Burabayda sheteldik ghalymdar Ór Altaydyng týrki órkeniyetindegi tarihy rólin talqylady
25 qyrkýiekte Burabayda Qazaqstan men shetelden kelgen jetekshi ghalymdar, tarihshylar, arheologtar, týrkitanushylar, shyghystanushylar jәne akademiyalyq qauymdastyq ókilderin biriktirgen «Ór Altay – týrkilerding atamekeni» atty III halyqaralyq ghylymiy-praktikalyq konferensiyasy ótti.
Konferensiyagha qatysushylargha Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng qúttyqtauyn QR Ghylym jәne joghary bilim ministri Sayasat Núrbek oqyp berdi.
Óz qúttyqtauynda Preziydent Altaydyng tarihy jәne mәdeny manyzyna airyqsha toqtalyp, onyng týrki әlemining qalyptasuy men Ortalyq Euraziya halyqtarynyng órkeniyettik múrasyndaghy rólin atap ótti.
«Úlan-ghayyr jerdi alyp jatqan jәne san aluan mәdeniyetter men dәstýrler toghysqan Altay týrki әlemining altyn besigi retinde adamzat tarihynda airyqsha oryn alady. Búl aimaq myndaghan jyldar boyy Altay órkeniyetining ortalyghy sanalghan. Dәl osy keng baytaq mekende Ortalyq Euraziya halyqtaryna tәn dýniyetanym dәstýri, ózara ýndes tilder men mәdeniyetter shoghyry payda boldy», – delingen Memleket basshysynyng qúttyqtau hatynda.
Resey Federasiyasynyng Preziydenti Vladimir Putinning konferensiyagha qatysushylargha joldaghan qúttyqtauyn Resey Federasiyasy Preziydenti Ákimshiligining gumanitarlyq saladaghy memlekettik sayasat basqarmasynyng basshysy Vladimir Bocharnikov jetkizdi.
Qúttyqtauda konferensiyanyng ghylymy yntymaqtastyqty damytugha, týrkitanu men altaistika salalaryndaghy zertteulerdi ilgeriletuge, sonday-aq Euraziya halyqtarynyng ruhany múrasyn saqtaugha qosyp otyrghan ýlesi atap ótilgen.
«Biyl konferensiya alghash ret Reseyden tys jerde – Qazaqstanda ótip otyrghanyn atap ótkim keledi. Ótken jyldar ishinde konferensiya halyqaralyq dengeyde eleuli bedelge ie bolyp, óz maqsattary tóniregine әrtýrli elderding ghalymdaryn, mәdeniyet qayratkerlerin, bilim beru salasynyng ókilderin, memlekettik organdar men qogham ókilderin, sonday-aq tanymal mamandardy biriktirdi. Aldynghy kezdesulerding iygi dәstýrin jalghastyra otyryp, biylghy konferensiya syndarly әri ózara qyzyghushylyqqa negizdelgen pikirtalas alanyna ainalyp, óniraralyq jәne halyqaralyq gumanitarlyq yntymaqtastyqty odan әri nyghaytugha yqpal etetin birlesken jobalardyng negizin qalaydy dep senemin», – dedi Vladimir Bocharnikov Resey Preziydentining qúttyqtauyn oqy otyryp.
Konferensiyagha qatysushylargha sonday-aq Qyrghyz Respublikasynyng Memlekettik hatshysy Arslan Koychiyev, Aqmola oblysy әkimining orynbasary Dosúlan Aytbaev, Mongholiya Ghylym akademiyasynyng preziydenti Sodnomsambuu Demberel jәne Resey Ghylym akademiyasynyng viyse-preziydenti, Resey Ghylym akademiyasy Arheologiya institutynyng diyrektory Nikolay Makarov qúttyqtau sózderin arnady.
Konferensiya júmysyna Qazaqstan, Resey, Qyrghyzstan, Mongholiya, Germaniya, Shvesiya, Týrkiya, Ázerbayjan, Ózbekstan, Bolgariya, Beligiya jәne AQSh-tyng jetekshi ghylymy jәne bilim beru úiymdarynyn, zertteu instituttary men akademiyalyq qauymdastyqtarynyng ókilderi qatysty. Olardyng qatarynda tanymal tarihshylar, arheologtar, týrkitanushylar, til mamandary men etnograftar bar.
Is-sharanyng maqsaty – týrki halyqtarynyng tarihiy-mәdeny múrasyn talqylau, týrki órkeniyetining qalyptasuyndaghy Ór Altaydyng rólin zerdeleu, sonday-aq tariyh, arheologiya, til bilimi, etnografiya jәne bilim beru salalaryndaghy halyqaralyq ghylymy yntymaqtastyqty damytu.
Konferensiya týrki órkeniyetining bastauyn zerdeleuge baghyttalghan halyqaralyq ghylymy dialogty jalghastyrdy. Alghashqy eki konferensiya 2024 jәne 2025 jyldary Resey Federasiyasynyng Altay Respublikasynda ótti.
Ýshinshi konferensiyany Qazaqstanda ótkizu turaly bastamany Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2026 jylghy qantarda Últtyq qúryltaydyng otyrysynda jariyalaghan bolatyn. Preziydent jalpy týrki órkeniyetin zertteuding manyzdylyghyna toqtalyp, reseylik әriptestermen jәne basqa da elderding ókilderimen birlesip halyqaralyq konferensiya ótkizu josparlanghanyn atap ótti.
Plenarlyq otyrysta Botay mәdeniyetining dala órkeniyetining fenomeni retindegi ereksheligi, týrki tilderining damuy, Batys Týrik jәne Hazar qaghanattarynyng tarihy sabaqtastyghy, sonday-aq kóne týrki dәstýrindegi qaghan beynesining kiyelenui turaly ghylymy bayandamalar úsynyldy.
Taqyryptyq seksiyalar barysynda ghalymdar týrki órkeniyetining qalyptasuy men damuynyng negizgi kezenderin, týrki memleketteri men qauymdastyqtarynyng qalyptasu ýderisterin, tilderding jәne kóne týrki jazuynyng damu erekshelikterin qarastyrdy. Ór Altay aumaghyndaghy tarihy ýderisterdi zerdeleuge mýmkindik beretin arheologiyalyq materialdargha, sonday-aq ónir halyqtarynyng etnomәdeny baylanystaryna, dәstýrlerine jәne tarihiy-mәdeny múrany saqtau mәselelerine erekshe nazar audaryldy. Sonymen qatar tildik baylanystar men týrli etnomәdeny toptardyng ózara yqpaldastyghy, tarihy jady jәne Altyn Orda múrasy talqylandy.
Seksiyalyq pikirtalastar zertteu nәtiyjelerin salystyrugha, ghylymy ústanymdarmen almasugha, sonday-aq Ór Altaydyng tarihyn, arheologiyasyn, til bilimi men mәdeniyetin odan әri zerdeleuding perspektivalaryn talqylaugha mýmkindik berdi. Qatysushylar týrki әlemine qatysty tarihiy-mәdeny ýderisterdi keshendi zertteudi jalghastyru jәne halyqaralyq ghylymy yntymaqtastyqty odan әri damytugha erekshe mәn berdi.
Konferensiya qorytyndysy boyynsha qatysushylar ghylymy júmystyng odan arghy negizgi baghyttaryn aiqyndaytyn rezolusiya qabyldady. Qújatta Altaydyng tarihiy-mәdeny múrasyn, onyng ishinde týrki halyqtarynyng etnogenezi men týrki memlekettiligining qalyptasuyndaghy rólin keshendi zertteudi jalghastyru qajettigi atap ótildi.
Sonday-aq ghylymy jәne bilim beru úiymdary arasyndaghy yntymaqtastyqty keneytuge, birlesken zertteuler, ekspedisiyalar men halyqaralyq ghylymy is-sharalardy damytugha, olardyng nәtiyjelerin halyqaralyq ghylymy kenistikke shygharugha erekshe nazar audaryldy. Rezolusiyanyng jekelegen tarmaqtary týrki halyqtaryna ortaq tarihiy-mәdeny múrany saqtau jәne zerdeleu, ghylymi-aghartushylyq bastamalardy damytu, sonday-aq konferensiya materialdaryn ghylymy jinaq týrinde jariyalaugha baghyttaldy.
Abai.kz