بىشكەكتە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ 26-وتىرىسى جانە «شىۇ+» فورماتىنداعى كەزدەسۋ وتۋدە. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىستى.

مەملەكەت باسشىسى قوناقجايلىق تانىتىپ، جيىندى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆقا جانە بارشا قىرعىز حالقىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

– كەزدەسۋىمىز بىزگە تۋىس ەلدەر – قىرعىزستان مەن وزبەكستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 35 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ كۇندەرىمەن تۇسپا-تۇس ءوتىپ جاتىر. مۇنىڭ سيمۆولدىق ءمانى زور. ورايلى ءساتتى پايدالانىپ، ارىپتەستەرىم – قۇرمەتتى سادىر نۋرگوجوەۆيچ جاپاروۆ پەن قادىرلى شاۆكات ميرومونوۆيچ ميرزيوەۆتى وسى ماڭىزدى ءارى تاريحي كۇنمەن قۇتتىقتايمىن. باۋىرلاس حالىقتارعا باق-بەرەكە تىلەيمىن! – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا، شيرەك عاسىردا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى «شانحاي بەستىگىنەن» باستاپ ەۋرازيانىڭ ۇلكەن بولىگىن قامتيتىن جانە ادامزاتتىڭ جارتىسىنا جۋىعىن بىرىكتىرەتىن ءىرى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدى.

– شىۇ – ءارتۇرلى، بىراق رۋحى ءبىر ەلدەردىڭ بىرەگەي بىرلەستىگى رەتىندە ىشكى ماسەلەگە ارالاسپاۋ، ەگەمەندىكتى قۇرمەتتەۋ، ءوزارا سەنىم، اشىقتىق پەن ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. بۇگىندە ول شىن مانىندە تابىستى، ىقپالدى ءارى سۇرانىسقا يە حالىقارالىق قۇرىلىمعا اينالدى. ايتسە دە ءبىزدىڭ ۇيىم قۇرىلعان ساتتەن بەرى الەم ايتارلىقتاي وزگەردى. كوز الدىمىزدا حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا جۇيەسى قالىپتاسىپ جاتىر. بىرىگۋدەن گورى جىككە ءبولىنۋ، ىنتىماقتاستىق نيەتىنەن گورى گەوساياسي باقتالاستىق باسىم ءتۇسىپ، مۇددەلەر تەڭگەرىمىن ىزدەۋدىڭ ورنىنا ارازدىق ءورشىپ بارادى. ءوزارا سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇستى. ونسىز ەڭ مىقتى حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ ءوزى بىرتە-بىرتە سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋ قابىلەتىنەن ايىرىلادى. وسى ورايدا، ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. شىۇ اسكەري-ساياسي بلوك لوگيكاسىنان تىس ارەكەت ەتەدى ءارى ونىڭ قىزمەتى قانداي دا ءبىر مەملەكەتكە قارسى باعىتتالماعان. ۇيىم مۇلدەم باسقا ساياسي فيلوسوفياعا، ياعني تۇپكى وزەگىندە پروگرەسس جولىنداعى ورتاق باستامالار يدەياسى جاتقان «شانحاي رۋحىنا» سۇيەنەدى. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – قۋاتتى ءارى وركەندەگەن شىۇ قوعامداستىعىن قۇرۋ، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت قىرعىزستان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تابىستى توراعالىق ەتكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.

– قازاقستان قىرعىز اعايىندارىمىز بەن سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ۇيىم بىرلىگىن نىعايتۋ جانە ونىڭ سان قىرلى الەۋەتىن اشۋ جولىندا اتقارعان ءماندى دە مازمۇندى جۇمىسىن جوعارى باعالايدى. بۇگىنگى وتىرىستىڭ قورىتىندىسى شىۇ-نىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ودان ءارى كوتەرىپ، قىزمەت تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا جانە جاھاننىڭ قۇبىلمالى جاعدايىندا ناقتى ستراتەگيالىق مۇددەلەردىڭ قالىپتاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە سەنىمدىمىن، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى قول جەتكەن جەتىستىكتەردى العا تارتىپ، «شانحاي وندىعىنا» كىرەتىن ەلدەردىڭ ءبارى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزعا يە باستى باعىتتارعا توقتالدى.

– قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ءوزارا سەنىم مەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ. شىۇ قۇرامىندا ەۋرازيانىڭ ءىرى مەملەكەتتەرى بار. جاڭادان سۇلبالانىپ كەلە جاتقان الەمدىك ءتارتىپتىڭ تۇرپاتى قانداي بولماعى كوبىنە وسى ەلدەردىڭ ۇستانىمىنا بايلانىستى. بۇل رەتتە ۇيىمعا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ستراتەگيالىق تۇراقتىلىق جانە سەنىم شارالارى بويىنشا مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى شىۇ كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋ قاجەت دەپ سانايمىز. اتالعان ءىس-شارانىڭ كۇن تارتىبىندە اسكەري تاۋەكەلدەردى ازايتۋ، قارۋلانۋ جارىسىن تەجەۋ جانە قاۋىپتى وقيعالاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋعا بولادى. اسىرەسە، قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ سالدارى كوبىنە اسكەري ءىس-قيمىل ايماقتارىنان تىسقارى جەردى شارپىپ، حالىقارالىق نارىقتارعا، كوممەرتسيالىق كەمە قاتىناسىنا، ورنىقتى ەنەرگەتيكالىق جانە كولىك بايلانىستارىنا نۇقسان كەلتىرىپ جاتقانى الاڭداتادى. سونىمەن قاتار داعدارىستىڭ ترانسشەكارالىق سيپاتتا بەلەڭ الۋ قاۋپى كۇشەيىپ كەلەدى. بۇرىننان كەلە جاتقان سىن-قاتەرلەر دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. «ءۇش زۇلىم كۇشپەن» – تەرروريزممەن، ەكسترەميزممەن جانە سەپاراتيزممەن كۇرەس ءوزارا ىقپالداستىعىمىزدىڭ باسىم باعىتى بولىپ قالا بەرەدى. ولار ترانسۇلتتىق قىلمىسپەن، ەسىرتكى تاسىمالىمەن، زاڭسىز قارۋ اينالىمىمەن جانە كيبەرقاۋىپپەن استاسىپ جاتىر. قازاقستان سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەرگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى امبەباپ ورتالىقتىڭ، سونداي-اق شىۇ ەسىرتكىگە قارسى ورتالىعىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن قولدايدى. بۇل قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتى مەملەكەتتەرىمىزدىڭ قۇزىرلى ورگاندارى اراسىنداعى ءىس-ارەكەتتى ۇيلەستىرۋدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ، وسى باعىتتاعى بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىن جاقسارتاتىنىنا سەنىمدىمىن، – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پايىمداۋىنشا، ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەستىك اياسىن كەڭەيتۋدىڭ ستراتەگيالىق ءمانى زور.

مەملەكەت باسشىسى كۇش-جىگەر جۇمىلدىرۋ ناتيجەسىندە شىۇ ەلدەرىنىڭ ءوزارا تاۋار اينالىمى ءبىر تريلليون دوللارعا تاياپ قالعانىنا نازار اۋداردى.

– الايدا، ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە، ەكونوميكالىق بايلانىس مۇمكىندىكتەرىن ءالى تولىق پايدالانا الماي وتىرمىز. شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ رەسۋرستىق، وندىرىستىك جانە تەحنولوگيالىق الەۋەتىن بارىنشا پايدالانىپ، جاڭا ءوسىم باعىتتارى مەن ورنىقتى ىسكەرلىك بايلانىستاردى ءتۇزۋ ماڭىزدى. قازاقستان شىۇ-نىڭ كەڭ اۋقىمدى ساۋدا-ينۆەستيتسيالىق كەڭىستىگى قالىپتاسقانىن قالايدى. كەدەرگىلەرى مەيلىنشە از، تسيفرلىق پروتسەدۋرالار مەن كولىك-لوگيستيكالىق بايلانىستارى دامىعان ورتا قۇرىپ، ۋاعدالاستىقتاردان ناقتى باستامالارعا كوشۋ كەرەك دەپ سانايمىز. پيلوتتىق جوبا رەتىندە يندۋستريالىق كونسورتسيۋمدار تەتىگىن ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. بۇل مەملەكەتتەرگە باسقا قاتىسۋشىلاردى كۇتپەي-اق، ءپىسىپ-جەتىلگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەيىن تابىستى باستامالاردى تۇتاس ۇيىم اۋماعىندا جاپپاي تاراتۋعا بولادى، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت قازىرگى شەكارا ماڭىنداعى ىنتىماقتاستىق ورتالىقتارىنىڭ بازاسىندا شىۇ ترانسشەكارالىق ساۋدا ايماقتارىن ىسكە قوسۋعا بولادى دەپ سانايدى.

– وسى ارقىلى تاۋار الماسۋدىڭ وڭتايلانعان ءتاسىلىن، تسيفرلىق راسىمدەردى جانە زاماناۋي ەسەپ ايىرىسۋ تەتىكتەرىن سىناپ كورۋگە بولادى. تاعى ءبىر باسىم باعىت – تولىققاندى ينۆەستيتسيالىق كونتۋر قالىپتاستىرۋ. قازاقستان قىتايدىڭ شىۇ دامۋ بانكىن قۇرۋ تۋرالى باستاماسىن قولدايدى. قارجى ۇيىمىنىڭ رەسۋرسىن، ەڭ الدىمەن، ينفراقۇرىلىمدىق، تەحنولوگيالىق جانە ونەركاسىپ جوبالارىنا باعىتتاعان ءجون. مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ورتاق ۇيعارىمى بولعان جاعدايدا، قازاقستان اتالعان ينستيتۋتتى، ونىڭ شتاب-پاتەرىن ءوز اۋماعىندا ورنالاستىرۋعا دايىن، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى ەۋرازيانىڭ زاماناۋي كولىك-لوگيستيكالىق قاڭقاسىن قۇرۋ ءىسىن جەدەلدەتۋدى ۇسىندى.

ونىڭ پىكىرىنشە، مەملەكەتتەردىڭ گەوگرافيالىق بايلانىسى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ستراتەگيالىق ارتىقشىلىعى سانالادى.

– قازاقستان «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» مەگاجوباسىن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىمەن، سولتۇستىك – وڭتۇستىك دالىزىمەن، سونداي-اق ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيانىڭ پەرسپەكتيۆتى ساۋدا جولدارىمەن ۇشتاستىرۋعا باسا ءمان بەرەدى. ەلىمىز كولىك سالاسىنداعى باستامالاردى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اۋماعىندا ىلگەرىلەتۋگە ءازىر. ول ءۇشىن كەدەن راسىمدەرىن تسيفرلاندىرىپ، ەلەكتروندىق قۇجاتتاردى ءوزارا تانۋ، «جاسىل ءدالىز» قاعيداتىن جانە باسقا دا زاماناۋي تەتىكتەردى قولدانعان ءجون. بۇل رەتتە شىۇ بىرىڭعاي ترانزيت تسيفرلىق پلاتفورماسىن قۇرۋ ءتيىمدى ءتاسىل بولار ەدى. ول ۇيلەسىمدى تسيفرلىق شەشىمدەر نەگىزىندە جۇكتىڭ جونەلتۋ پۋنكتىنەن سوڭعى نۇكتەدەگى الۋشىعا دەيىن كەدەرگىسىز وتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك بازانى نىعايتۋ ءۇشىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ 2035 جىلعا دەيىنگى كولىك بايلانىسى ستراتەگياسىن ازىرلەپ، قابىلداۋدى ۇسىنامىز، – دەدى پرەزيدەنت.

تاعى ءبىر باسىم باعىت رەتىندە جاڭا تەحنولوگيالىق جۇيە قالىپتاستىرۋ ايتىلدى. پرەزيدەنت جاساندى ينتەللەكتى مەن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ قارىشتاپ دامۋى شىۇ ەلدەرىنەن وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋدى عانا ەمەس، وزىق شەشىمدەردى دە تالاپ ەتەدى دەپ سانايدى.

– شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ عىلىمي، يننوۆاتسيالىق الەۋەتى مول. سوندىقتان تاجىريبە الماسۋمەن عانا شەكتەلمەي، جاساندى ينتەللەكت ەكوجۇيەسىن دايەكتى تۇردە قالىپتاستىرا وتىرىپ، تەحنولوگيالاردى بىرلەسە ويلاپ تابۋدى جانە قۇزىرەتتىلىكتى ارتتىرۋدى جەدەلدەتۋگە بولار ەدى. قازاقستان وسى سالاداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدى قالايدى. بيىل ەلىمىز قىتايدىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان دۇنيەجۇزىلىك جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (WAICO) نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. سوندىقتان ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ، عىلىمي مەكەمەلەرىنىڭ جانە تەحنولوگيالىق كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋىمەن شىۇ اياسىندا جاساندى ينتەللەكت ورتالىقتارىنىڭ جەلىسىن قۇرۋدى ۇسىنامىز، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن رەفورمالاۋ ماسەلەسى ءالى دە وزەكتى ەكەنىنە نازار اۋدارىپ، بۇل جۇمىستى سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنا جۇكتەۋدى ۇسىندى.

– ءسوز سوڭىندا قازاقستان شىۇ اياسىنداعى سان قىرلى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا ءارى ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋگە بارىنشا كۇش سالۋعا دايىن ەكەنىن تاعى دا راستايمىن. ءوزارا سەنىم مەن ىقپالداستىقتىڭ ارقاسىندا ءبىز بۇدان دا بيىك بەلەستەردى باعىندىراتىنىمىزعا كامىل سەنەمىن. ەلىمىز وسى جولدى بىرگە ەڭسەرۋگە ءازىر، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

جيىندا قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ، بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو، ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا مودي، يران پرەزيدەنتى ماسۋد پەزەشكيان، قحر توراعاسى سي تسزينپين، پاكىستان پرەمەر-ءمينيسترى شاحباز شاريف، رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين، تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون جانە وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ ءسوز سويلەدى.

Abai.kz