دالەلحان گەنارال تۋرالى قوعام ەكىگە ءبولىنىپ پىكىر قوزعايدى. ارينە ادام ءومىرى ءبىر ءتۇزۋ سىزىقپەن جۇرمەيدى، بۇراڭدىلىقتاردى باستان كەشۋ ارقىلى ءوز ماقساتىنا جەتەدى، دالەلحان ءومىر سۇرگەن ءداۋىر الماعايىپ كەزەڭدەر ەدى، سوندىقتان سانادا الماعايىپ بولاتىن ءجونى بار، ايتسەدە دالەلحاندا جالعىز ارمان، ماقسات بولدى، ول ەلىن قانداي جولمەن ەسە، تەڭدىككە جەتكىزۋ، تۋىپ وسكەن ورتاسىن تىنىش، باي، باقىتتى ەتۋ ەدى، مۇندايدا جەڭىستە، جەڭىلىستە، ۇتۋدا، ۇتىلۋدا بولادى، قالاي ايتساقتا داكەيدى حالقىنىڭ ايتۋلى گەنەرالى، ۇرپاقتىڭ ساعىنا ەسكە الار ارداگەرلەرىنىڭ ءبىرى دەۋگە ابدەن بولادى....

«يگىلىك پەن ىزگىلىكتى قايتسەم حالقىما ارنايمىن» دەپ تىرلىكتەرىن تىنىمسىزدىقپەن شەگىپ جۇرگەن وسى شاڭىراق اۋلەتتەرىندە  ۇلى اكەلەرى اقتاي، جىلقىشى، ودان كەيىن ءوز اكەسى سۇگىرباي وتسە، ەندىگى سالماق قارشاداي دالەلقاننىڭ وزىنە تۇسپەسى بارما.

1906 جىلى قوبدانىڭ (سىرت موڭعوليا) بايان-ولگەي اۋدانىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان دالەلقان  اق وردالارىندا ۇنەمى بولىپ تۇراتىن جەر داۋى مەن جەسىر داۋىنىڭ بىتىمدەرىنە، ەلدىڭ ەرتەڭگى تىرلىگى جونىندەگى كەڭەستەرىنە قۇلاق ءتۇرىپ  ءوسىپ، ءسابي ساناسىنا وي ءتۇيىپ  جەتىلسە، ال وقۋ جاسىنا جەتكەسىن اۋىل مولدالارىنىڭ الدىن كورىپ، ءبىلىم الىپ، ءدىني ساۋاتىمەن قوسا موڭعولشا، اراپشا، ءتىپتى پارسىشا، ورىسشانى ۇيرەنىپ، ءوز ورتاسىنا دارىنى مەن تالانتىن تانىتىپ ەسەيگەن دالەلقان ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ەلىنىڭ  ءۇمىتىن ارقالاعان ازامات بولىپ ەرجەتەدى.

دالەلقاننىڭ بالالىق ءداۋىرى قوبدا ءوڭىرىن شيڭ حاندىعى باسقارۋىنا الىپ، بىردە قوبدانى ءوز الدىندا بيلىك جۇرگىزۋىنە رۇحسات ەتسە، ەندى بىردە التاي اۋدانىمەن قوسىپ باسقاراتىن الماعايىپ زاماندا ەلدىڭ ۇركىن-قورقىنى مولايىپ، سوعىس وتى ۇدەگەن شاقتا  ءوتىپ، شەكارالارى تىنىشسىز ءداۋىردى كورىپ وسەدى. 1911 جىلى ىشكى شارروسسيا اسكەرى ۇلانباتىردى (موڭعوليانىڭ ورتالىعى)  باسىپ  الىپ،  ارتىنشا  التايعا كوز تىگەدى.

1917 جىلى روسسيادا قازان توڭكەرىسى بولىپ، 1921 جىلدارى جەڭىلىسكە ۇشىراعان شارپاتشانىڭ قالدىق كۇشتەرى - باكەش باستاعان ون مىڭنان استام اقتار ارمياسى التاي ارقىلى موڭعوليا جەرىنە ءوتىپ، ونداعى سۇگىرباي اۋىلىنان مول جاردەم تىلەيدى. بۇل كەزدە، ياعني 1918 جىلى سۇگىرباي دۇنيە سالىپ،  ەل يەلىلىگى ۇلى دوربىتقان بولىپ تۇرعان ەدى. اقتار ارمياسىنىڭ قارا نيەت، قانىپەزەرلىگىن كورگەن جانە  ولاردىڭ ماقساتىن تۇسىنگەن دوربىتقان ولارعا جاردەم بەرۋدەن باس تارتىپ، سوۆەت بولشەۆيكتەرىنىڭ شەكارا قورعانىس ورنىنا حابار جىبەرەدى، بۇنى سەزگەن اقتار تاباندا دوربىتقاندى اتىپ ءولتىرىپ، مال-مۇلكىن تالان-تاراجعا  سالادى. وسى قىرعىننان قاشىپ قۇتىلعان بالا دالەلقان  ەل باسىنا تونگەن اۋىرلىقتى ءوز مىندەتىنە الادى دا، سوۆەت شەكارا قورعانىسىنا بارادى جانە قىزىلدار ارمياسىنا  اقتاردى جويۋعا جاردەمدەسىپ، اعاسى دوربىتقاننىڭ كەگىن الادى. مىنە، وسىدان باستاپ دالەلحان سوۆەت بولشەۆيكتەرىنىڭ ىقپالىندا بولىپ، ولاردىڭ تەڭدەسسىز قۇدىرەتىنە باس ءيىپ وتەدى جانە ءوزىنىڭ ازاماتتىق جولىن تاڭدايدى.

موڭعوليانىڭ ازات بولۋىنا جانە ءبىرىنشى قۇرىلتايعا قاتىسقان دالەلحان ەلدىڭ ازاتتىعى، ۇلتتاردىڭ بەرەكەسى جونىندە ءسوز  سويلەگەن  دەيتىن  دەرەكتەردى  دە  ەستىدىك.

جاسىنان ىستىق-سۋىققا ءپىسىپ-جەتىلىپ  وسكەن، وزىندىك كوزقاراسى ايقىن قالىپتاسقان دالەلقان اقىلىنا قايراتى ساي بولىپ ەرجەتكەندىكتەن، ەلىنىڭ نازارىنا بىردەن ىلىنەدى دە  ەل باستار كوسەم سەركەگە اينالادى.

دالەلقان موڭعوليا جەرىندە تۇرعان  كەزىندە  اتا جۇرتى التايعا كەتۋدى كوكسەيدى، سوندىقتان 1930 جىلدارى العاش وتباسىن التايعا جونەلتىپ، كوپ ۇزاماي ءوزى دە  ورالادى. مۇندا كەلگەسىن دالەلحان قانشاما حالىقتى سوڭىنان  ەرتە  ءجۇرىپ، ەل  ىشىندەگى  ساياسي وزگەرىستەرگە قۇلاق تۇرەدى.

1933 جىلى 8-ايدا شىڭجانداعى «12-ءساۋىر» وزگەرىسىمەن شىڭجاننىڭ دۋبانى (جەكە بيلەۋشىسى) شىڭشىساي «سوۆەت ۇكىمەتىمەن ىنتىماقتاسۋ» سىندى التى ۇراندى كوتەرىپ، حالىق كوڭىلىنەن شىعاتىن ساياساتتاردى جولعا قويسا، چيڭحاي، گانسۋ وڭىرىندەگى دۇڭگەن كونسۋلىنىڭ التايعا توپ-توپ اسكەر جىبەرۋى ارقىلى «مۇسىلمان مەملەكەتىن قۇرۋعا» كەلگەن ءماميڭ باستاعان دۇڭگەن ساربازدارى  ەل  اراسىن  بىلىقتىرا باستايدى.

دالەلقان شىڭشىسايدىڭ «التى ۇرانىن» بارىنشا قولداپ، التايداعى شارىپقاننىڭ توڭىرەگىنە توپتاسىپ،  كوزدەگەنى باسقا ءماميڭ توبىن بۇل ورتادان قۋىپ شىعۋ سوعىسىنا بەلسەنە قاتىناسادى، اتامەكەنىن جات جۇرتتىقتارعا بەرمەۋ جولىنداعى  مايدان  بەرىك بولدى.

شىڭشىسايدىڭ «سوۆەت وداعىمەن ىنتىماقتاسۋ، جيىنگەرلىككە قارسى تۇرۋ» ۇرانىنىڭ ارقاسىندا ىشكى قىتايدان كوپتەگەن كوممۋنيستەر مەن  دەموكراتتار التايعا ەنەدى. دالەلقان سولاردىڭ ىقپالىندا قالادى. 1937 جىلعى التايداعى «جيىنگەرلىككە قارسى تۇرۋ ۇيىمى» بەسىنشى بولىمشەسىنىڭ بەلدى مۇشەسى بولادى، جاپونعا قارسى سوعىسقا حالىقتى ۇيىمداستىرىپ، قىرۋار جاردەم كورسەتەدى. وسىلايشا كوپتىڭ كوزىنە تۇسكەن دالەلقان 1939 جىلى 9-ايدا ۇرىمجىدە اشىلعان موڭعول، قازاق، قىرعىز ۇش ۇلت ۇاكىلدەرى باس قوسقان قۇرىلتايعا شاقىرىلادى، مىنە، بۇل كەزدە شىڭشىساي «سوۆەت وداعىمەن ىنتىماقتاسۋ» دەگەننەن ءباز كەشىپ، ىشكى قىتايدان ەنگەن كوممۋنيستەردى قىرعىنداۋ، قىزىلداردىڭ ىقپالىندا بولعان ادامداردى  تۇتقىنداۋ  سياقتى  ساياسي وزگەرىستەر تۇعىزادى.

دالەلحان وسى جولى، ياعني 1939 جىلى ۇرىمجىگە كەلىپ، دەنساۋلىق مەكەمەسىنە جاۋاپتى قىزمەتكە الىنادى. گانسۋ، شاڭحايعا اۋعان قازاقتاردى اتا جۇرتىنا قايتۋعا ۇگىتشى بولادى، وسى جىلى 9-ايدا شىڭجان دۋبان مەكەمەسىنىڭ اقىلشىسى جۋجىنجيڭ باس بولعان «تەكسەرۋ كوميسسياسىمەن»  بىرگە التايعا كەلىپ،  مالشىلاردىڭ قولىنداعى مىلتىقتاردى جيناۋ قيمىلىنا قاتىناسادى.

1940 جىلى ورىنسىز قوقاي كورسەتىپ، جوق جەردەن ءپاتۋا تاپقان شىڭشىساي ۇكىمەتىنىڭ قىلىقتارىنا كەكتەنگەن كوكتوعايداعى ەسىمحان باستاعان مالشىلار، شىڭشىسايدىڭ كوكتوعايعا قويعان اكىمى شۇي ارليڭ باستاعان ون ەكى ادامنىڭ باسىن الىپ، مالشىلار كوتەرىلىسىن باستايدى. وسىدان كەيىن التايدا شىڭشىساي مەن حالىق اراسىنداعى قيان-كەسكى سوعىس ۇدەپ، اقىرى شىڭشىساي مالشىلارعا ۇاكىل جىبەرىپ سوعىستى توقتاتۋدى وتىنەدى، وسى ۇاكىلدەر ىشىندە دالەلقان دا  بار  ەدى، ءارى التاي اۋدانى  اكىمىنىڭ ورىنباسارى  بولىپ تاعايىندالادى.

ىزا-كەگى قوزعان مالشىلاردىڭ كوتەرىلىسى تولاستامادى، شىڭشىساي ۇكىمەتى ءتۇرلى ساياساتتارمەن ەل اعالارىن قولعا الا باستايدى، ەندىگى كەزەك وزىنە كەلەرىن تۇسىنگەن دالەلقان التايداعى سوۆەت كونسۋلىنىڭ كومەگىمەن جاسىرىن تۇردە مايقاپشاعاي شەكاراسىنان سوۆەت ەلىنە ءوتىپ،  الماتى قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى كيگىز وڭىرىندەگى تاربيەلەۋ مەكتەبىنە وقۋعا تۇسەدى.

1943 جىلى 7-ايدا التايداعى توڭكەرىس باسشىسى وسپان ءسىلامۇلى مونعوليامەن دە ديپلوموتيالىق بايلانىس ورناتقاندىعىنان سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ جاردەمىمەن موڭعوليا ارقىلى ەلىنە قايتۋعا بۇيرىق العان دالەلحان اقىلشى، كەڭەسشى، تەلەگرافشى دەگەن 11 ادام ەرتىپ وسپانعا قوسىلادى. وسپاننىڭ اسكەري كومانديرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ، التايدى ازات ەتۋ توڭكەرىس قولباسشىلىعىنا قاتىناسادى.  «حالىقتىڭ شىڭشىسايعا قارسى ۇيىمى»، «التايداعى قازاق ۇلتىن كوركەيتۋ كوميتەتى» دەگەن ۇيىمدار قۇرادى، ونىڭ باسشىسى وسپان، ال دالەلقان ورىنباسارى  بولىپ توڭكەرىس باستايدى.

دالەلقان وسىدان باستاپ التايدى گومينداڭ ۇكىمەتىنەن ازات ەتۋ جولىندا قان كەشىپ، قار جاستانىپ، مۇز توسەنىپ ءجۇرىپ، بوراعان وق استىندا سوعىس جۇرگىزەدى، سونىڭ  ناتيجەسىندە 1945 جىلى تۇتاس التايدى ازات ەتەدى.

1945 جىلى 9-ايدا «شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ۋاقىتتىق ۇكىمەتى» توراعاسى ءاليحان تورە، احمەتجان، سايپيدەن باستاعان ادامدار التايعا كەلىپ، مۇنداعى ۇكىمەت قۇرامىن، اسكەري قوسىنداردى قايتا  جاساپ، سۇرىپتاپ قۇرۋدى بۇيىرادى. وسپان التايعا ءالى كەلىپ جەتپەسە دە باسشىلىق سايلانىپ، ءارىپباي، شامسيلەر ورىنباسارلىققا تاعايىندالادى جانە «التاي اتتى اسكەرلەر 3-پولكى» قۇرىلىپ، دالەلحان پولك كومانديرى بولىپ بەكىتىلەدى. بۇعان وسپان رازى بولماي، «شىعىس تۇركىستان» ۋاقىتتىق ۇكىمەتى تاراپىنان وزىنە بەرىلگەن «دەربەستىك» وردەنى جانە پودپولكوۆنيك شەنىن قابىلداماي، ءوزىنىڭ التى جىل بويى قان كەشىپ سوعىسقانداعى ەڭبەگى  ەلەنبەي، ءور التاي ازاماتتارىنان بۇگىنگى كۇنى قاقپاقىلعا ۇشىراپ وتىرعانىن العا  تارتادى. ءسويتىپ، جەڭىستىكتىڭ ناتيجەسىن جول ورتادان قوسىلعاندار مەن سوۆەتتەن كەلدى دەگەندەردىڭ يەلەنىپ كەتكەنىنە نارازىلىق بىلدىرەدى.

مىنە، وسىدان كەيىن وسپان مەن دالەلقان اراسىنا جىك ءتۇسىپ، اقىرى قيان-كەسكى سوعىس جۇرەدى. دالەلقان ءوزىنىڭ جالپىلىق مۇددەدە تۇرىپ، تەك ءبىر ءوڭىر ەمەس، تۇتاس ەلدىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكە ىنتىماقتاسۋ قاجەتتىگىن دارىپتەگەنىمەن، وسپان دالەلقاندى «قىزىلشىلسىڭ» دەپ كىنالاپ، ەندى ءوزىنىڭ گومينداڭ ۇكىمەتىمەن  بىرىگەتىندىگىن  اشىق  ايتادى. سوندىقتان دالەلحان  سوۆەت ۇكىمەتىنەن مول قارۋ-جاراق جانە اسكەري كۇش الىپ، اقىر سوڭىندا  وسپاندى  التايدان  قۋىپ  شىعادى.

دالەلقان حالقىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ، وقۋ-اعارتۋ، مادەنيەتىن دامىتۋ جولىندا بارلىق كۇش-قۋاتىن جۇمسايدى، سوعىستان كەيىنگى زارداپتاردى ازايتىپ، ەلدى ەگىن سالۋعا ۇيىمداستىرىپ، مەكتەپ اشتىرىپ، بالا وقىتۋمەن قاتار جەتىم بالالاردى باعاتىن جەتىمحانالار سالۋعا  شاقىرادى، ەڭ  باستىسى، جاڭا التاي قۇرۋعا ۇندەيدى. سونىڭ ارقاسىندا 1949 جىلدىڭ  وزىندە التاي ايماعى بويىنشا 60 جەردەن ءار ءتۇرلى مەكتەپ اشىلسا، ونىڭ وقىتۋشى، وقۋشى ساندارى 7000-عا جەتەدى، 50-دەن استام ورتا مەكتەپ وقۋشىلارى قۇلجاعا بارىپ، جوعارى مەكتەپتە وقۋ ارقىلى ءبىلىمىن جوعارىلاتۋعا اتتانادى.

دالەلقان وسىنداي جەڭىستى ەڭبەك ناتيجەلەرىنە داندايسىماي، حالىقتى ءالى دە دامىعان داۋىرگە جەتكىزۋگە قۇلشىنادى. التايدىڭ ءۋاليى، اسكەري كومانديرى دالەلقان 1948 جىلى 9-ايدىڭ 13-كۇنى «شىڭجاندا تىنىشتىق جانە حالىقشىلدىقتى قورعاۋ وداعىنىڭ» التايداعى بولىمشەسىنىڭ توراعاسى بولىپ بەكىتىلىپ، وسى جىلى ءۇش ايماق ۇكىمەتى جاعىنان  ءبىرىنشى دارەجەلى  «ازاتتىق»  وردەنىمەن  ماراپاتتالادى.

1949 جىلى 8-ايدا جۋڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ازات بولۋىنا  بايلانىستى  بەيجيڭدە اشىلاتىن ساياسي ماسليحاتى جيىنىنا قاتىسۋ قۇرمەتىنە  يە  بولعان ول وعان  اتتانار  الدىندا التايداعى اۋدان جاۋاپتىلارىنا اتقارىلار قىزمەتتەردى  قاداعالاي وتىرىپ تاپسىرادى دا، 8-ايدىڭ 19-كۇنى قۇلجاعا بەت الادى. قۇلجادان احمەتجان، ابدىكارىم، ت.ب باستاعان ادامدارمەن 8-ايدىڭ 27-كۇنى ۇشاققا وتىرىپ سوۆەت وداعىنىڭ بايقال اۋدانىنىڭ اۋە كەڭىستىگىنە جەتكەندە ۇشاق اپاتقا  ۇشىرايدى.

ۇلت ازاتتىعى ءۇشىن ءوزىنىڭ تۇتاس عۇمىرىن ارناعان جاۋىنگەر ازامات وسىلايشا  كۇتپەگەن  قازاعا  تاپ  بولدى. 1950 جىلى تۋعان حالقى اياۋلى ۇلى دالەلقاننىڭ سۇيەگىن تۋىپ وسكەن توپىراعى التاي قالاسىنا اكەلىپ جەرلەدى.

دالەلحان تۋرالى قىتاي، ورىس، موڭعول دەرەكتەرىندە كوپ كەزدەسەدى، ول ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزىندە حالىقتى ازاتتىق، تەڭدىك جولىنا باستاعان كوش باسشى ەكەندىگى جونىندە ايتاتىن دالەلدەر تىم مول، ول سوناۋ 1921 جىلداردىڭ وزىندە موڭعوليا جەرىندەگى قۇرىلتايلاردا توبە كورسەتىپ سودان بەرى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەل باستاعان كوسەم سەركە بولدى. شىنىن ايتقاندا اتى شۋلى «شىرىكشي وقيعاسى» ونىڭ ومىرىنە جاعىلعان قارا كۇيە ەدى، ناتيجەدە لەسكين دەگەن سوۆەت جەرىنەن كەلگەن اتامانىڭ بۇيرىعى ەكەنىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەس...

باياحمەت جۇماباي

Abai.kz