Abyzdy týzep, tekke adaspayyq!

Hakim Abaydyng ekinshi әieli Áygerimnen tuatyn túnghysh balasynyng Turaghúl ekenin bilemiz. Asa kórnekti ghalym Qayym Múhamedhanúlynyng «Abaydyng aqyn shәkirtteri» atty zertteu enbegining (1-kitap, Almaty, «Dәuir», 1993 j.) bir bólimi osy Turaghúldyng ómir joly men shygharmashylyghyna jәne qoghamdyq qyzmetine arnalghan. Soghan oray, kitaptyng kirispesi men atalmysh bóliminde  mәrtebeli avtor óz keyipkerining esimin 64 mәrte «Turaghúl» dep atap kórsetip, miymyzgha qúyady.

Alayda, búqaralyq aqparat qúraldary týgeldey derlik Turaghúl esimin «Túraghúl» dep, týzetip jazudan tanbay keledi. Shyndyghynda, Qúnanbay qajynyng da, Abaydyng da balalarynyng attaryn qasiyetti Qúrannan tandap ala otyryp qoyghany mәlim. Úly aqynnyng azan shaqyryp qoyghan Ibrahim esimi de Múhammed payghambardyng (s.gh.s.) janyn ýmmeti ýshin qúrban qylatyn jalghyz úlyn menzep, oghan «qayran qazaghynyn» baqyty jolynda janpida kýresudi amanat etkendey.

Ol – tura jol, әlbette, әdilet pen adaldyq joly bolatyn. Alla taghala qasiyetti Qúran Kәrimde «Jәnnattan bәring de týsinder, - dedi, - senderge menen tura jol (kitap, rasul) keledi. Kimde-kim sol jolmen jýrse, oghan qauip qater joq jәne olar eshqashan ókinbeydi («Baqara» sýresi, 38-ayat). Abaydyng óz perzentine Qúdaydyng qúly, yaky qyzmetshisi retinde din islamnyng tura jol, jaryq núrymen ómir sýruin tilegeni kәmil. Múny moyyndau, biraq kommunistik qúdaysyz qoghamda mýmkin emes edi.

Kemenger Abay «mynmen jalghyz alysa jýrip», Islamnyng «Qúday – bir, Qúran – shyn, Payghambar – haq» degen úly qaghidasyn berik ústandy. «Allanyng ózi de ras, sózi de ras, Ras sóz eshuaqytta jalghan bolmas. Kóp kitap keldi Alladan, onyng tórti / Allany tanytugha sóz aiyrmas - dep tolghanady aqyn. - Alla minsiz әuelden, payghambar haq, Mýhmin (músylman) bolsan, ýirenip, sen de úqsap baq. Qúran ras, Allanyng sózidýr ol, Tәhuiylin (anyghyn) bilerlik ghylymyng shaq...».

Osy kólemdi shygharmasynda Hakim  «imany gýl» – ýsh sýy tanymyn  tújyrymdap, tereng taghylym týiedi: «Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de sýy ol Allany jannan tәtti. - Adamzattyng bәrin sýy bauyrym dep. Jәne sýy haq joly osy dep әdiletti... Osy ýsh sýy bolady imany gýl, Imannyng asyly ýsh dep sen tәhqiq bil, Oilan daghy ýsheuin taratyp baq, Basty bayla jolyna, malyng týgil». Aqyn barsha adam balasyn sýng óz aldyna, әueli tughan «qazaghynyng birin - biri dos tútuyn» qalaydy.

Endeshe, Abaydyng úlyna Alla men adamdy sýiip, tura jol – әdilet jolynda myghym boluyn tilegeni dausyz. Hakimning әdildigi men turashyl minezi jayynda aqynnyng shәkirti әri ini-dosy Kókbay óz esteliginde  ústazyna sýiine otyryp jazady. «Ómirindegi múrat qylghan qiyaly  – әdilshildik pen dúrystyq, shyndyq bolady, - dep esine alady ol. - Shyndyqqa, dúrystyqqa qúmarlyghyn, joldaghy elden erekshe minezderining barlyghyn biylikte anyq kórsetip jýrdi...».

Biylikke kelgende, Kókbay aqyn jazatynday, «Abayday әdil, taza, dúrystyghy kýshti biydi Tobyqty ishi búrynghy, songhy zamannyng qaysysy bolsa da kórmepti. Abaydyng biyligine, Abay tergeuine әrqashan el ishinde shiyelenisip, ústasyp jýrgen jaulary qúmar» eken: «Ózimiz kórip, ózimiz estip bilgen zamanda, jauyna kelip biylik aitqyzu Abaydan basqa kisining túsynda bolghanyn bilmeymiz. Tobyqtynyng ózge eshbir adamyna da biylik turasynda, búrynghy zamanda, songhy zamanda da múnday senim bolghan joq».

Olay bolsa, Alla taghalany, adam balasy men әdiletti sýiip, erekshe ardaq tútqan Abaydyn, taghy qaytalaymyz, perzentine Turaghúl esimin berip, onyng tura jolda boluyn qalaghany anyq.  «Turaghúl» esimin «Túraghúl» dep búrmalau – Qúdaydyng turashyl qúly, qyzmetshisi degennen, qasiyetti Islam dinimizden bezinu bolmaq. Demek, Abaytanudyng abyzy Qayym Múhamedhanúlyn týzetip, «adasqansha» Hakimning daryndy úldarynyng biri, sheber audarmashy – Turaghúlgha  «dýnie esigin ashqanda» alghan esimin qaytaru paryz.

Jalpy, alty alashtyng maqtanyshy –  Abay Qúnanbayúly men onyng ainalasyna qatysty әngimege әrqashan múqiyat bolu qajet. Qazir jekelegen búqaralyq aqparat qúraldary, úly aqyn jayynda qyzyqty derekter úsynamyz dep, qarabayyr qatelikterge úrynyp jýr. Búghan, «Ruh.kz» pen «Aikyn.kz» elektrondy ýnjariyalaryndaghy Abay turaly tiyisinshe 15 jәne 10 derek dәlel. Onyng ekeuinde de Erkejandy Ospannyng qalyndyghy dep shatasyp,  ekinshisi «10» dep otyryp, «15 derek» úsynghanyn da bayqamaydy.

Ásirese, «Aikyn.kz» asyghystyqtan 74 baptan túratyn «Qaramola erejesin» 93 bap dep qate kórsetedi. Búghan qosa aqyngha qastandyq  jasalghan 1898 jyldy 1890 jyl aghat ketip, onyng úiymdastyrushylarynyng qataryna Bayghúlaq degendi «japsyrady». Tipti, «Ahmet Baytúrsynúly eng alghashqy abaytanushy» dep asyra silteydi. Búl aitylghandar keybireu ýshin eleusizdeu kóringenimen, asyl múragha janashyr qauymnyng janyna iynedey qadalady. Sondyqtan  Abaygha qatysty kez-kelgen derekke  asa sergek qaraghan abzal.

Bolat Jýnisbekov, jazushy

Abai.kz