Toqaevting múraty
1989 jyly mamyrdyng 16-synda Ortalyq últtar uniyversiytetining ústazdary, studentteri jәne qyzmetkerleri Tyanianimeni alanynda ashtyq jariyalap jatqan studentterge qoldau kórsetu maqsatynda ortalyq alangha ereuildetip jayau bardyq. Kótergen tulardan, jazyp alghan úrandardan kóz sýrinedi. QKP-nyng eks-bas hatshysy Hu Yaoban tosynnan jýrek talmasynan qaytys bolghannan keyin bastalghan ereuil Pekindegi býkil joghary oqu oryndaryn qamtyp, sabaq toqtap, aqyry ortalyq alandaghy ashtyq jariyalaugha úlasqan edi.
Biz úrandatyp, kerneyletip, biylikting simvolyna ainalghan alangha jetkende, týs auyp ketken. Sheshender dauys kýsheytkish arqyly Ýkimetke degen talaptary men tilekterin jetkizip jatty. Jetpis jyl búryn osy bayyrghy qaladan bastalghan «Tórtinshi mamyr qozghalysy» últtyq tendik, ghylym men demokratiyany talap etip kóshege shyqsa, qazirgi qozghalystyng talaptary demokratiya men erkindik ornatu, jemqorlyqty tizgindeu, partiyalyq diktaturany toqtatu boldy.
Osy kezde bir sheshen:
— Dәl qazir Partiyanyng bas hatshysy Chjao Szyyan Kenes Odaghynyng bas hatshysy Gorbachevpen Dyaongytay qonaqýiinde kezdesip jatyr. Kenes Odaghyn jariyalylyqqa, qayta qúru men reformagha bastaghan Gorbachev myrzadan studentterding otanshyldyq qozghalysyna moralidyq qoldau súrayyq! — dep jar saldy.
Búl kezde basqa da joghary oqu oryndarynyng ústazdary men studentteri tolassyz aghylyp kelip, qatarymyz mýlde molayghan-dy. Úrys ta, túrys ta joq, solay tartyp kettik.
Biz barghan kezde memlekettik qonaqýiding aldy sheteldik markaly mashinalargha tolyp, kýzet kýsheytilipti. Biraq ereuilshilerdi eshkim toqtatqan joq. Ghimarattyng aldyna tayap baryp, toptalyp túrdyq. Ara-túra:
«Qayta qúru, jariyalylyq, reforma, janasha oilau!»
«Kenes Odaghynda bastalghan reforma Qytaydy ainalyp ótpesin!»
«Býkil әlem sizdi qoldaydy, siz de Qytaydaghy studentterding әdiletti, zandy talabyn qoldanyz!» — dep úrandatamyz.
Osy kezde ishten úzyn boyly, enseli, otyzdan asqan, qyryqqa erkin jetpegen, aziyalyq óndi, europasha kiyingen jigit shyghyp, ereuilshilerge bir sәt qarap túrdy da, qaytadan ishke kirip ketti.
Ózgeni bilmeymin, osy jyly jýzdi, inabatty jigit mening kózime ottay basyldy. Kenes Odaghy dese, sanamyzgha kókkóz, sary shashty adamdar elesteytin bizder ýshin myna jigitting túla boyy, túlghasy búlt arasyn jaryp shyqqan kýn shuaghynday ystyq әri jyly sezilgeni әli esimde.
Sóitsem, týisik aldamapty. Jiyrma jyldan astam uaqyt ótkennen keyin Qasym-Jomart Kemelúlynyng «Belasu» atty kitabyn oqy otyryp, sol jigit aghasynyng әlemdik ózgerister zamanynda Kenes Odaghynyng QHR-daghy Pekindegi elshiliginde qyzmet istegenin, eki alyp el arasyndaghy úzaq jylghy ýzilisten keyin bastalghan tarihy oqigha — alghashqy memlekettik sapardyng basy-qasynda ýilestirushi bolghanyn bildim.
Elimizding ekinshi Preziydenti, qazirgi Jana Qazaqstannyng bas sәuletshisi keshegi qandastyn, býgingi Respublika túrghynynyng sanasynda osylay saqtalyp qalghan eken.
1994 jyldyng 26 qarashasynda tәuelsiz Qazaqstangha tabanymnyng úshy tiydi. Biz tughan ghasyr revolusiyalar men qoghamdyq janghyrulargha toly bolghandyqtan ba, әiteuir, bizding úrpaq sayasatqa ýiir, sayasy mәselelerge qúmar bolyp qalyptasty. Álde jas memleketting taghdyry men óz taghdyrymyzdy tútastyra, baylanystyra bilgenimizden bolar.
Barlyq aqparat qúraldary arqyly sayasy jәne ekonomikalyq ýderisterge jii kónil bóletinbiz. Sol jyldary elimizding qyryqqa endi kelgen, qazaqsha erkin kósilip sóiley qoymaytyn, symbatty Syrtqy ister ministri jyly jýzi, meyirimdi janarymen ózine erekshe bauraytyn. Kóp jyl ótpesten aghylshyn, qytay, fransuz tilderinde mýdirmey sóileytin ministr ana tilinde de erkin, mýltiksiz sóilep, jurnalisterge maqaldatyp jauap beretin boldy.
Biz shetinen romantik boldyq. Qazaq eli erkindikke qol jetkizdi. Endi týzu syzyq boyymen zamanaui, damyghan memleketke ainala ketedi dep qiyaldadyq, armandadyq. Biraq armanymyz kóp bolghanymen, dәrmenimiz az, dertimiz zilbatpan eken.
Eldi júmyssyzdyq, qylmys, jemqorlyq, aqshanyng kýn sanap qúnsyzdanuy túmshalap aldy. Odan shyghar jol — Batys qúndylyqtary dep bildik te, Ukraina, Qyrghyzstan, Gruziyadan bastalghan týrli-týsti revolusiyalargha qyzygha da, qyzghana da qaradyq.
KDT qúrylyp, ayaghy sharyqtap, «Naghyz Aq jolgha» deyin barghanda, Q. Toqaev myrzany sol qatardan kórgimiz kelgeni ras bolatyn. Shyghys pen Batystyng ilimin erkin mengergen ghúlama diplomat «jas týrikterdin» qatarynan tabylsa, shirigen jýie opyrylyp, babalar armandaghan, qoy ýstine boztorghay júmyrtqalaghan zaman ornar dep dәmettik.
Sóitsek, aisbergting syrtqy qabatynda syrghanap jýr ekenbiz. Álemdik kýrdeli geosayasatty, ghasyrlar boyy qalyptasqan últymyzdyng mentaliytetin eskermeppiz, týsinuge de tyryspappyz. Bilgenimiz bir toghyz bolsa, bilmeytinimiz toqsan toghyz eken.
Ziyaly otbasynda dýniyege kelip, zamannyng onalghan kezinde eshteneden tarshylyq kórmey ósken Qasym-Jomart Kemelúly kezinde AQSh-tan otbasymen at arytyp, jayly júmaq izdep kóship kelgenimen, Kenes biyligining senimine kire almay, Qazaqstangha jer audarylyp kelgen múghalimnen aghylshyn tilin ýirenedi.
Mektep bitirgen jyly qiyrdaghy Almatydan qiyandaghy Mәskeu memlekettik halyqaralyq qatynastar institutynyng rektoryna oqugha qabyldanudyng tәrtibi men uaqytyn súrap, óte yjdaghatpen hat jazady. Bolashaq diplomattyng әlemdik ýlken sayasattaghy kenistigi osy hattan bastalyp, ary qaray Odaqtyq, tipti ghalamdyq dengeydegi diplomattar men sayasatkerlerding jolymen toghysyp ketedi.
Olar kim deysizder ghoy?
Ol — Kenes Odaghynyng belgili partiya qayratkeri әri diplomatynyng úly, AQSh-ta bilim alghan jәne MMU-dyng filologiya fakulitetining týlegi, Stalinning audarmashysy, Hrushevting kómekshisi, shiyrek ghasyrgha juyq Kenes Odaghynyng manyzdy memleketterdegi elshisi bolghan Oleg Aleksandrovich Troyanovskiy bolsa, endi biri — 36 jasynda tarih ghylymdarynyng doktory dәrejesin qorghaghan, әigili qytaytanushy, Kenes Odaghy Syrtqy ister ministrining birinshi orynbasary qyzmetin atqarghan Mihail Stepanovich Kapisa bolatyn.
Túlgha ghana emes, qarapayym adamnyng da dýniyetanymy men oi-sanasynyn, júmys yrghaghynyng qalyptasuy ýshin ainalasyndaghy adamdardyng yqpaly zor bolady.
Odan әri jiyrmasynshy ghasyrdaghy әlemdik sayasat pen diplomatiya tarihynda izderin qaldyrghan A. Gromyko, E. Shevardnadze, E. Primakov qatarly túlghalarmen qyzmettes bolypty.
Osy aralyqta biraz jylyn Singapurda ótkizip, Shyghys pen Batystyng mentaliytetin jaqsy biletin әlemdik dengeydegi ózgeshe sayasatker Ly Kuan Yuden qyzmet barysynda alghan ónegesi men jighan tәjiriybesi azuly elder qaqtyghysynda qalaysha tepe-tendik saqtap, óz elinning mýddesin qorghay biluding kiltin qolyna ústatsa kerek.
Ol zamanda qazirgi imperiyanyng júrtyn kýzetip, yqpalyn joghaltpaymyn dep jantalasyp jýrgen Putiyniniz arnayy qyzmetting qatardaghy polkovniygi bolatyn.
Mәskeude oqyp, Qytaydy shiyrlap, Stalinge eliktep múrt qoysa da, aqshanyng týbine jetemin dep jýrip, sanasyna sәule qonbaghan Mәsimovtin: «Úshaq toly dollar bar, qalaghan jaghynyzgha qayqayyp kete beriniz», — degen múnafyq sózine oy jýgirtseniz, jetesiz saudagerding mayda tirligine kýlkiniz kelip, janynyz ashyp ketedi. El amanaty, últ qúndylyghy degen úghymdardy sezinbegen boldy ghoy, qasqan!
Enirep tughan er el basyna kýn tughanda synalady.
2022 jyly «Qantar oqighasy» elimiz ýshin qaterge toly kýn boldy. 72 jyldyq kenestik nomenklaturanyng basa-kóktep biyleuinen jinalghan qayshylyqtyng janghyryghy, 33 jyldyq avtoritarizmning asqynuynan qordalanghan baylyqtyng 156 ýrkerdey toptyng qolyna shoghyrlanuy qabattasa kelip, qoghamda zilzala tudyrdy.
Tumysynan minezi júmsaq, meyirimdi, parasatty bolyp kórinetin diplomatty oidan qúrastyrylghan «20 myng terroristin» sesimen qorqytyp, «qalpaqpen úryp alamyz» degen ýlken astaudan as iship, auyzdanghan «kýlsheli balalar» onbay qatelesti.
Halyq saylap, Konstitusiya ókilettik bergen sertine adal boldy. Júmsaq minezi qaysarlyqqa, parasaty jigerge auysyp, bar jauapkershilikti moynyna ala otyryp, Kók Tudy qúlatpay, shanyraqty shayqaltpay ústap qaldy.
Sonymen sayasy sabaqtastyqty negiz etip, birtindep janghyru kezeni ayaqtalyp, sayasy búrylys pen órkendeu kezeni bastaldy. Búl ýderis 2024 jyldan keyin qúrylymdyq reformalar men jana ekonomikalyq modeli izdeuge úlasty.
Álemdik dengeydegi sayasatkerler mektebinen týlep shyqqan diplomat tizgin-shylbyrdy óz qolyna alghan son, kýtpegen jýrister jasap, el ishindegi de, syrtyndaghy da sayasatkerler men sayasattanushylardy tanghaldyryp keledi.
Toqaev biylikke kelgennen keyin kóp ótpey, dýniyejýzi ekonomikasyn ghasyr derti — COVID-19 jaypap ótti. Sol kezende El Preziydentining aldynda densaulyq, ekonomika jәne halyqtyng әleumettik jaghdayy degen ýsh mindet túrdy.
Sondyqtan barlyq kýsh indetten saqtanugha, ekonomikany ústap túrugha júmyldyryldy. Nәtiyjesinde halyqtyng әleumettik әlsiz toptaryna 42 myng tengeden kómek berildi. Orta jәne shaghyn bizneske ýsh jyldyq moratoriy jariyalandy. Elimiz COVID-19-gha qarsy vaksina jasap shyqqan elderding qataryna qosyldy. Sonday-aq Preziydentting Jastar kadrlyq rezervin qalyptastyru, sifrlandyrudy jetildiru jónindegi úsynystary kýn tәrtibine qoyyldy. Ekonomikadaghy jeke sektordyng ýlesi artty.
2022 jylghy mausymda Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasyna ózgerister men tolyqtyrular engizu turaly referendum ótkizilip, Konstitusiyalyq sot qalpyna keltirildi, saylau, partiyalar jәne jergilikti basqaru turaly sayasy reformalar jasaldy.
Sol jyldyng qarashasynda merziminen búryn preziydenttik saylau ótip, eski de, jana da sayasy qarsylastar qapy qaldy. Qazaq qoghamynda «kýshti Preziydent — yqpaldy Parlament — esep beretin Ýkimet» jýiesi ornyqty.
Otyz jyldan astam uaqyt boyy әbden shang basyp, eskirgen salyq zannamasy janaryp, jana ekonomikalyq ósimge jauap beretin dengeyge jetti.
Kezinde latyn jazuyna kóshemiz dep jalpy halyqtyq talqygha salyp, ary-beri kókparsha kergilesip, ker auyzdar men kók auyz myjymalargha nәpaqa tauyp bergen sәtsiz jýristen sabaq alghanymyzdan bolar, Q. Toqaev zamanynda AES salu mәselesin úzaq talqygha salmay, tikeley referendum arqyly sheshtik.
Syrtqy sayasatta kәsiby diplomat múhitta erkin jýzgen alyp kitti kóz aldymyzgha әkeldi.
Reseymen strategiyalyq baylanysymyz kýsheye týsti. Putin alghash Preziydent bolghan kezi esinizde shyghar? Sonda alghashqy Ortalyq Aziyagha saparyn Ózbekstannan bastap, Qazaqstandaghy orys mәselesin atap ótken.
Al qazir she?
Elimizding ontýstigi men batys aimaqtarynda orys tilin oqytugha qarjy bólinip jatyr. Qytaymen jan-jaqty yntymaqtastyq terendey týsti. Kórshini Tәnir syilaydy degendey, TMD elderi boyynsha alghashqy vizasyz qarym-qatynas Qazaqstan men Qytay arasynda ornap, qanshama kәsipker men sayahatshy artyq shyghynnan qútylyp, uaqytyn ýnemdep otyr.
Úmytpasaq, Qytaydaghy alghashqy Tótenshe jәne ókiletti elshimiz marqúm Múrat Áuezov elshilik missiyasyn ayaqtaghan kezde Ile, Ertis siyaqty shekara asyp aghatyn ózenderding taghdyryn sóz etip, dabyl qaqqan edi. Artynan úmyt boldy.
Q. Toqaev kezekti bir Putinmen kezdesuinde Balqash kólining ainalasynda barys bolghanyn, keyin onyng túqymy qúryp ketkenin tilge tiyek etti. Ekinshi bir kezdesude Resey Preziydenti qajet bolsa, barystyng túqymyn beretinin aityp qaldy.
Osy dialogtardyng astaryna ýnilsek, kól, ózen, barys degenderding bәri — ekologiya mәselesi. Shyghystaghy, soltýstiktegi eki kórshimiz de Parij klimat kelisimine qol qoyyp, mindetteme alghan elder. Balqash tabighy qoryghy qúryldy.
Endi shekara asyp aghatyn ózenderdi birlesip qorghap, әlemdik jylynudyng zardaptarynan saqtanu — ýsh elding de mindeti. Sonymen QHR Tóraghasy Sy Szinipinning kelesi Qazaqstangha memlekettik saparyna sol elding Su resurstary ministri birge keluge tiyis bolyp qaldy. Sudy sinetin jerine qúya biletin sheberlik degen osy.
Ortalyq Aziya elderimen ózara jaqyndasu auyz jýzinde emes, is jýzinde iske asyp jatyr.
Elimiz Preziydentining bastamasymen Ortalyq Aziya + Resey, AQSh, Qytay, Japoniya, Koreya, Germaniya jәne basqa da formattardaghy forumdar dýniyege keldi. Sóitip, adam sany 130 milliondy qúraytyn, qoynauy qazba baylyqqa toly tuysqan elder birlesip is-sharalar ótkizip, investor tarta bastady. Keden, salyq, sifrlyq damu ýlgilerin bir izge týsiruge talpynys jasaldy.
Týrki elderimen bolghan yntymaqtastyghymyz da sapalyq dengeyge kóterilip keledi. Týrki kenesi 2040 jylgha qaray yqpaldy odaqqa ainalady degen boljam bar.
Jalpy sany 200 milliongha juyq, tili, dili, dini men dәstýri jaqyn tuysqan elder ózderine paydaly sheshimderdi eshkimning qabaghyna qaramay qabyldaytyn basqyshqa keldi. Mәdeniy-gumanitarlyq saladaghy yntymaqtastyq qorghanys, sifrlyq damu, kólik-tranzit salalaryna qaray oiysty.
Biyl Týrki akademiyasy esh dabyrasyz qazaq jәne qyrghyz tilderining latyn grafikasyna negizdelgen әlipbiyin bekitti.
AQSh bastaghan Batys elderimen bolghan baylanysymyz da kemeldenip keledi. Rim papasy elimizge eki ret keldi. Preziydentting Qúrama Shtattargha sapary odan әri Europalyq Odaq basshylarymen kezdesuge jalghasyp, keyin Japoniya men Koreyagha baryp úlasty.
Ibrahim kelisimine qol qoyylyp, Palestinany qayta qúru isine qatysatyn boldyq.
Irannyng Qatynas jәne kólik ministri elimizge kelip, Ormuz búghazy arqyly múhiytqa shyghatyn terminal salu ýshin jer satyp aldyq. Bir múhiytqa shyghar jol jabylar bolsa, kelesi múhiytqa shyghatyn jol bizge ashyq degen sóz.
Basty maqsat — siyrek kezdesetin miyneraldardyng kózderin shiykizat retinde satyp qana qoymay, olardy óz kýshimizben anyqtap, zerttep, tereng óndep, naryqqa shygharu ýshin shetel kapitalyn tartu әri tranzittik mýmkindikterimizdi barynsha tiyimdi paydalanu.
Osy maqsattargha jetu ýshin Toqaev ay sayyn alys saparlargha shyghyp, sayasy jәne biznes elitalarynyng tilin tabugha tyrysty.
2022 jyldan keyin halyqaralyq geosayasy jaghday kýrdelilip, soghys pen ashtyqtyng ýreyi jer sharyn kezip ketti.
Mine, osy kezende Qazaqstan ózindik syrtqy sayasat manevr kenistigin saqtap, orta derjava retindegi yqpalyn arttyra týsti.
Onyng formulasy Reseymen qatynasty ýzbeu, Qytaymen ekonomikalyq baylanysty terendetu, Batyspen baylanysty keneytu, Ortalyq Aziyanyng derbes subektiligin kýsheytu túrghysynan kórinis tapty.
Ishki sayasatta «Zang men tәrtip» qaghidaty azamattardyng bәri baghynatyn ortaq ólshemge ainaldy.
Osy túrghydan kelgende, Toqaev sayasatynyng basty ereksheligi — revolusiyalyq emes, basqarylatyn transformasiyagha ainaluy.
Búl salada reformanyng zang qabyldaumen ghana shektelmey, sottardyng tәuelsizdigi, qúqyq qorghau organdarynyng júmysy jәne azamattardyng naqty qúqyqtarynyng qorghaluy arqyly baghalanuy manyzdy bolmaq.
Qysqasy, búrynghyday para alghan halyq әrtisining Preziydentke «aghataylap» hat jazuy arqyly zang qúryghynan qútylyp ketpeui kerek. Zang aldynda ataghyna, danqyna qaramay, bar azamat teng bolghany jón.
Joly bolmaghan sayasatkerler men erikken blogerler elimizdi «shtrafstan» dep mazaqtap, nasybaydy syltyng qyldy.
Singapur memleketining negizin qalaushylardyng biri Ly Kuan Yu kezinde óz elinde azamattardyng saghyz shaynauyn shektep, saghyz importyna tosqauyl qoyghan. Óitkeni el túrghyndarynyng kez kelgen jerge saghyz qaldyghyn tastaytyn jaman әdeti bolghan eken. Onyng zardabynan magnitpen jýretin metronyng relisteri isten shyghyp, adamdar júmysynan keshikken.
Odan syrt, singapurlyqtardyng biz siyaqty әleumettik oryndargha jazu jazyp, suret syzyp ketetin jaman daghdysy da bolypty. Ýkimet tәrtip búzghandargha qatang jaza qoldanudy mindettegen.
Qas qylghanday, AQSh siyaqty órkeniyet oshaghynan kelgen kәmeletke tolmaghan erketotay bala zannyng sol tarmaghyn búzady. Jaza oryndalatyn sheshim shyqqanda, Preziydent Bill Klintonnyng ózi aralasyp, Ly myrzagha qiylyp ótinish aitady. Biraq zang barshagha ortaq degen prinsipten ainymay, Premier-ministr balany jazalaydy.
Býgingi Zang men tәrtip saltanat qúrghan, túrmysy shalqyp, berekesi artqan Singapur osynday synaqtardy bastan keshkenin úmytpayyq.
Keshegi syltyngha túzdyq bolghan nasybay hikayasy bolashaqtaghy damyghan, beybit, tәrtipti, taza Qazaqstan tarihyndaghy bir jaqsy betbúrystyng bastauy bolyp qaluy mýmkin.
Ángimeni ótken ghasyrdan bastap, býgingi tútas aumaghy qúrylys alanyna ainalyp bara jatqan Ádiletti Qazaqstangha tirep otyrmyz. Múndaghy aitpaghymyz — Qasym-Jomart Kemelúly Toqaevting múraty ne degen mәsele.
Ótken ghasyrdyng songhy on jyldyghynda әlem kartasynda Qazaqstan degen el shanyraq kóterip, 35 jylda tolaghay tabystargha qol jetkizip, ónirlik qúbylysqa ainaldy.
Áriyne, qatelikter bolmay qalmady. Memleket qúru men naryqqa ótu qatar jýrdi. Aynalamyz bizden ýles alyp qaludy dәmetse, biz ornymyzdan nyq túrudy armandadyq.
Tarih donghalaghy ainala kelip, Toqaevqa jana múrat úsynyp otyr.
Ol — Qazaqstandy zang saltanat qúrghan, halqy salauatty da sapaly, sanaly, ainalasyn syilay da, syilata da biletin, zayyrly, әleumettik, zamanauy memleket qúru.
Qazir onyng taghany berik qalandy. Endi eng bastysy — tynyshtyq pen túraqtylyq kerek. Osy ekeui bar jerde halyq bayashatty ómir sýredi.
Qúryltayy keri tartyp kerkildesip, súrqyltayy basqa shyghyp, bútyna tyshyp jatqan elge kim jolasyn? «Qayta pәlesinen aulaq» dep keri qashady.
Kók Tuymyz jelbirep túrghanda, býlingen býtindeledi, qashqan oralady, ortayghan tolady, mayysqan týzeledi. Qazaqstan sany da, sapasy da artyp, ainalasyna әli ýlgi bolady.
2019 jylghy 12 sәuirde 360 әuliyening mekeni Manghystauda Q.K. Toqaev:
«Dýniyejýzindegi qandastarymyzdyng basyn tughan jerde biriktiru — bizding qasiyetti paryzymyz», — dep tónirekting tórt búryshyna jar salghan.
Búl — tarih jýktegen, bolashaqqa baghyttalghan múrat!
Omarәli Ádilbekúly
Abai.kz