Ана тілі – ұлттың тарихи жады, рухани болмысы және мемлекеттілігінің маңызды тірегі. Әлем тарихына көз жүгіртсек, кейбір халықтар өз тілінің мәртебесін бейбіт жолмен көтерсе, енді бір елдерде тіл жағдайы саяси тартыс пен қарулы қақтығыстардың негізгі бөлігіне айналған. Мұндай жағдайлар тілдің жай ғана қарым-қатынас құралы демейік, ұлттық бірегейлік пен тәуелсіздіктің символы екенін көрсетеді.

Тіл үшін күрес дегенде ең алдымен Ирландия, Бангладеш, Израиль, Украина және басқа да мемлекеттердің тарихи тәжірибесі ойға келеді. Алайда олардың барлығында ана тілін мемлекеттік тілге айналдыру үдерісі сәйкес болған жоқ. Кейбірінде тіл саяси қозғалыстар арқылы жаңғырса, енді бірінде қарулы қақтығыс кезінде ұлттық проблеманың маңызды бөлігіне айналды.

Солардың ішінде «Бангладештің тіл тарихы» ерекше назар аударуға тұрарлық. ХХ ғасырдың ортасында Пәкістан екі географиялық бөліктен тұрды: Батыс Пәкістан және Шығыс Пәкістан. Шығыс бөлігінде халықтың басым көпшілігі бенгал тілінде сөйлейтін. Алайда орталық билік урду (орда тілі, ата-бабаларымыздың жаулап алуынан кейін) тілін мемлекеттік тіл ретінде орнықтыруға ұмтылды. Бұл шешім шығыс өңіріндегі халықтың наразылығын туғызды.

1952 жылы Даккада студенттер бастаған тіл қозғалысы өрбіді. Бенгал тілінің мәртебесін қорғаған бейбіт шерушілерге күш қолданылып, адам қаза тапты. Осы оқиғадан кейін тіл жағдайы халықтың ұлттық санасын күшейткен маңызды факторға айналды. Кейін Бенгалия халқының саяси және тәуелсіздік жолындағы күресі күшейіп, 1971 жылы Бангладеш тәуелсіз мемлекет болып құрылды. Бенгал тілі жаңа мемлекеттің негізгі мемлекеттік тіліне айналды.

Бұл мысал тіл мен тәуелсіздіктің өзара тығыз байланысын көрсетеді. Халық үшін ана тілін қорғау – өзінің мәдениетін, тарихын және ұлттық болмысын қорғаумен тең болды. Бүгінде 21 ақпан Бангладеште ғана емес, бүкіл әлемде «Халықаралық ана тілі күні» ретінде аталып өтеді. Бұл күннің тарихы тіл жолындағы күрестің адамзат үшін қаншалықты маңызды екенін еске салады.

Ал «Украина тарихында» тіл жағдайы елдің ұлттық бірегейлігімен және саяси тәуелсіздігімен тығыз астасып жатыр. Украин тілі ғасырлар бойы әртүрлі империялық және саяси қысымдарға ұшырады. Соған қарамастан халықтың көп бөлігі ана тілін сақтап қалды. ХХ ғасырдың соңында Украина тәуелсіздік алғаннан кейін украин тілі мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болды.

2022 жылы Ресейдің Украинаға қарсы кең көлемді соғысы басталғаннан кейін тіл проблемасы бұрынғыдан да өткір сипат алды. Украина қоғамында украин тілін қолдану ұлттық бірлік пен тәуелсіздіктің белгісі ретінде қабылдана түсті. Көптеген азаматтар күнделікті өмірде орыс тілінен украин тіліне саналы түрде ауысты. Бұл жерде тілдің мемлекеттік мәртебесі қарулы қақтығыстың нәтижесінде алғаш рет пайда болды деу дұрыс емес: украин тілі тәуелсіздікпен бірге мемлекеттік тіл мәртебесін бұрыннан иеленген. Бірақ соғыс тілдің ұлттық қауіпсіздік пен бірегейліктегі маңызын айқын көрсетті.

«Израильдің тәжірибесі» де қызықты. Еврей тілі ғасырлар бойы діни және әдеби тіл ретінде сақталғанымен, күнделікті қарым-қатынаста кеңінен қолданылмады. ХХ ғасырдың басында еврей тілін қайта жаңғырту қозғалысы күшейді. Элиэзер Бен-Йехуда сияқты қайраткерлер еврей тілін заманауи қоғамның тірі тіліне айналдыруға үлкен үлес қосты. Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін еврей тілі елдің негізгі ресми тілдерінің біріне айналды.

Бұл мысал тілдің қайта жаңғыруы үшін міндетті түрде қарулы қақтығыс қажет емес екенін дәлелдейді. Керісінше, халықтың саналы таңдауы, білім жүйесі, бұқаралық ақпарат құралдары және мемлекеттік саясат тілдің өміршеңдігін қамтамасыз ете алады.

Ал «Ирландияда» ирланд тілі ағылшын отарлық ықпалының салдарынан өзінің қоғамдық қолданыс аясын едәуір жоғалтты. Ирландия тәуелсіздік алғаннан кейін ирланд тілі ұлттық тіл ретінде ерекше мәртебеге ие болды. Мемлекет оны білім жүйесінде, мәдениет және қоғамдық өмір салаларында қолдауға тырысып келеді.

Осы мысалдардың көбінен бір маңызды қорытынды шығаруға болады: «ана тілінің тағдыры тек заңмен шешілмейді». Мемлекеттік тіл туралы заң қабылдау – алғашқы қадам ғана. Тілді шын мәнінде өміршең ететін күш – сол тілде сөйлейтін халықтың өзі.

Тіл отбасыдан басталады. Сәби ең алғашқы сөзін ана тілінде естіп, дүниені сол тіл арқылы таныса, оның ұлттық болмысы да сол тілмен қалыптасады. Сондықтан тілдің болашағын мектептен ғана емес, үйдегі қарапайым әңгімеден де іздеуіміз керек. Ата-ана баласымен ана тілінде сөйлессе, кітап оқыса, ұлттық музыка мен фильмдерді бірге көрсе, тіл табиғи түрде ұрпақтан ұрпаққа беріледі.

Бұқаралық ақпарат құралдарының да рөлі зор. Қазіргі жастардың уақытының көп бөлігі интернетте өтеді. Демек ана тілінің болашағы әлеуметтік желідегі сапалы контентке, заманауи фильмдерге, подкасттарға, ғылыми және технологиялық ақпаратқа байланысты. Егер жастар өз ана тілінде ғылымды, кәсіпті, технологияны, өнерді еркін талқылай алса, ол тілдің беделі де артады.

Қазақстан үшін бұл жағдайдың маңызы ерекше. Қазақ тілі – халқымыздың ғасырлар бойы сақтап келген рухани мұрасы. Қазақ халқы өз тілін қарулы қақтығыс арқылы емес, тәуелсіз Қазақстан жағдайында мемлекеттік тіл ретінде дамыту жолын таңдады. Конституция бойынша қазақ тілі – мемлекеттік тіл. Сондықтан бүгінгі міндет – тілдің мәртебесін тек қағаз жүзінде демей, қоғамның күнделікті өмірінде нығайту.

Тарих бізге тіл үшін күрестің кейде ауыр қасіреттерге ұласатынын көрсетеді. Бангладештегі 1952 жылғы оқиғалар – соның айқын мысалы. Бірақ қазіргі әлемде тілдің дамуы үшін қарулы қақтығыс емес, білім, мәдениет, ғылым, сапалы контент және азаматтық жауапкершілік қажет.

Тарихтағы әр халықтың жолы әртүрлі. Біреулер тілін саяси күреспен қорғады, біреулер тәуелсіздік жолындағы қозғалыспен байланыстырды, енді біреулер осы жолды бейбіт реформалар арқылы дамытты. Дегенмен барлығына ортақ шындық бар: тіл жоғалса, ұлттың тарихи жадының үлкен бөлігі жоғалады; тіл дамыса, ұлттың рухы да жаңғырады.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz