Toqaev: ShYÚ – әrtýrli, biraq ruhy bir elderding biregey birlestigi!
Bishkekte Shanhay yntymaqtastyq úiymyna mýshe memleketter basshylary kenesining 26-otyrysy jәne «ShYÚ+» formatyndaghy kezdesu ótude. Preziydent Qasym-Jomart Toqaev Shanhay yntymaqtastyq úiymyna mýshe memleketter basshylary kenesining otyrysyna qatysty.
Memleket basshysy qonaqjaylyq tanytyp, jiyndy joghary dengeyde úiymdastyrghany ýshin Qyrghyz Respublikasynyng Preziydenti Sadyr Japarovqa jәne barsha qyrghyz halqyna rizashylyghyn bildirdi.
– Kezdesuimiz bizge tuys elder – Qyrghyzstan men Ózbekstan tәuelsizdigining 35 jyldyghyn merekeleu kýnderimen túspa-tús ótip jatyr. Múnyng simvoldyq mәni zor. Orayly sәtti paydalanyp, әriptesterim – qúrmetti Sadyr Nurgojoevich Japarov pen qadirli Shavkat Miromonovich Mirziyyoevti osy manyzdy әri tarihy kýnmen qúttyqtaymyn. Bauyrlas halyqtargha baq-bereke tileymin! – dedi Qazaqstan Preziydenti.
Qasym-Jomart Toqaevtyng aituynsha, shiyrek ghasyrda Shanhay yntymaqtastyq úiymy «Shanhay bestiginen» bastap Euraziyanyng ýlken bóligin qamtityn jәne adamzattyng jartysyna juyghyn biriktiretin iri halyqaralyq úiymgha ainaldy.
– ShYÚ – әrtýrli, biraq ruhy bir elderding biregey birlestigi retinde ishki mәselege aralaspau, egemendikti qúrmetteu, ózara senim, ashyqtyq pen yntymaqtastyq qaghidattaryn is jýzinde jýzege asyryp keledi. Býginde ol shyn mәninde tabysty, yqpaldy әri súranysqa ie halyqaralyq qúrylymgha ainaldy. Áytse de bizding Úiym qúrylghan sәtten beri әlem aitarlyqtay ózgerdi. Kóz aldymyzda halyqaralyq qatynastardyng jana jýiesi qalyptasyp jatyr. Biriguden góri jikke bólinu, yntymaqtastyq niyetinen góri geosayasy baqtalastyq basym týsip, mýddeler tengerimin izdeuding ornyna arazdyq órship barady. Ózara senimge selkeu týsti. Onsyz eng myqty halyqaralyq instituttardyng ózi birte-birte syn-qaterlerge tótep beru qabiletinen aiyrylady. Osy orayda, bizding Úiymnyng manyzy arta týsedi. ShYÚ әskeriy-sayasy blok logikasynan tys әreket etedi әri onyng qyzmeti qanday da bir memleketke qarsy baghyttalmaghan. Úiym mýldem basqa sayasy filosofiyagha, yaghny týpki ózeginde progress jolyndaghy ortaq bastamalar iydeyasy jatqan «Shanhay ruhyna» sýienedi. Bizding basty maqsatymyz – quatty әri órkendegen ShYÚ qoghamdastyghyn qúru, – dedi Memleket basshysy.
Preziydent Qyrghyzstan Shanhay yntymaqtastyq úiymyna tabysty tóraghalyq etkenin airyqsha atap ótti.
– Qazaqstan qyrghyz aghayyndarymyz ben seriktesterimizding Úiym birligin nyghaytu jәne onyng san qyrly әleuetin ashu jolynda atqarghan mәndi de mazmúndy júmysyn joghary baghalaydy. Býgingi otyrystyng qorytyndysy ShYÚ-nyng halyqaralyq bedelin odan әri kóterip, qyzmet tiyimdiligining artuyna jәne jahannyng qúbylmaly jaghdayynda naqty strategiyalyq mýddelerding qalyptasuyna septigin tiygizetinine senimdimin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy qol jetken jetistikterdi algha tartyp, «Shanhay ondyghyna» kiretin elderding bәri ýshin airyqsha manyzgha ie basty baghyttargha toqtaldy.
– Qauipsizdik salasyndaghy ózara senim men yntymaqtastyqty nyghaytu. ShYÚ qúramynda Euraziyanyng iri memleketteri bar. Janadan súlbalanyp kele jatqan әlemdik tәrtipting túrpaty qanday bolmaghy kóbine osy elderding ústanymyna baylanysty. Búl rette Úiymgha erekshe jauapkershilik jýkteledi. Euraziya qúrlyghyndaghy strategiyalyq túraqtylyq jәne senim sharalary boyynsha ministrler dengeyindegi ShYÚ konferensiyasyn ótkizu qajet dep sanaymyz. Atalghan is-sharanyng kýn tәrtibinde әskery tәuekelderdi azaytu, qarulanu jarysyn tejeu jәne qauipti oqighalardyng aldyn alu mәselesin talqylaugha bolady. Ásirese, qaruly qaqtyghystardyng saldary kóbine әskery is-qimyl aimaqtarynan tysqary jerdi sharpyp, halyqaralyq naryqtargha, kommersiyalyq keme qatynasyna, ornyqty energetikalyq jәne kólik baylanystaryna núqsan keltirip jatqany alandatady. Sonymen qatar daghdarystyng transshekaralyq sipatta beleng alu qaupi kýsheyip keledi. Búrynnan kele jatqan syn-qaterler de ózektiligin joyghan joq. «Ýsh zúlym kýshpen» – terrorizmmen, ekstremizmmen jәne separatizmmen kýres ózara yqpaldastyghymyzdyng basym baghyty bolyp qala beredi. Olar transúlttyq qylmyspen, esirtki tasymalymen, zansyz qaru ainalymymen jәne kiyberqauippen astasyp jatyr. Qazaqstan Syn-qaterler men qauipterge qarsy is-qimyl jónindegi әmbebap ortalyqtyn, sonday-aq ShYÚ Esirtkige qarsy ortalyghynyng maqsattary men mindetterin qoldaydy. Búl qúrylymdardyng qyzmeti memleketterimizding qúzyrly organdary arasyndaghy is-әreketti ýilestirudi jana dengeyge kóterip, osy baghyttaghy birlesken júmystyng nәtiyjesin jaqsartatynyna senimdimin, – dedi Preziydent.
Qasym-Jomart Toqaevtyng payymdauynsha, sauda-ekonomikalyq jәne investisiyalyq seriktestik ayasyn keneytuding strategiyalyq mәni zor.
Memleket basshysy kýsh-jiger júmyldyru nәtiyjesinde ShYÚ elderining ózara tauar ainalymy bir trillion dollargha tayap qalghanyna nazar audardy.
– Alayda, bizding pikirimizshe, ekonomikalyq baylanys mýmkindikterin әli tolyq paydalana almay otyrmyz. ShYÚ-gha mýshe memleketterding resurstyq, óndiristik jәne tehnologiyalyq әleuetin barynsha paydalanyp, jana ósim baghyttary men ornyqty iskerlik baylanystardy týzu manyzdy. Qazaqstan ShYÚ-nyng keng auqymdy sauda-investisiyalyq kenistigi qalyptasqanyn qalaydy. Kedergileri meylinshe az, sifrlyq proseduralar men kólik-logistikalyq baylanystary damyghan orta qúryp, uaghdalastyqtardan naqty bastamalargha kóshu kerek dep sanaymyz. Pilottyq joba retinde industriyalyq konsorsiumdar tetigin engizudi úsynamyz. Búl memleketterge basqa qatysushylardy kýtpey-aq, pisip-jetilgen jobalardy jýzege asyrugha mýmkindik beredi. Keyin tabysty bastamalardy tútas Úiym aumaghynda jappay taratugha bolady, – dedi Memleket basshysy.
Preziydent qazirgi shekara manyndaghy yntymaqtastyq ortalyqtarynyng bazasynda ShYÚ transshekaralyq sauda aimaqtaryn iske qosugha bolady dep sanaydy.
– Osy arqyly tauar almasudyng ontaylanghan tәsilin, sifrlyq rәsimderdi jәne zamanauy esep aiyrysu tetikterin synap kóruge bolady. Taghy bir basym baghyt – tolyqqandy investisiyalyq kontur qalyptastyru. Qazaqstan Qytaydyng ShYÚ Damu bankin qúru turaly bastamasyn qoldaydy. Qarjy úiymynyng resursyn, eng aldymen, infraqúrylymdyq, tehnologiyalyq jәne ónerkәsip jobalaryna baghyttaghan jón. Mýshe memleketterding ortaq úigharymy bolghan jaghdayda, Qazaqstan atalghan institutty, onyng shtab-pәterin óz aumaghynda ornalastyrugha dayyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy Euraziyanyng zamanauy kólik-logistikalyq qanqasyn qúru isin jedeldetudi úsyndy.
Onyng pikirinshe, memleketterding geografiyalyq baylanysy Shanhay yntymaqtastyq úiymynyng strategiyalyq artyqshylyghy sanalady.
– Qazaqstan «Bir beldeu, bir jol» megajobasyn Transkaspiy halyqaralyq kólik baghdarymen, Soltýstik – Ontýstik dәlizimen, sonday-aq Ortalyq jәne Ontýstik Aziyanyng perspektivti sauda joldarymen úshtastyrugha basa mәn beredi. Elimiz kólik salasyndaghy bastamalardy Shanhay yntymaqtastyq úiymy aumaghynda ilgeriletuge әzir. Ol ýshin keden rәsimderin sifrlandyryp, elektrondyq qújattardy ózara tanu, «jasyl dәliz» qaghidatyn jәne basqa da zamanauy tetikterdi qoldanghan jón. Búl rette ShYÚ Birynghay tranzit sifrlyq platformasyn qúru tiyimdi tәsil bolar edi. Ol ýilesimdi sifrlyq sheshimder negizinde jýkting jóneltu punktinen songhy nýktedegi alushygha deyin kedergisiz ótuine mýmkindik beredi. Qúqyqtyq-normativtik bazany nyghaytu ýshin Shanhay yntymaqtastyq úiymynyng 2035 jylgha deyingi Kólik baylanysy strategiyasyn әzirlep, qabyldaudy úsynamyz, – dedi Preziydent.
Taghy bir basym baghyt retinde jana tehnologiyalyq jýie qalyptastyru aityldy. Preziydent jasandy intellekti men sifrlyq tehnologiyalardyng qaryshtap damuy ShYÚ elderinen ózgeristerge beyimdeludi ghana emes, ozyq sheshimderdi de talap etedi dep sanaydy.
– ShYÚ-gha mýshe memleketterding ghylymi, innovasiyalyq әleueti mol. Sondyqtan tәjiriybe almasumen ghana shektelmey, jasandy intellekt ekojýiesin dәiekti týrde qalyptastyra otyryp, tehnologiyalardy birlese oilap tabudy jәne qúzyrettilikti arttyrudy jedeldetuge bolar edi. Qazaqstan osy saladaghy halyqaralyq yntymaqtastyqty keneytudi qalaydy. Biyl elimiz Qytaydyng bastamasymen qúrylghan Dýniyejýzilik jasandy intellekt salasyndaghy yntymaqtastyq úiymynyng (WAICO) negizin qalaushylardyng biri boldy. Sondyqtan Úiymgha mýshe elderding jetekshi uniyversiytetterinin, ghylymy mekemelerining jәne tehnologiyalyq kompaniyalarynyng qatysuymen ShYÚ ayasynda Jasandy intellekt ortalyqtarynyng jelisin qúrudy úsynamyz, – dedi Memleket basshysy.
Preziydent Shanhay yntymaqtastyq úiymyn reformalau mәselesi әli de ózekti ekenine nazar audaryp, búl júmysty syrtqy sayasat vedomstvolaryna jýkteudi úsyndy.
– Sóz sonynda Qazaqstan ShYÚ ayasyndaghy san qyrly yntymaqtastyqty jana әri sapaly dengeyge kóteruge barynsha kýsh salugha dayyn ekenin taghy da rastaymyn. Ózara senim men yqpaldastyqtyng arqasynda biz búdan da biyik belesterdi baghyndyratynymyzgha kәmil senemin. Elimiz osy joldy birge enseruge әzir, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Jiynda Qyrghyzstan Preziydenti Sadyr Japarov, Belarusi Preziydenti Aleksandr Lukashenko, Ýndistan Premier-ministri Narendra Modi, Iran Preziydenti Masud Pezeshkian, QHR Tóraghasy Sy Szinipiyn, Pәkistan Premier-ministri Shahbaz Shariyf, Resey Preziydenti Vladimir Putiyn, Tәjikstan Preziydenti Emomaly Rahmon jәne Ózbekstan Preziydenti Shavkat Mirziyyoev sóz sóiledi.
Abai.kz