1989 جىلى مامىردىڭ 16-سىندا ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازدارى، ستۋدەنتتەرى جانە قىزمەتكەرلەرى تيانانمەن الاڭىندا اشتىق جاريالاپ جاتقان ستۋدەنتتەرگە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا ورتالىق الاڭعا ەرەۋىلدەتىپ جاياۋ باردىق. كوتەرگەن تۋلاردان، جازىپ العان ۇرانداردان كوز سۇرىنەدى. قكپ-نىڭ ەكس-باس حاتشىسى حۋ ياوبان توسىننان جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولعاننان كەيىن باستالعان ەرەۋىل پەكيندەگى بۇكىل جوعارى وقۋ ورىندارىن قامتىپ، ساباق توقتاپ، اقىرى ورتالىق الاڭداعى اشتىق جاريالاۋعا ۇلاسقان ەدى.

ءبىز ۇرانداتىپ، كەرنەيلەتىپ، بيلىكتىڭ سيمۆولىنا اينالعان الاڭعا جەتكەندە، ءتۇس اۋىپ كەتكەن. شەشەندەر داۋىس كۇشەيتكىش ارقىلى ۇكىمەتكە دەگەن تالاپتارى مەن تىلەكتەرىن جەتكىزىپ جاتتى. جەتپىس جىل بۇرىن وسى بايىرعى قالادان باستالعان «ءتورتىنشى مامىر قوزعالىسى» ۇلتتىق تەڭدىك، عىلىم مەن دەموكراتيانى تالاپ ەتىپ كوشەگە شىقسا، قازىرگى قوزعالىستىڭ تالاپتارى دەموكراتيا مەن ەركىندىك ورناتۋ، جەمقورلىقتى تىزگىندەۋ، پارتيالىق ديكتاتۋرانى توقتاتۋ بولدى.

وسى كەزدە ءبىر شەشەن:

— ءدال قازىر پارتيانىڭ باس حاتشىسى چجاو تسزىيان كەڭەس وداعىنىڭ باس حاتشىسى گورباچەۆپەن دياويۋيتاي قوناقۇيىندە كەزدەسىپ جاتىر. كەڭەس وداعىن جاريالىلىققا، قايتا قۇرۋ مەن رەفورماعا باستاعان گورباچەۆ مىرزادان ستۋدەنتتەردىڭ وتانشىلدىق قوزعالىسىنا مورالدىق قولداۋ سۇرايىق! — دەپ جار سالدى.

بۇل كەزدە باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى مەن ستۋدەنتتەرى تولاسسىز اعىلىپ كەلىپ، قاتارىمىز مۇلدە مولايعان-دى. ۇرىس تا، تۇرىس تا جوق، سولاي تارتىپ كەتتىك.

ءبىز بارعان كەزدە مەملەكەتتىك قوناقۇيدىڭ الدى شەتەلدىك ماركالى ماشينالارعا تولىپ، كۇزەت كۇشەيتىلىپتى. بىراق ەرەۋىلشىلەردى ەشكىم توقتاتقان جوق. عيماراتتىڭ الدىنا تاياپ بارىپ، توپتالىپ تۇردىق. ارا-تۇرا:

«قايتا قۇرۋ، جاريالىلىق، رەفورما، جاڭاشا ويلاۋ!»

«كەڭەس وداعىندا باستالعان رەفورما قىتايدى اينالىپ وتپەسىن!»

«بۇكىل الەم ءسىزدى قولدايدى، ءسىز دە قىتايداعى ستۋدەنتتەردىڭ ادىلەتتى، زاڭدى تالابىن قولداڭىز!» — دەپ ۇرانداتامىز.

وسى كەزدە ىشتەن ۇزىن بويلى، ەڭسەلى، وتىزدان اسقان، قىرىققا ەركىن جەتپەگەن، ازيالىق ءوڭدى، ەۋروپاشا كيىنگەن جىگىت شىعىپ، ەرەۋىلشىلەرگە ءبىر ءسات قاراپ تۇردى دا، قايتادان ىشكە كىرىپ كەتتى.

وزگەنى بىلمەيمىن، وسى جىلى ءجۇزدى، يناباتتى جىگىت مەنىڭ كوزىمە وتتاي باسىلدى. كەڭەس وداعى دەسە، سانامىزعا كوككوز، سارى شاشتى ادامدار ەلەستەيتىن بىزدەر ءۇشىن مىنا جىگىتتىڭ تۇلا بويى، تۇلعاسى بۇلت اراسىن جارىپ شىققان كۇن شۋاعىنداي ىستىق ءارى جىلى سەزىلگەنى ءالى ەسىمدە.

سويتسەم، تۇيسىك الداماپتى. جيىرما جىلدان استام ۋاقىت وتكەننەن كەيىن قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ «بەلاسۋ» اتتى كىتابىن وقي وتىرىپ، سول جىگىت اعاسىنىڭ الەمدىك وزگەرىستەر زامانىندا كەڭەس وداعىنىڭ قحر-داعى پەكيندەگى ەلشىلىگىندە قىزمەت ىستەگەنىن، ەكى الىپ ەل اراسىنداعى ۇزاق جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن باستالعان تاريحي وقيعا — العاشقى مەملەكەتتىك ساپاردىڭ باسى-قاسىندا ۇيلەستىرۋشى بولعانىن ءبىلدىم.

ەلىمىزدىڭ ەكىنشى پرەزيدەنتى، قازىرگى جاڭا قازاقستاننىڭ باس ساۋلەتشىسى كەشەگى قانداستىڭ، بۇگىنگى رەسپۋبليكا تۇرعىنىنىڭ ساناسىندا وسىلاي ساقتالىپ قالعان ەكەن.

1994 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا تاۋەلسىز قازاقستانعا تابانىمنىڭ ۇشى ءتيدى. ءبىز تۋعان عاسىر رەۆوليۋتسيالار مەن قوعامدىق جاڭعىرۋلارعا تولى بولعاندىقتان با، ايتەۋىر، ءبىزدىڭ ۇرپاق ساياساتقا ءۇيىر، ساياسي ماسەلەلەرگە قۇمار بولىپ قالىپتاستى. الدە جاس مەملەكەتتىڭ تاعدىرى مەن ءوز تاعدىرىمىزدى تۇتاستىرا، بايلانىستىرا بىلگەنىمىزدەن بولار.

بارلىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە ءجيى كوڭىل بولەتىنبىز. سول جىلدارى ەلىمىزدىڭ قىرىققا ەندى كەلگەن، قازاقشا ەركىن كوسىلىپ سويلەي قويمايتىن، سىمباتتى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جىلى ءجۇزى، مەيىرىمدى جانارىمەن وزىنە ەرەكشە باۋرايتىن. كوپ جىل وتپەستەن اعىلشىن، قىتاي، فرانتسۋز تىلدەرىندە مۇدىرمەي سويلەيتىن مينيستر انا تىلىندە دە ەركىن، مۇلتىكسىز سويلەپ، جۋرناليستەرگە ماقالداتىپ جاۋاپ بەرەتىن بولدى.

ءبىز شەتىنەن رومانتيك بولدىق. قازاق ەلى ەركىندىككە قول جەتكىزدى. ەندى ءتۇزۋ سىزىق بويىمەن زاماناۋي، دامىعان مەملەكەتكە اينالا كەتەدى دەپ قيالدادىق، ارماندادىق. بىراق ارمانىمىز كوپ بولعانىمەن، دارمەنىمىز از، دەرتىمىز ءزىلباتپان ەكەن.

ەلدى جۇمىسسىزدىق، قىلمىس، جەمقورلىق، اقشانىڭ كۇن ساناپ قۇنسىزدانۋى تۇمشالاپ الدى. ودان شىعار جول — باتىس قۇندىلىقتارى دەپ بىلدىك تە، ۋكراينا، قىرعىزستان، گرۋزيادان باستالعان ءتۇرلى-ءتۇستى رەۆوليۋتسيالارعا قىزىعا دا، قىزعانا دا قارادىق.

كدت قۇرىلىپ، اياعى شارىقتاپ، «ناعىز اق جولعا» دەيىن بارعاندا، ق. توقاەۆ مىرزانى سول قاتاردان كورگىمىز كەلگەنى راس بولاتىن. شىعىس پەن باتىستىڭ ءىلىمىن ەركىن مەڭگەرگەن عۇلاما ديپلومات «جاس تۇرىكتەردىڭ» قاتارىنان تابىلسا، شىرىگەن جۇيە وپىرىلىپ، بابالار ارمانداعان، قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان ورنار دەپ دامەتتىك.

سويتسەك، ايسبەرگتىڭ سىرتقى قاباتىندا سىرعاناپ ءجۇر ەكەنبىز. الەمدىك كۇردەلى گەوساياساتتى، عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتىمىزدىڭ مەنتاليتەتىن ەسكەرمەپپىز، تۇسىنۋگە دە تىرىسپاپپىز. بىلگەنىمىز ءبىر توعىز بولسا، بىلمەيتىنىمىز توقسان توعىز ەكەن.

زيالى وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ، زاماننىڭ وڭالعان كەزىندە ەشتەڭەدەن تارشىلىق كورمەي وسكەن قاسىم-جومارت كەمەلۇلى كەزىندە اقش-تان وتباسىمەن ات ارىتىپ، جايلى جۇماق ىزدەپ كوشىپ كەلگەنىمەن، كەڭەس بيلىگىنىڭ سەنىمىنە كىرە الماي، قازاقستانعا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن مۇعالىمنەن اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنەدى.

مەكتەپ بىتىرگەن جىلى قيىرداعى الماتىدان قيانداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ رەكتورىنا وقۋعا قابىلدانۋدىڭ ءتارتىبى مەن ۋاقىتىن سۇراپ، وتە ىجداعاتپەن حات جازادى. بولاشاق ديپلوماتتىڭ الەمدىك ۇلكەن ساياساتتاعى كەڭىستىگى وسى حاتتان باستالىپ، ارى قاراي وداقتىق، ءتىپتى عالامدىق دەڭگەيدەگى ديپلوماتتار مەن ساياساتكەرلەردىڭ جولىمەن توعىسىپ كەتەدى.

ولار كىم دەيسىزدەر عوي؟

ول — كەڭەس وداعىنىڭ بەلگىلى پارتيا قايراتكەرى ءارى ديپلوماتىنىڭ ۇلى، اقش-تا ءبىلىم العان جانە ممۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى، ءستاليننىڭ اۋدارماشىسى، حرۋششەۆتىڭ كومەكشىسى، شيرەك عاسىرعا جۋىق كەڭەس وداعىنىڭ ماڭىزدى مەملەكەتتەردەگى ەلشىسى بولعان ولەگ الەكساندروۆيچ ترويانوۆسكي بولسا، ەندى ءبىرى — 36 جاسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن قورعاعان، ايگىلى قىتايتانۋشى، كەڭەس وداعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان ميحايل ستەپانوۆيچ كاپيتسا بولاتىن.

تۇلعا عانا ەمەس، قاراپايىم ادامنىڭ دا دۇنيەتانىمى مەن وي-ساناسىنىڭ، جۇمىس ىرعاعىنىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن اينالاسىنداعى ادامداردىڭ ىقپالى زور بولادى.

ودان ءارى جيىرماسىنشى عاسىرداعى الەمدىك ساياسات پەن ديپلوماتيا تاريحىندا ىزدەرىن قالدىرعان ا. گرومىكو، ە. شەۆاردنادزە، ە. پريماكوۆ قاتارلى تۇلعالارمەن قىزمەتتەس بولىپتى.

وسى ارالىقتا ءبىراز جىلىن سينگاپۋردا وتكىزىپ، شىعىس پەن باتىستىڭ مەنتاليتەتىن جاقسى بىلەتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى وزگەشە ساياساتكەر لي كۋان يۋدەن قىزمەت بارىسىندا العان ونەگەسى مەن جيعان تاجىريبەسى ازۋلى ەلدەر قاقتىعىسىندا قالايشا تەپە-تەڭدىك ساقتاپ، ءوز ەلىڭنىڭ مۇددەسىن قورعاي ءبىلۋدىڭ كىلتىن قولىنا ۇستاتسا كەرەك.

ول زاماندا قازىرگى يمپەريانىڭ جۇرتىن كۇزەتىپ، ىقپالىن جوعالتپايمىن دەپ جانتالاسىپ جۇرگەن ءپۋتينىڭىز ارنايى قىزمەتتىڭ قاتارداعى پولكوۆنيگى بولاتىن.

ماسكەۋدە وقىپ، قىتايدى شيىرلاپ، ستالينگە ەلىكتەپ مۇرت قويسا دا، اقشانىڭ تۇبىنە جەتەمىن دەپ ءجۇرىپ، ساناسىنا ساۋلە قونباعان ءماسىموۆتىڭ: «ۇشاق تولى دوللار بار، قالاعان جاعىڭىزعا قايقايىپ كەتە بەرىڭىز»، — دەگەن مۇنافىق سوزىنە وي جۇگىرتسەڭىز، جەتەسىز ساۋداگەردىڭ مايدا تىرلىگىنە كۇلكىڭىز كەلىپ، جانىڭىز اشىپ كەتەدى. ەل اماناتى، ۇلت قۇندىلىعى دەگەن ۇعىمداردى سەزىنبەگەن بولدى عوي، قاسقاڭ!

ەڭىرەپ تۋعان ەر ەل باسىنا كۇن تۋعاندا سىنالادى.

2022 جىلى «قاڭتار وقيعاسى» ەلىمىز ءۇشىن قاتەرگە تولى كۇن بولدى. 72 جىلدىق كەڭەستىك نومەنكلاتۋرانىڭ باسا-كوكتەپ بيلەۋىنەن جينالعان قايشىلىقتىڭ جاڭعىرىعى، 33 جىلدىق ءاۆتوريتاريزمنىڭ اسقىنۋىنان قوردالانعان بايلىقتىڭ 156 ۇركەردەي توپتىڭ قولىنا شوعىرلانۋى قاباتتاسا كەلىپ، قوعامدا ءزىلزالا تۋدىردى.

تۋمىسىنان مىنەزى جۇمساق، مەيىرىمدى، پاراساتتى بولىپ كورىنەتىن ديپلوماتتى ويدان قۇراستىرىلعان «20 مىڭ تەرروريستىڭ» سەسىمەن قورقىتىپ، «قالپاقپەن ۇرىپ الامىز» دەگەن ۇلكەن استاۋدان اس ءىشىپ، اۋىزدانعان «كۇلشەلى بالالار» وڭباي قاتەلەستى.

حالىق سايلاپ، كونستيتۋتسيا وكىلەتتىك بەرگەن سەرتىنە ادال بولدى. جۇمساق مىنەزى قايسارلىققا، پاراساتى جىگەرگە اۋىسىپ، بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الا وتىرىپ، كوك تۋدى قۇلاتپاي، شاڭىراقتى شايقالتپاي ۇستاپ قالدى.

سونىمەن ساياسي ساباقتاستىقتى نەگىز ەتىپ، بىرتىندەپ جاڭعىرۋ كەزەڭى اياقتالىپ، ساياسي بۇرىلىس پەن وركەندەۋ كەزەڭى باستالدى. بۇل ۇدەرىس 2024 جىلدان كەيىن قۇرىلىمدىق رەفورمالار مەن جاڭا ەكونوميكالىق مودەل ىزدەۋگە ۇلاستى.

الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەر مەكتەبىنەن تۇلەپ شىققان ديپلومات تىزگىن-شىلبىردى ءوز قولىنا العان سوڭ، كۇتپەگەن جۇرىستەر جاساپ، ەل ىشىندەگى دە، سىرتىنداعى دا ساياساتكەرلەر مەن ساياساتتانۋشىلاردى تاڭعالدىرىپ كەلەدى.

توقاەۆ بيلىككە كەلگەننەن كەيىن كوپ وتپەي، دۇنيەجۇزى ەكونوميكاسىن عاسىر دەرتى — COVID-19 جايپاپ ءوتتى. سول كەزەڭدە ەل پرەزيدەنتىنىڭ الدىندا دەنساۋلىق، ەكونوميكا جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دەگەن ءۇش مىندەت تۇردى.

سوندىقتان بارلىق كۇش ىندەتتەن ساقتانۋعا، ەكونوميكانى ۇستاپ تۇرۋعا جۇمىلدىرىلدى. ناتيجەسىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارىنا 42 مىڭ تەڭگەدەن كومەك بەرىلدى. ورتا جانە شاعىن بيزنەسكە ءۇش جىلدىق موراتوري جاريالاندى. ەلىمىز COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينا جاساپ شىققان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ جاستار كادرلىق رەزەرۆىن قالىپتاستىرۋ، تسيفرلاندىرۋدى جەتىلدىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستارى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. ەكونوميكاداعى جەكە سەكتوردىڭ ۇلەسى ارتتى.

2022 جىلعى ماۋسىمدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزىلىپ، كونستيتۋتسيالىق سوت قالپىنا كەلتىرىلدى، سايلاۋ، پارتيالار جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ تۋرالى ساياسي رەفورمالار جاسالدى.

سول جىلدىڭ قاراشاسىندا مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتىپ، ەسكى دە، جاڭا دا ساياسي قارسىلاستار قاپى قالدى. قازاق قوعامىندا «كۇشتى پرەزيدەنت — ىقپالدى پارلامەنت — ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» جۇيەسى ورنىقتى.

وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى ابدەن شاڭ باسىپ، ەسكىرگەن سالىق زاڭناماسى جاڭارىپ، جاڭا ەكونوميكالىق وسىمگە جاۋاپ بەرەتىن دەڭگەيگە جەتتى.

كەزىندە لاتىن جازۋىنا كوشەمىز دەپ جالپى حالىقتىق تالقىعا سالىپ، ارى-بەرى كوكپارشا كەرگىلەسىپ، كەر اۋىزدار مەن كوك اۋىز مىجىمالارعا ناپاقا تاۋىپ بەرگەن ءساتسىز جۇرىستەن ساباق العانىمىزدان بولار، ق. توقاەۆ زامانىندا اەس سالۋ ماسەلەسىن ۇزاق تالقىعا سالماي، تىكەلەي رەفەرەندۋم ارقىلى شەشتىك.

سىرتقى ساياساتتا كاسىبي ديپلومات مۇحيتتا ەركىن جۇزگەن الىپ كيتتى كوز الدىمىزعا اكەلدى.

رەسەيمەن ستراتەگيالىق بايلانىسىمىز كۇشەيە ءتۇستى. پۋتين العاش پرەزيدەنت بولعان كەزى ەسىڭىزدە شىعار؟ سوندا العاشقى ورتالىق ازياعا ساپارىن وزبەكستاننان باستاپ، قازاقستانداعى ورىس ماسەلەسىن اتاپ وتكەن.

ال قازىر شە؟

ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن باتىس ايماقتارىندا ورىس ءتىلىن وقىتۋعا قارجى ءبولىنىپ جاتىر. قىتايمەن جان-جاقتى ىنتىماقتاستىق تەرەڭدەي ءتۇستى. كورشىنى ءتاڭىر سىيلايدى دەگەندەي، تمد ەلدەرى بويىنشا العاشقى ۆيزاسىز قارىم-قاتىناس قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ورناپ، قانشاما كاسىپكەر مەن ساياحاتشى ارتىق شىعىننان قۇتىلىپ، ۋاقىتىن ۇنەمدەپ وتىر.

ۇمىتپاساق، قىتايداعى العاشقى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىمىز مارقۇم مۇرات اۋەزوۆ ەلشىلىك ميسسياسىن اياقتاعان كەزدە ىلە، ەرتىس سياقتى شەكارا اسىپ اعاتىن وزەندەردىڭ تاعدىرىن ءسوز ەتىپ، دابىل قاققان ەدى. ارتىنان ۇمىت بولدى.

ق. توقاەۆ كەزەكتى ءبىر پۋتينمەن كەزدەسۋىندە بالقاش كولىنىڭ اينالاسىندا بارىس بولعانىن، كەيىن ونىڭ تۇقىمى قۇرىپ كەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ەكىنشى ءبىر كەزدەسۋدە رەسەي پرەزيدەنتى قاجەت بولسا، بارىستىڭ تۇقىمىن بەرەتىنىن ايتىپ قالدى.

وسى ديالوگتاردىڭ استارىنا ۇڭىلسەك، كول، وزەن، بارىس دەگەندەردىڭ ءبارى — ەكولوگيا ماسەلەسى. شىعىستاعى، سولتۇستىكتەگى ەكى كورشىمىز دە پاريج كليمات كەلىسىمىنە قول قويىپ، مىندەتتەمە العان ەلدەر. بالقاش تابيعي قورىعى قۇرىلدى.

ەندى شەكارا اسىپ اعاتىن وزەندەردى بىرلەسىپ قورعاپ، الەمدىك جىلىنۋدىڭ زارداپتارىنان ساقتانۋ — ءۇش ەلدىڭ دە مىندەتى. سونىمەن قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ كەلەسى قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارىنا سول ەلدىڭ سۋ رەسۋرستارى ءمينيسترى بىرگە كەلۋگە ءتيىس بولىپ قالدى. سۋدى سىڭەتىن جەرىنە قۇيا بىلەتىن شەبەرلىك دەگەن وسى.

ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ءوزارا جاقىنداسۋ اۋىز جۇزىندە ەمەس، ءىس جۇزىندە ىسكە اسىپ جاتىر.

ەلىمىز پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن ورتالىق ازيا + رەسەي، اقش، قىتاي، جاپونيا، كورەيا، گەرمانيا جانە باسقا دا فورماتتارداعى فورۋمدار دۇنيەگە كەلدى. ءسويتىپ، ادام سانى 130 ميلليوندى قۇرايتىن، قويناۋى قازبا بايلىققا تولى تۋىسقان ەلدەر بىرلەسىپ ءىس-شارالار وتكىزىپ، ينۆەستور تارتا باستادى. كەدەن، سالىق، تسيفرلىق دامۋ ۇلگىلەرىن ءبىر ىزگە تۇسىرۋگە تالپىنىس جاسالدى.

تۇركى ەلدەرىمەن بولعان ىنتىماقتاستىعىمىز دا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەلەدى. تۇركى كەڭەسى 2040 جىلعا قاراي ىقپالدى وداققا اينالادى دەگەن بولجام بار.

جالپى سانى 200 ميلليونعا جۋىق، ءتىلى، ءدىلى، ءدىنى مەن ءداستۇرى جاقىن تۋىسقان ەلدەر وزدەرىنە پايدالى شەشىمدەردى ەشكىمنىڭ قاباعىنا قاراماي قابىلدايتىن باسقىشقا كەلدى. مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىق قورعانىس، تسيفرلىق دامۋ، كولىك-ترانزيت سالالارىنا قاراي ويىستى.

بيىل تۇركى اكادەمياسى ەش دابىراسىز قازاق جانە قىرعىز تىلدەرىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن ءالىپبيىن بەكىتتى.

اقش باستاعان باتىس ەلدەرىمەن بولعان بايلانىسىمىز دا كەمەلدەنىپ كەلەدى. ريم پاپاسى ەلىمىزگە ەكى رەت كەلدى. پرەزيدەنتتىڭ قۇراما شتاتتارعا ساپارى ودان ءارى ەۋروپالىق وداق باسشىلارىمەن كەزدەسۋگە جالعاسىپ، كەيىن جاپونيا مەن كورەياعا بارىپ ۇلاستى.

يبراھيم كەلىسىمىنە قول قويىلىپ، پالەستينانى قايتا قۇرۋ ىسىنە قاتىساتىن بولدىق.

يراننىڭ قاتىناس جانە كولىك ءمينيسترى ەلىمىزگە كەلىپ، ورمۋز بۇعازى ارقىلى مۇحيتقا شىعاتىن تەرمينال سالۋ ءۇشىن جەر ساتىپ الدىق. ءبىر مۇحيتقا شىعار جول جابىلار بولسا، كەلەسى مۇحيتقا شىعاتىن جول بىزگە اشىق دەگەن ءسوز.

باستى ماقسات — سيرەك كەزدەسەتىن مينەرالداردىڭ كوزدەرىن شيكىزات رەتىندە ساتىپ قانا قويماي، ولاردى ءوز كۇشىمىزبەن انىقتاپ، زەرتتەپ، تەرەڭ وڭدەپ، نارىققا شىعارۋ ءۇشىن شەتەل كاپيتالىن تارتۋ ءارى ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىمىزدى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ.

وسى ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن توقاەۆ اي سايىن الىس ساپارلارعا شىعىپ، ساياسي جانە بيزنەس ەليتالارىنىڭ ءتىلىن تابۋعا تىرىستى.

2022 جىلدان كەيىن حالىقارالىق گەوساياسي جاعداي كۇردەلىلىپ، سوعىس پەن اشتىقتىڭ ۇرەيى جەر شارىن كەزىپ كەتتى.

مىنە، وسى كەزەڭدە قازاقستان وزىندىك سىرتقى ساياسات مانەۆر كەڭىستىگىن ساقتاپ، ورتا دەرجاۆا رەتىندەگى ىقپالىن ارتتىرا ءتۇستى.

ونىڭ فورمۋلاسى رەسەيمەن قاتىناستى ۇزبەۋ، قىتايمەن ەكونوميكالىق بايلانىستى تەرەڭدەتۋ، باتىسپەن بايلانىستى كەڭەيتۋ، ورتالىق ازيانىڭ دەربەس سۋبەكتىلىگىن كۇشەيتۋ تۇرعىسىنان كورىنىس تاپتى.

ىشكى ساياساتتا «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى ازاماتتاردىڭ ءبارى باعىناتىن ورتاق ولشەمگە اينالدى.

وسى تۇرعىدان كەلگەندە، توقاەۆ ساياساتىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى — رەۆوليۋتسيالىق ەمەس، باسقارىلاتىن ترانسفورماتسياعا اينالۋى.

بۇل سالادا رەفورمانىڭ زاڭ قابىلداۋمەن عانا شەكتەلمەي، سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسى جانە ازاماتتاردىڭ ناقتى قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى ارقىلى باعالانۋى ماڭىزدى بولماق.

قىسقاسى، بۇرىنعىداي پارا العان حالىق ءارتىسىنىڭ پرەزيدەنتكە «اعاتايلاپ» حات جازۋى ارقىلى زاڭ قۇرىعىنان قۇتىلىپ كەتپەۋى كەرەك. زاڭ الدىندا اتاعىنا، داڭقىنا قاراماي، بار ازامات تەڭ بولعانى ءجون.

جولى بولماعان ساياساتكەرلەر مەن ەرىككەن بلوگەرلەر ەلىمىزدى «شترافستان» دەپ مازاقتاپ، ناسىبايدى سىلتىڭ قىلدى.

سينگاپۋر مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى لي كۋان يۋ كەزىندە ءوز ەلىندە ازاماتتاردىڭ ساعىز شايناۋىن شەكتەپ، ساعىز يمپورتىنا توسقاۋىل قويعان. ويتكەنى ەل تۇرعىندارىنىڭ كەز كەلگەن جەرگە ساعىز قالدىعىن تاستايتىن جامان ادەتى بولعان ەكەن. ونىڭ زاردابىنان ماگنيتپەن جۇرەتىن مەترونىڭ رەلستەرى ىستەن شىعىپ، ادامدار جۇمىسىنان كەشىككەن.

ودان سىرت، سينگاپۋرلىقتاردىڭ ءبىز سياقتى الەۋمەتتىك ورىندارعا جازۋ جازىپ، سۋرەت سىزىپ كەتەتىن جامان داعدىسى دا بولىپتى. ۇكىمەت ءتارتىپ بۇزعاندارعا قاتاڭ جازا قولدانۋدى مىندەتتەگەن.

قاس قىلعانداي، اقش سياقتى وركەنيەت وشاعىنان كەلگەن كامەلەتكە تولماعان ەركەتوتاي بالا زاڭنىڭ سول تارماعىن بۇزادى. جازا ورىندالاتىن شەشىم شىققاندا، پرەزيدەنت بيلل كلينتوننىڭ ءوزى ارالاسىپ، لي مىرزاعا قيىلىپ ءوتىنىش ايتادى. بىراق زاڭ بارشاعا ورتاق دەگەن پرينتسيپتەن اينىماي، پرەمەر-مينيستر بالانى جازالايدى.

بۇگىنگى زاڭ مەن ءتارتىپ سالتانات قۇرعان، تۇرمىسى شالقىپ، بەرەكەسى ارتقان سينگاپۋر وسىنداي سىناقتاردى باستان كەشكەنىن ۇمىتپايىق.

كەشەگى سىلتىڭعا تۇزدىق بولعان ناسىباي حيكاياسى بولاشاقتاعى دامىعان، بەيبىت، ءتارتىپتى، تازا قازاقستان تاريحىنداعى ءبىر جاقسى بەتبۇرىستىڭ باستاۋى بولىپ قالۋى مۇمكىن.

اڭگىمەنى وتكەن عاسىردان باستاپ، بۇگىنگى تۇتاس اۋماعى قۇرىلىس الاڭىنا اينالىپ بارا جاتقان ادىلەتتى قازاقستانعا تىرەپ وتىرمىز. مۇنداعى ايتپاعىمىز — قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ مۇراتى نە دەگەن ماسەلە.

وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا الەم كارتاسىندا قازاقستان دەگەن ەل شاڭىراق كوتەرىپ، 35 جىلدا تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزىپ، وڭىرلىك قۇبىلىسقا اينالدى.

ارينە، قاتەلىكتەر بولماي قالمادى. مەملەكەت قۇرۋ مەن نارىققا ءوتۋ قاتار ءجۇردى. اينالامىز بىزدەن ۇلەس الىپ قالۋدى دامەتسە، ءبىز ورنىمىزدان نىق تۇرۋدى ارماندادىق.

تاريح دوڭعالاعى اينالا كەلىپ، توقاەۆقا جاڭا مۇرات ۇسىنىپ وتىر.

ول — قازاقستاندى زاڭ سالتانات قۇرعان، حالقى سالاۋاتتى دا ساپالى، سانالى، اينالاسىن سىيلاي دا، سىيلاتا دا بىلەتىن، زايىرلى، الەۋمەتتىك، زاماناۋي مەملەكەت قۇرۋ.

قازىر ونىڭ تاعانى بەرىك قالاندى. ەندى ەڭ باستىسى — تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق كەرەك. وسى ەكەۋى بار جەردە حالىق باياشاتتى ءومىر سۇرەدى.

قۇرىلتايى كەرى تارتىپ كەركىلدەسىپ، سۇرقىلتايى باسقا شىعىپ، بۇتىنا تىشىپ جاتقان ەلگە كىم جولاسىن؟ «قايتا پالەسىنەن اۋلاق» دەپ كەرى قاشادى.

كوك تۋىمىز جەلبىرەپ تۇرعاندا، بۇلىنگەن بۇتىندەلەدى، قاشقان ورالادى، ورتايعان تولادى، مايىسقان تۇزەلەدى. قازاقستان سانى دا، ساپاسى دا ارتىپ، اينالاسىنا ءالى ۇلگى بولادى.

2019 جىلعى 12 ساۋىردە 360 اۋليەنىڭ مەكەنى ماڭعىستاۋدا ق.ك. توقاەۆ:

«دۇنيەجۇزىندەگى قانداستارىمىزدىڭ باسىن تۋعان جەردە بىرىكتىرۋ — ءبىزدىڭ قاسيەتتى پارىزىمىز»، — دەپ توڭىرەكتىڭ ءتورت بۇرىشىنا جار سالعان.

بۇل — تاريح جۇكتەگەن، بولاشاققا باعىتتالعان مۇرات!

ءومارالى ادىلبەكۇلى

Abai.kz