Ana tili – últtyng tarihy jady, ruhany bolmysy jәne memlekettiligining manyzdy tiregi. Álem tarihyna kóz jýgirtsek, keybir halyqtar óz tilining mәrtebesin beybit jolmen kóterse, endi bir elderde til jaghdayy sayasy tartys pen qaruly qaqtyghystardyng negizgi bóligine ainalghan. Múnday jaghdaylar tilding jay ghana qarym-qatynas qúraly demeyik, últtyq biregeylik pen tәuelsizdikting simvoly ekenin kórsetedi.

Til ýshin kýres degende eng aldymen Irlandiya, Bangladesh, Izraili, Ukraina jәne basqa da memleketterding tarihy tәjiriybesi oigha keledi. Alayda olardyng barlyghynda ana tilin memlekettik tilge ainaldyru ýderisi sәikes bolghan joq. Keybirinde til sayasy qozghalystar arqyly janghyrsa, endi birinde qaruly qaqtyghys kezinde últtyq problemanyng manyzdy bóligine ainaldy.

Solardyng ishinde «Bangladeshting til tarihy» erekshe nazar audarugha túrarlyq. HH ghasyrdyng ortasynda Pәkistan eki geografiyalyq bólikten túrdy: Batys Pәkistan jәne Shyghys Pәkistan. Shyghys bóliginde halyqtyng basym kópshiligi bengal tilinde sóileytin. Alayda ortalyq biylik urdu (orda tili, ata-babalarymyzdyng jaulap aluynan keyin) tilin memlekettik til retinde ornyqtyrugha úmtyldy. Búl sheshim shyghys ónirindegi halyqtyng narazylyghyn tughyzdy.

1952 jyly Dakkada studentter bastaghan til qozghalysy órbidi. Bengal tilining mәrtebesin qorghaghan beybit sherushilerge kýsh qoldanylyp, adam qaza tapty. Osy oqighadan keyin til jaghdayy halyqtyng últtyq sanasyn kýsheytken manyzdy faktorgha ainaldy. Keyin Bengaliya halqynyng sayasy jәne tәuelsizdik jolyndaghy kýresi kýsheyip, 1971 jyly Bangladesh tәuelsiz memleket bolyp qúryldy. Bengal tili jana memleketting negizgi memlekettik tiline ainaldy.

Búl mysal til men tәuelsizdikting ózara tyghyz baylanysyn kórsetedi. Halyq ýshin ana tilin qorghau – ózining mәdeniyetin, tarihyn jәne últtyq bolmysyn qorghaumen teng boldy. Býginde 21 aqpan Bangladeshte ghana emes, býkil әlemde «Halyqaralyq ana tili kýni» retinde atalyp ótedi. Búl kýnning tarihy til jolyndaghy kýresting adamzat ýshin qanshalyqty manyzdy ekenin eske salady.

Al «Ukraina tarihynda» til jaghdayy elding últtyq biregeyligimen jәne sayasy tәuelsizdigimen tyghyz astasyp jatyr. Ukrain tili ghasyrlar boyy әrtýrli imperiyalyq jәne sayasy qysymdargha úshyrady. Soghan qaramastan halyqtyng kóp bóligi ana tilin saqtap qaldy. HH ghasyrdyng sonynda Ukraina tәuelsizdik alghannan keyin ukrain tili memlekettik til mәrtebesine ie boldy.

2022 jyly Reseyding Ukrainagha qarsy keng kólemdi soghysy bastalghannan keyin til problemasy búrynghydan da ótkir sipat aldy. Ukraina qoghamynda ukrain tilin qoldanu últtyq birlik pen tәuelsizdikting belgisi retinde qabyldana týsti. Kóptegen azamattar kýndelikti ómirde orys tilinen ukrain tiline sanaly týrde auysty. Búl jerde tilding memlekettik mәrtebesi qaruly qaqtyghystyng nәtiyjesinde alghash ret payda boldy deu dúrys emes: ukrain tili tәuelsizdikpen birge memlekettik til mәrtebesin búrynnan iyelengen. Biraq soghys tilding últtyq qauipsizdik pen biregeyliktegi manyzyn aiqyn kórsetti.

«Izrailiding tәjiriybesi» de qyzyqty. Evrey tili ghasyrlar boyy diny jәne әdeby til retinde saqtalghanymen, kýndelikti qarym-qatynasta keninen qoldanylmady. HH ghasyrdyng basynda evrey tilin qayta janghyrtu qozghalysy kýsheydi. Eliezer Ben-Yehuda siyaqty qayratkerler evrey tilin zamanauy qoghamnyng tiri tiline ainaldyrugha ýlken ýles qosty. Izraili memleketi qúrylghannan keyin evrey tili elding negizgi resmy tilderining birine ainaldy.

Búl mysal tilding qayta janghyruy ýshin mindetti týrde qaruly qaqtyghys qajet emes ekenin dәleldeydi. Kerisinshe, halyqtyng sanaly tandauy, bilim jýiesi, búqaralyq aqparat qúraldary jәne memlekettik sayasat tilding ómirshendigin qamtamasyz ete alady.

Al «Irlandiyada» irland tili aghylshyn otarlyq yqpalynyng saldarynan ózining qoghamdyq qoldanys ayasyn edәuir joghaltty. Irlandiya tәuelsizdik alghannan keyin irland tili últtyq til retinde erekshe mәrtebege ie boldy. Memleket ony bilim jýiesinde, mәdeniyet jәne qoghamdyq ómir salalarynda qoldaugha tyrysyp keledi.

Osy mysaldardyng kóbinen bir manyzdy qorytyndy shygharugha bolady: «ana tilining taghdyry tek zanmen sheshilmeydi». Memlekettik til turaly zang qabyldau – alghashqy qadam ghana. Tildi shyn mәninde ómirsheng etetin kýsh – sol tilde sóileytin halyqtyng ózi.

Til otbasydan bastalady. Sәby eng alghashqy sózin ana tilinde estip, dýniyeni sol til arqyly tanysa, onyng últtyq bolmysy da sol tilmen qalyptasady. Sondyqtan tilding bolashaghyn mektepten ghana emes, ýidegi qarapayym әngimeden de izdeuimiz kerek. Ata-ana balasymen ana tilinde sóilesse, kitap oqysa, últtyq muzyka men filimderdi birge kórse, til tabighy týrde úrpaqtan úrpaqqa beriledi.

Búqaralyq aqparat qúraldarynyng da róli zor. Qazirgi jastardyng uaqytynyng kóp bóligi internette ótedi. Demek ana tilining bolashaghy әleumettik jelidegi sapaly kontentke, zamanauy filimderge, podkasttargha, ghylymy jәne tehnologiyalyq aqparatqa baylanysty. Eger jastar óz ana tilinde ghylymdy, kәsipti, tehnologiyany, ónerdi erkin talqylay alsa, ol tilding bedeli de artady.

Qazaqstan ýshin búl jaghdaydyng manyzy erekshe. Qazaq tili – halqymyzdyng ghasyrlar boyy saqtap kelgen ruhany múrasy. Qazaq halqy óz tilin qaruly qaqtyghys arqyly emes, tәuelsiz Qazaqstan jaghdayynda memlekettik til retinde damytu jolyn tandady. Konstitusiya boyynsha qazaq tili – memlekettik til. Sondyqtan býgingi mindet – tilding mәrtebesin tek qaghaz jýzinde demey, qoghamnyng kýndelikti ómirinde nyghaytu.

Tarih bizge til ýshin kýresting keyde auyr qasiretterge úlasatynyn kórsetedi. Bangladeshtegi 1952 jylghy oqighalar – sonyng aiqyn mysaly. Biraq qazirgi әlemde tilding damuy ýshin qaruly qaqtyghys emes, bilim, mәdeniyet, ghylym, sapaly kontent jәne azamattyq jauapkershilik qajet.

Tarihtaghy әr halyqtyng joly әrtýrli. Bireuler tilin sayasy kýrespen qorghady, bireuler tәuelsizdik jolyndaghy qozghalyspen baylanystyrdy, endi bireuler osy joldy beybit reformalar arqyly damytty. Degenmen barlyghyna ortaq shyndyq bar: til joghalsa, últtyng tarihy jadynyng ýlken bóligi joghalady; til damysa, últtyng ruhy da janghyrady.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz