede túryp, tek bir ónir emes, tútas elding azattyghy ýshin kýreske yntymaqtasu qajettigin dәriptegenimen, Ospan Dәlelqandy «qyzylshylsyn» dep kinәlap, endi ózining Gomindang ýkimetimen  birigetindigin  ashyq  aitady. Sondyqtan Dәlelhan  Sovet ýkimetinen mol qaru-jaraq jәne әskery kýsh alyp, aqyr sonynda  Ospandy  Altaydan  quyp  shyghady.

Dәlelqan halqynyng túrmysyn jaqsartyp, oqu-aghartu, mәdeniyetin damytu jolynda barlyq kýsh-quatyn júmsaydy, soghystan keyingi zardaptardy azaytyp, eldi egin salugha úiymdastyryp, mektep ashtyryp, bala oqytumen qatar jetim balalardy baghatyn jetimhanalar salugha  shaqyrady, en  bastysy, jana Altay qúrugha ýndeydi. Sonyng arqasynda 1949 jyldyn  ózinde Altay aimaghy boyynsha 60 jerden әr týrli mektep ashylsa, onyng oqytushy, oqushy sandary 7000-gha jetedi, 50-den astam orta mektep oqushylary Qúljagha baryp, joghary mektepte oqu arqyly bilimin jogharylatugha attanady.

Dәlelqan osynday jenisti enbek nәtiyjelerine dandaysymay, halyqty әli de damyghan dәuirge jetkizuge qúlshynady. Altaydyng uәliyi, әskery komandiyri Dәlelqan 1948 jyly 9-aydyng 13-kýni «Shynjanda tynyshtyq jәne halyqshyldyqty qorghau odaghynyn» Altaydaghy bólimshesining tóraghasy bolyp bekitilip, osy jyly ýsh aimaq ýkimeti jaghynan  birinshi dәrejeli  «Azattyq»  ordenimen  marapattalady.

1949 jyly 8-ayda Junhua halyq respublikasynyng azat boluyna  baylanysty  Beyjiynde ashylatyn sayasy maslihaty jiynyna qatysu qúrmetine  iye  bolghan ol oghan  attanar  aldynda Altaydaghy audan jauaptylaryna atqarylar qyzmetterdi  qadaghalay otyryp tapsyrady da, 8-aydyng 19-kýni Qúljagha bet alady. Qúljadan Ahmetjan, Ábdikәrim, t.b bastaghan adamdarmen 8-aydyng 27-kýni úshaqqa otyryp Sovet odaghynyng Bayqal audanynyng әue kenistigine jetkende úshaq apatqa  úshyraydy.

Últ azattyghy ýshin ózining tútas ghúmyryn arnaghan jauynger azamat osylaysha  kýtpegen  qazagha  tap  boldy. 1950 jyly tughan halqy ayauly úly Dәlelqannyng sýiegin tuyp ósken topyraghy Altay qalasyna әkelip jerledi.

Dәlelhan turaly Qytay, Orys, Monghol derekterinde kóp kezdesedi, ol ózi ómir sýrgen kezinde halyqty azattyq, tendik jolyna bastaghan kósh basshy ekendigi jóninde aitatyn dәlelder tym mol, ol sonau 1921 jyldardyng ózinde Mongholiya jerindegi qúryltaylarda tóbe kórsetip sodan beri ómirining sonyna deyin el bastaghan kósem serke boldy. Shynyn aitqanda aty shuly «Shirikshy oqighasy» onyng ómirine jaghylghan qara kýie edi, nәtiyjede Leskin degen Sovet jerinen kelgen atamanyng búiryghy ekenin bireu bilse, bireu bilmes...

Bayahmet Júmabay

Abai.kz