XX ghasyrdyng ekinshi jartysy, sayasy tónkeristermen, iydeologiyalyq qaqtyghystarmen jәne әskery diktaturalardyng kýshengimen este qaldy. Solardyng ishindegi eng kóp talqylanatyn oqighalardyng biri – 1973 jylghy 11 qyrkýiekte Chily Respublikasynda bolghan әskery tónkeris. Búl oqigha bir ghana memleketting ishki sayasy jýiesin ózgertip qoyghan joq, býkil Latyn Amerikasynyng tarihyna, halyqaralyq sayasatqa jәne «qyrghiy-qabaq soghys» kezenindegi әlemdik kýshterding bәsekesine zor yqpal etti.

Chily úzaq uaqyt boyy Latyn Amerikasyndaghy demokratiyalyq dәstýri qalyptasqan memleketterding biri sanaldy. Elde birneshe ondaghan jyl kóleminde biylik zandy saylau arqyly auysyp, parlamenttik instituttar túraqty júmys istedi. Sondyqtan 1973 jylghy әskery tónkeris kóptegen sarapshylar ýshin kýtpegen әri tarihy betbúrys edi.

1970 jyly Chiliyde preziydent saylauy ótti. Saylau qorytyndysy boyynsha sosialistik baghyttaghy sayasatker Salivador Aliende preziydent bolyp saylandy. Ol el tarihynda demokratiyalyq jolmen biylikke kelgen alghashqy markstik kózqarastaghy memleket basshysy retinde әlem nazaryn ózine audardy. Aliende әleumettik tensizdikti tómendetu, kedeyshilikpen kýresu jәne últtyq baylyqty halyq iygiligine paydalanu maqsatynda auqymdy reformalar jýrgizuge kiristi.

Jana ýkimet mys kenishterin, bankterdi jәne birqatar iri kәsiporyndardy memleket menshigine aldy. Sonymen qatar jer reformasy jýrgizilip, iri jer iyelikterining kóp bóligi sharualargha bólindi. Bilim men densaulyq saqtau salasyna memlekettik qoldau kýsheytildi. Búl ózgerister halyqtyng zor qoldauyna ie bolghanymen, iri kәsipkerlerdin, qarjy toptarynyng jәne qoghamnyng konservativtik bóligining qarsylyghyn tughyzdy.

Ekonomikalyq jaghday da kýrdelene týsti. Inflyasiyanyng jogharylauy, tauar tapshylyghy, óndiristing tómendeui jәne sayasy ereuilder qoghamdaghy túraqsyzdyqty kýsheytti. Kóshelerde ýkimetti qoldaytyndar men oghan qarsy shyqqandar arasyndaghy qaqtyghystar jiyiley bastady. Memleket ekige jarylghanday kýy keshti.

Búl kezende halyqaralyq jaghday da erekshe manyzdy ról atqardy. Álem «qyrghiy-qabaq soghys» dәuirinde ómir sýrip jatqan edi. Bir jaghynda Amerika Qúrama Shtattary bastaghan kapitalistik memleketter túrsa, ekinshi jaghynda Kenes Odaghy jetekshilik etken sosialistik lageri boldy. Chiliydegi sayasy ózgerister osy eki iri geosayasy kýshting nazaryn ózine audardy.

Keyin qúpiyasyzdandyrylghan kóptegen qújattar AQSh ýkimetining Chiliydegi jaghdaygha erekshe mәn bergenin kórsetti. AQSh әkimshiligi Aliende ýkimetining sayasaty óz mýddelerine qayshy keledi dep eseptep, onyng biyligin әlsiretuge baghyttalghan týrli ekonomikalyq jәne sayasy sharalardy qoldaghany turaly derekter jariyalandy. Sonymen qatar Kenes Odaghy men Kuba Aliende ýkimetimen yntymaqtastyq ornatugha úmtyldy. Osylaysha Chily ishki sayasy kýresting ghana emes, jahandyq iydeologiyalyq teketiresting de alanyna ainaldy.

1973 jyldyng 11 qyrkýiegi Chily tarihyndaghy eng qayghyly kýnderding biri ainaldy. Tanerteng qaruly kýshterding aitarlyqtay kóp bólimshesi elding strategiyalyq nysandaryn baqylaugha aldy. Áskeriyler memlekettik radio men teledidardy, baylanys ortalyqtaryn jәne manyzdy әkimshilik ghimarattardy qorshaugha kiristi.

Áskery tónkeristi armiyanyng bas qolbasshysy general Augusto Pinochet basqardy. Birneshe saghat ishinde әskery kýshter preziydent sarayy – La Monedany qorshaugha aldy. Preziydent Salivador Aliende óz jaqtastarymen birge sarayda qaldy jәne qyzmetinen óz erkimen ketuden bas tartty.

Kóp úzamay әskery aviasiya preziydent sarayyn bombalady. Osy oqigha әlemdik aqparat qúraldarynyng basty janalyghyna ainaldy. Saray birneshe saghat boyy atqylanyp, keyin әskeriyler onyng ishine kirdi. Sol kýni preziydent Aliende qaza tapty. Resmy tergeu qorytyndysy onyng ózine qol júmsaghanyn kórsetti. Degenmen búl oqigha tóniregindegi pikirtalastar kóptegen jyldar boyy jalghasty.

Tónkeristen keyin eldegi barlyq memlekettik biylik әskery huntanyng qolyna ótti. Konstitusiyanyng key baptarynyng kýshi toqtatylyp, parlament taratyldy. Sayasy partiyalardyng qyzmetine shekteuler qoyyldy, keyin olardyng kópshiligining júmysyna tolyq tyiym salyndy. Elde tótenshe jaghday engizilip, әskery basqaru jýiesi ornady.

Pinochet biyligining alghashqy jyldary myndaghan adam tútqyndaldy. Kóptegen sayasatkerler, kәsipodaq jetekshileri, studentter, jurnalister men qogham belsendileri qamaugha alyndy. Birqatar azamattar shetelge emigrasiyagha ketuge mәjbýr boldy. Halyqaralyq qúqyq qorghau úiymdarynyng mәlimetteri boyynsha, myndaghan adam qaza tapqan nemese habar-osharsyz ketken, al ondaghan myng adam azaptau men sayasy qughyn-sýrginge úshyraghan. Osy kezeng Chily tarihyndaghy eng auyr kezenderding biri retinde baghalanady.

Sonymen qatar Pinochet ýkimeti elding ekonomikalyq sayasatyn týbegeyli ózgertti. Ol memlekettik retteudi shektedi, erkin naryq qaghidattaryna negizdelgen reformalardy jýzege asyrdy. Búl reformalardy jýzege asyrugha AQSh-ta bilim alghan ekonomister toby, keyin «Chikago jigitteri» atalghan mamandar belsendi qatysty.

Jana ekonomikalyq sayasat memlekettik kәsiporyndardy jekeshelendiruge, sheteldik investisiyalardy tartugha jәne sauda kedergilerin kemituge baghyttaldy. Uaqyt óte kele Chily ekonomikasynda ósim bayqalyp, inflyasiya tómendey bastady. Keyin kóptegen halyqaralyq sarapshylar Chiliydi Latyn Amerikasyndaghy ekonomikalyq reformalardyng ýlgisi retinde kórsetti.

Alayda búl ekonomikalyq jetistikter qoghamdaghy әleumettik jaghdaylardy tolyq sheshken joq. Tabys tensizdigi saqtaldy, al sayasy erkindikterding shektelui halyqaralyq qauymdastyqtyng synyna úshyrady. Osylaysha Chily tәjiriybesi ekonomikalyq ósim men adam qúqyqtaryn saqtau arasyndaghy tepe-tendikting qanshalyqty manyzdy ekenin kórsetti.

1981 jyly jana Konstitusiya qabyldanyp, Pinochetting biyligi zandyq túrghydan nyghaytyldy. Degenmen uaqyt óte kele qoghamda demokratiyalyq ózgeristerge degen súranys kýsheydi. 1990 jyly halyqaralyq baqylaushylardyng qatysuymen jalpyhalyqtyq plebissit ótti. Dauys berushilerding kópshilik bóligi Pinochetting preziydenttik ókilettigin úzartugha qarsy dauys berdi.

Osy sheshimnen keyin Chiliyde demokratiyalyq instituttardy qalpyna keltiru prosesi bastaldy. 1990 jyly erkin preziydenttik saylau ótkizilip, azamattyq basqaru jýiesine kezen-kezenimen kóshu jýzege asty. Pinochet biraz uaqyt armiyanyng bas qolbasshysy bolyp qaldy, keyin ómir boyghy senator mәrtebesin aldy. Biraq keyin oghan adam qúqyqtarynyng búzyluyna oray birneshe elde qylmystyq ister qozghalyp, halyqaralyq sot prosesteri bastaldy. Densaulyghyna baylanysty ol tolyq kólemde sottalmaghanymen, onyng esimi әlemdik tarihtaghy eng dauly sayasy qayratkerlerding qatarynda qaldy.

Býginde Chily qoghamy ótken tarihyna janasha kózqaraspen qaraydy. Elde әskery diktatura qúrbandaryna arnalghan eskertkishter salyndy, múrajaylar ashyldy, arhiv qújattary zerttelip keledi. Tarihshylar búl kezendi tek sayasy kýres retinde ghana emes, demokratiyalyq instituttardyng әlsireuining qanday auyr saldargha alyp kelui mýmkin ekenining manyzdy sabaghy retinde baghalaydy.

Chiliydegi 1973 jylghy әskery tónkeris – bir ghana elding tarihyndaghy oqigha demeyik. Ol iydeologiyalyq teketirestin, syrtqy derjavalardyng yqpalynyn, ekonomikalyq qiyndyqtardyng jәne ishki sayasy alauyzdyqtyng toghysqan túsynda memleket taghdyry qalay ózgerui mýmkin ekenin kórsetetin tarihy mysal. Búl oqigha demokratiyanyng túraqtylyghy tek zandarmen ghana emes, qoghamdyq kelisimmen, tәuelsiz instituttarmen jәne azamattardyng sayasy mәdeniyetimen tyghyz baylanysty ekenin dәleldeydi.

Tarihtyng basty sabaghy – kez kelgen qoghamdaghy qayshylyqtardy kýsh qoldanu arqyly emes, zang ýstemdigi, ashyq dialog jәne ózara qúrmet negizinde sheshu әldeqayda tiyimdi. Chily tәjiriybesi ótkenning qatelikterin úmytpay, keleshek beybitshilik pen demokratiyalyq qúndylyqtargha sýiene otyryp qúrudyng manyzyn býkil әlemge eske salyp keledi.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz