XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى، ساياسي توڭكەرىستەرمەن، يدەولوگيالىق قاقتىعىستارمەن جانە اسكەري ديكتاتۋرالاردىڭ كۇشەيۋىمەن ەستە قالدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كوپ تالقىلاناتىن وقيعالاردىڭ ءبىرى – 1973 جىلعى 11 قىركۇيەكتە چيلي رەسپۋبليكاسىندا بولعان اسكەري توڭكەرىس. بۇل وقيعا ءبىر عانا مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياسي جۇيەسىن وزگەرتىپ قويعان جوق، بۇكىل لاتىن امەريكاسىنىڭ تاريحىنا، حالىقارالىق ساياساتقا جانە «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزەڭىندەگى الەمدىك كۇشتەردىڭ باسەكەسىنە زور ىقپال ەتتى.

چيلي ۇزاق ۋاقىت بويى لاتىن امەريكاسىنداعى دەموكراتيالىق ءداستۇرى قالىپتاسقان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى سانالدى. ەلدە بىرنەشە ونداعان جىل كولەمىندە بيلىك زاڭدى سايلاۋ ارقىلى اۋىسىپ، پارلامەنتتىك ينستيتۋتتار تۇراقتى جۇمىس ىستەدى. سوندىقتان 1973 جىلعى اسكەري توڭكەرىس كوپتەگەن ساراپشىلار ءۇشىن كۇتپەگەن ءارى تاريحي بەتبۇرىس ەدى.

1970 جىلى چيليدە پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتتى. سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا سوتسياليستىك باعىتتاعى ساياساتكەر سالۆادور الەندە پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. ول ەل تاريحىندا دەموكراتيالىق جولمەن بيلىككە كەلگەن العاشقى ماركستىك كوزقاراستاعى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە الەم نازارىن وزىنە اۋداردى. الەندە الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى تومەندەتۋ, كەدەيشىلىكپەن كۇرەسۋ جانە ۇلتتىق بايلىقتى حالىق يگىلىگىنە پايدالانۋ ماقساتىندا اۋقىمدى رەفورمالار جۇرگىزۋگە كىرىستى.

جاڭا ۇكىمەت مىس كەنىشتەرىن، بانكتەردى جانە بىرقاتار ءىرى كاسىپورىنداردى مەملەكەت مەنشىگىنە الدى. سونىمەن قاتار جەر رەفورماسى جۇرگىزىلىپ، ءىرى جەر يەلىكتەرىنىڭ كوپ بولىگى شارۋالارعا ءبولىندى. ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا مەملەكەتتىك قولداۋ كۇشەيتىلدى. بۇل وزگەرىستەر حالىقتىڭ زور قولداۋىنا يە بولعانىمەن، ءىرى كاسىپكەرلەردىڭ، قارجى توپتارىنىڭ جانە قوعامنىڭ كونسەرۆاتيۆتىك بولىگىنىڭ قارسىلىعىن تۋعىزدى.

ەكونوميكالىق جاعداي دا كۇردەلەنە ءتۇستى. ينفلياتسيانىڭ جوعارىلاۋى، تاۋار تاپشىلىعى، ءوندىرىستىڭ تومەندەۋى جانە ساياسي ەرەۋىلدەر قوعامداعى تۇراقسىزدىقتى كۇشەيتتى. كوشەلەردە ۇكىمەتتى قولدايتىندار مەن وعان قارسى شىققاندار اراسىنداعى قاقتىعىستار جيىلەي باستادى. مەملەكەت ەكىگە جارىلعانداي كۇي كەشتى.

بۇل كەزەڭدە حالىقارالىق جاعداي دا ەرەكشە ماڭىزدى ءرول اتقاردى. الەم «قىرعي-قاباق سوعىس» داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەدى. ءبىر جاعىندا امەريكا قۇراما شتاتتارى باستاعان كاپيتاليستىك مەملەكەتتەر تۇرسا، ەكىنشى جاعىندا كەڭەس وداعى جەتەكشىلىك ەتكەن سوتسياليستىك لاگەر بولدى. چيليدەگى ساياسي وزگەرىستەر وسى ەكى ءىرى گەوساياسي كۇشتىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى.

كەيىن قۇپياسىزداندىرىلعان كوپتەگەن قۇجاتتار اقش ۇكىمەتىنىڭ چيليدەگى جاعدايعا ەرەكشە ءمان بەرگەنىن كورسەتتى. اقش اكىمشىلىگى الەندە ۇكىمەتىنىڭ ساياساتى ءوز مۇددەلەرىنە قايشى كەلەدى دەپ ەسەپتەپ، ونىڭ بيلىگىن السىرەتۋگە باعىتتالعان ءتۇرلى ەكونوميكالىق جانە ساياسي شارالاردى قولداعانى تۋرالى دەرەكتەر جاريالاندى. سونىمەن قاتار كەڭەس وداعى مەن كۋبا الەندە ۇكىمەتىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا ۇمتىلدى. وسىلايشا چيلي ىشكى ساياسي كۇرەستىڭ عانا ەمەس، جاھاندىق يدەولوگيالىق تەكەتىرەستىڭ دە الاڭىنا اينالدى.

1973 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگى چيلي تاريحىنداعى ەڭ قايعىلى كۇندەردىڭ ءبىرى اينالدى. تاڭەرتەڭ قارۋلى كۇشتەردىڭ ايتارلىقتاي كوپ بولىمشەسى ەلدىڭ ستراتەگيالىق نىساندارىن باقىلاۋعا الدى. اسكەريلەر مەملەكەتتىك راديو مەن تەلەديداردى، بايلانىس ورتالىقتارىن جانە ماڭىزدى اكىمشىلىك عيماراتتاردى قورشاۋعا كىرىستى.

اسكەري توڭكەرىستى ارميانىڭ باس قولباسشىسى گەنەرال اۋگۋستو پينوچەت باسقاردى. بىرنەشە ساعات ىشىندە اسكەري كۇشتەر پرەزيدەنت سارايى – لا مونەدانى قورشاۋعا الدى. پرەزيدەنت سالۆادور الەندە ءوز جاقتاستارىمەن بىرگە سارايدا قالدى جانە قىزمەتىنەن ءوز ەركىمەن كەتۋدەن باس تارتتى.

كوپ ۇزاماي اسكەري اۆياتسيا پرەزيدەنت سارايىن بومبالادى. وسى وقيعا الەمدىك اقپارات قۇرالدارىنىڭ باستى جاڭالىعىنا اينالدى. ساراي بىرنەشە ساعات بويى اتقىلانىپ، كەيىن اسكەريلەر ونىڭ ىشىنە كىردى. سول كۇنى پرەزيدەنت الەندە قازا تاپتى. رەسمي تەرگەۋ قورىتىندىسى ونىڭ وزىنە قول جۇمساعانىن كورسەتتى. دەگەنمەن بۇل وقيعا توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاستار كوپتەگەن جىلدار بويى جالعاستى.

توڭكەرىستەن كەيىن ەلدەگى بارلىق مەملەكەتتىك بيلىك اسكەري حۋنتانىڭ قولىنا ءوتتى. كونستيتۋتسيانىڭ كەي باپتارىنىڭ كۇشى توقتاتىلىپ، پارلامەنت تاراتىلدى. ساياسي پارتيالاردىڭ قىزمەتىنە شەكتەۋلەر قويىلدى، كەيىن ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جۇمىسىنا تولىق تىيىم سالىندى. ەلدە توتەنشە جاعداي ەنگىزىلىپ، اسكەري باسقارۋ جۇيەسى ورنادى.

پينوچەت بيلىگىنىڭ العاشقى جىلدارى مىڭداعان ادام تۇتقىندالدى. كوپتەگەن ساياساتكەرلەر، كاسىپوداق جەتەكشىلەرى، ستۋدەنتتەر، جۋرناليستەر مەن قوعام بەلسەندىلەرى قاماۋعا الىندى. بىرقاتار ازاماتتار شەتەلگە ەميگراتسياعا كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا، مىڭداعان ادام قازا تاپقان نەمەسە حابار-وشارسىز كەتكەن، ال ونداعان مىڭ ادام ازاپتاۋ مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. وسى كەزەڭ چيلي تاريحىنداعى ەڭ اۋىر كەزەندەردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانادى.

سونىمەن قاتار پينوچەت ۇكىمەتى ەلدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ول مەملەكەتتىك رەتتەۋدى شەكتەدى، ەركىن نارىق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. بۇل رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا اقش-تا ءبىلىم العان ەكونوميستەر توبى، كەيىن «چيكاگو جىگىتتەرى» اتالعان ماماندار بەلسەندى قاتىستى.

جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى جەكەشەلەندىرۋگە، شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا جانە ساۋدا كەدەرگىلەرىن كەمىتۋگە باعىتتالدى. ۋاقىت وتە كەلە چيلي ەكونوميكاسىندا ءوسىم بايقالىپ، ينفلياتسيا تومەندەي باستادى. كەيىن كوپتەگەن حالىقارالىق ساراپشىلار ءچيليدى لاتىن امەريكاسىنداعى ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ۇلگىسى رەتىندە كورسەتتى.

الايدا بۇل ەكونوميكالىق جەتىستىكتەر قوعامداعى الەۋمەتتىك جاعدايلاردى تولىق شەشكەن جوق. تابىس تەڭسىزدىگى ساقتالدى، ال ساياسي ەركىندىكتەردىڭ شەكتەلۋى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ سىنىنا ۇشىرادى. وسىلايشا چيلي تاجىريبەسى ەكونوميكالىق ءوسىم مەن ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى.

1981 جىلى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانىپ، پينوچەتتىڭ بيلىگى زاڭدىق تۇرعىدان نىعايتىلدى. دەگەنمەن ۋاقىت وتە كەلە قوعامدا دەموكراتيالىق وزگەرىستەرگە دەگەن سۇرانىس كۇشەيدى. 1990 جىلى حالىقارالىق باقىلاۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن جالپىحالىقتىق پلەبيستسيت ءوتتى. داۋىس بەرۋشىلەردىڭ كوپشىلىك بولىگى پينوچەتتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن ۇزارتۋعا قارسى داۋىس بەردى.

وسى شەشىمنەن كەيىن چيليدە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ پروتسەسى باستالدى. 1990 جىلى ەركىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزىلىپ، ازاماتتىق باسقارۋ جۇيەسىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ جۇزەگە استى. پينوچەت ءبىراز ۋاقىت ارميانىڭ باس قولباسشىسى بولىپ قالدى، كەيىن ءومىر بويعى سەناتور مارتەبەسىن الدى. بىراق كەيىن وعان ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا وراي بىرنەشە ەلدە قىلمىستىق ىستەر قوزعالىپ، حالىقارالىق سوت پروتسەستەرى باستالدى. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ول تولىق كولەمدە سوتتالماعانىمەن، ونىڭ ەسىمى الەمدىك تاريحتاعى ەڭ داۋلى ساياسي قايراتكەرلەردىڭ قاتارىندا قالدى.

بۇگىندە چيلي قوعامى وتكەن تاريحىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قارايدى. ەلدە اسكەري ديكتاتۋرا قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر سالىندى، مۇراجايلار اشىلدى، ارحيۆ قۇجاتتارى زەرتتەلىپ كەلەدى. تاريحشىلار بۇل كەزەڭدى تەك ساياسي كۇرەس رەتىندە عانا ەمەس، دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ السىرەۋىنىڭ قانداي اۋىر سالدارعا الىپ كەلۋى مۇمكىن ەكەنىنىڭ ماڭىزدى ساباعى رەتىندە باعالايدى.

چيليدەگى 1973 جىلعى اسكەري توڭكەرىس – ءبىر عانا ەلدىڭ تاريحىنداعى وقيعا دەمەيىك. ول يدەولوگيالىق تەكەتىرەستىڭ، سىرتقى دەرجاۆالاردىڭ ىقپالىنىڭ، ەكونوميكالىق قيىندىقتاردىڭ جانە ىشكى ساياسي الاۋىزدىقتىڭ توعىسقان تۇسىندا مەملەكەت تاعدىرى قالاي وزگەرۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەتىن تاريحي مىسال. بۇل وقيعا دەموكراتيانىڭ تۇراقتىلىعى تەك زاڭدارمەن عانا ەمەس، قوعامدىق كەلىسىممەن، تاۋەلسىز ينستيتۋتتارمەن جانە ازاماتتاردىڭ ساياسي مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن دالەلدەيدى.

تاريحتىڭ باستى ساباعى – كەز كەلگەن قوعامداعى قايشىلىقتاردى كۇش قولدانۋ ارقىلى ەمەس، زاڭ ۇستەمدىگى، اشىق ديالوگ جانە ءوزارا قۇرمەت نەگىزىندە شەشۋ الدەقايدا ءتيىمدى. چيلي تاجىريبەسى وتكەننىڭ قاتەلىكتەرىن ۇمىتپاي، كەلەشەك بەيبىتشىلىك پەن دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا سۇيەنە وتىرىپ قۇرۋدىڭ ماڭىزىن بۇكىل الەمگە ەسكە سالىپ كەلەدى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz