1995 jyly Abaydyng 150  jyldyq mereytoyynda ghylymy konferensiya,  kóptegen jiyndar ótip, olarda «Abaytanugha jana kózqaras kerek» degen tújyrym birauyzdan qabyldanghanday boldy. «Jana kózqaras» degenning týpki mәni, әriyne, «Abaydy búrynghyday aqyn ghana emes, onyng hakimdigine kónil bólu kerek» degendi bildirse kerek.

Ókinishke qaray, «Bayaghy jartas – bir jartas» degendey, danyshpannyng ruhany túlghasyna degen kózqaras әli de kóp ózgeriske týsken joq. Abay túlghasy sol búrynghy qalyppen úly aqyn, әri ketse filosof retinde qabyldanyp, zanghar biyigine halyqtyng kózi jetpek týgili, kerisinshe, qúldyrap barady. Búghan mektep qabyrghasynan abaytanu sabaghy alynyp, al qoghamdaghy Abaygha qarsy jansaq oilardyng kóbengi jaqsy dәlel.

Songhy kýnderdegi búl oilardyng jaqsy kórinisi – Abay shygharmalaryn jatqa biletindey abaysýigish, belgili kәsipker, әri bloger Ahmetbek Núrsilanyng podkasty (17.08.2026 j.). Men Abay múrasyn shiyrek ghasyrdan artyq zerttegen teolog ghalym retinde osy mәsele tónireginde óz oiymmen bóliskim keldi.

Býgingi tandaghy abaytanudyng qúldyrauynyng negizgi sebebi – hakimning kim ekenin dúrys týsine almaudan bolyp otyr. Búghan A. Núrsilanyng oilary jaqsy dәlel. Ol akademik Gharifolla Esim, filologiya ghylymdarynyng doktory  Túrsyn Júrtbaydyng tújyrymdaryn keltirip, óz oiymen jalghastyryp saralaydy. Áriyne, búl avtorlardyng barlyghy da ózim jaqsy biletin, jәne syilaytyn ziyaly qauym ókilderi, abaytanushylar. Biraq, men ýshin kóne grek oishyly Sokrattyng «Platon mening dosym, biraq aqiqat joghary» degenindey, Abay múrasyn óz mәninde dúrys týsindiru manyzdyraq bolghandyqtan, óz oiymdy ortagha salugha úighardym.

Ahmetbek Núrsila bylay dep bastaydy: «Gharifolla Esim aghamyzdyng Abaydy «fiosof emes, hakim» dep onyng dýniyetanymyn negizinen islamdyq oilau jýiesimen týsindiruge úmtylatynyn týsinemin.

Áriyne, abaytanushy filosof Gh.Esimning búl arada keltirilgen Abaydy «fiosof emes, hakim» degen sózi dúrys qabyldanbaghan, tek konteksten bólinip alynghan sóz boluy da mýmkin. Biraq, biz ýshin búl sózdi kimning aitqany emes, ol sózding maghynasy kerek bolyp otyr. Búl sózding maghynasy hakimning ruhany túlghasyn týsinbegendi kórsetedi.

Hakim degenimiz kim? Onyng ruhany dengeyi qanday?

Hakimder adamzat ústazdary. Hakim – ruhany әlem ghalymy, al filosof – zattyq әlem ghalymy. Ayyrmashylyghy óte ýlken. Ruhany әlem sheksiz Absolut bolghandyqtan, ol zattyq әlemnen ólsheusiz ýlken. Ruhany әlem energiya ghana emes, sonymen birge, tumaghan, tuylmaytyn mәngilikti, quanatyn, jaqsy kóretin, jәne ózin sezine biletin sanaly Túlgha. Teologiya ilimi boyynsha, Qúday degenimiz osy. Hakim – Qúdaydy tanyghan adam. Ruh býkil Bolmysty qamtityn jәne Onyng qaynar kózi. Al zattyq әlem kerisinshe, uaqytsha, nadandyqqa toly jәne shekteuli. Sondyqtan, ruhany әlemdi zertteytin hakimning dәrejesi zattyq әlemdi zertteytin ghalymnan óte joghary túr.  Abaydyng ózi «Árbir ghalym – hakim emes, әrbir hakim – ghalym» dep fәny әlemning yqpalynda jýrgen ghalym men baqy әlem dengeyine kóterilgen hakimning arasyn anyqtap beredi. Ghalym materialdyq dengeyde bolsa, al hakim ruhany dengeyde, sondyqtan hakim bolghan adam ghalym da bolyp tabylady. Hakimge Bolmys syry tolyq ashylghandyqtan ony «filosof emes, hakim» deuge bolmaydy, sebebi filosof hakimning ótip ketken bir dengeyi ghana. Ol әri filosof, әri hakim. Áriyne, hakimderding de týrli dengeyleri bar. Joghary dengeyde oghan ashylmaghan dýnie syrlary qalmaydy.

A.Núrsila Abaydy zattyq ghylym ayasynda qaldyrghysy keledi. Ol sózin әri qaray bylay dep jalghastyrady: «...biraq ony tek islam oishylynyng shenberinde qaldyru Abaydyng intellektualdyq auqymyn taryltady. Túrsyn Júrtbaydyng sózderi osy jaghynan maghan әldeqayda dәl kórinedi: onyng aituynsha, Abay Batysty da, Shyghysty da jay oqyp qoymaghan, zerttep, zerdelep, ózining oiyna sәikes kelgen tújyrymdardy ghana qabyldaghan ...Sondyqtan 43-sózdi tek diny mәtin dep oqu  onyng eng manyzdy psihologiyalyq jәne filosofiyalyq qabatyn joghaltady. Abaydyng Batys oiymen ýndestigin Frensis Bekonmen salystyrghanda da bayqaugha bolady...».

Abay «ózining oiyna sәikes kelgen tújyrymdardy ghana qabyldaghan» tәrizdi tújyrym «kәmil músylman» men «hakim» dengeyin ajyrata bilmeuden shyghyp otyr. Hakimderden tómen túrghan «kәmil músylmandar» ruhany bilim ayasynda qorshaghan ortanyng syrlaryna ýnilip, bilimdi syrttan alady. IYә, kәmil músylman dengeyinde Abay da ózining qara sózderin osylay jazghan. Ol ózine súraq qoyyp, ómir syrlaryn týsinuge úmtylady. Biraq ol kәmil músylman dengeyinde qalyp qoyghan joq – ol kelesi dengeyge, hakim dengeyine kóterildi. Búl dengeyde ózining búrynghy jazghan barlyq «sózderdin» nәtiyjesi bolyp tabylatyn «qorytyndy sózin», yaghni, otyz segizinshi sózdi (tasdiyqty) jazdy. Búlar bir jerden oqyp, ne bolmasa kórip jazghan sózder emes, «Jýregine sýngi de, týbin kózde, Sonan tapqan shyn asyl tastay kórme» dep ózi aitqanday, ayan arqyly onyng ishki dýniyesinen alynghan tereng syrly sózder. Osylay ruhany jetiluding joghary dengeylerinde jýrekting kózi ashylyp, habar nәzik jәne ruhany әlemderden ayan arqyly týsedi.

Búl dengeyge jetu joly qanday? Búl joldy Abay bylay dep beredi:

Jýrekting kózi ashylsa,
Haqtyqtyng týser sәulesi.
Ishtegi kirdi qashyrsa,
Adamnyng hikmet keudesi.

Qúday hikmetterin biluge úmtylghan «Kәmil músylman» dengeyinde jýrekting kózi ashylyp,  Haqtyqtyng (Allanyn) sәulesi týsip, ishtegi kirdi qashyrady. Osylay adamnyn  keudesi hikmetke tolyp, Bolmystyng syrlary tolyghymen ashylyp, kemeldengen adam «Hakim» dengeyine kóteriledi. Hakimder ruhany bilim ayasynda Qúdaydyng qúdirettiligin týsinuge, әrbir isting Onymen baylanysyn kóruge úmtylady. Jannyng tazaru barysynda olar ózderining Qúday taghalagha degen senimin arttyryp, Joghary Jaratushynyng qasiyetterin, jaratu syrlaryn sezinip-biluge tyrysady. Sondyqtan olar – ruhany bilim adamdary. Oi-órisi sana-sezimning joghary bilim dengeyine kóterilgender. «Kәmil músylmandar» bilimge úmtylghan jetiluding birinshi dengeyinde bolsa, al hakimder – ol bilimdi tolyq mengerip, boyyna sinirgen jetiluding ekinshi dengeyine kóterilgender. Yaghni, kәmil músylmannyng nәtiyjesi – hakim.

«Búlar... adam balasynyng paydasy ýshin, oiyn-kýlki týgil, dýniyedegi býkil lәzzat búlargha ekinshi mәrtebeli qalyp, bir ghana Haqty tappaq, әrbir nәrsening sebebin tappaqpenen lәzzattanady» – deydi Abay hakimderding ruhany dengeyin kórsetip.

Hakimder ruhany bilimdi iygerip qana qoymay, ony boyyna tolyq sinire bilgendikten, olardyng nәzik bolmysy jetilip, erekshe qasiyetterge ie bolady. Mәselen, joghary nәzik әlemdermen baylanysyp, týrli qúbylystardy kórip, olardy dúrys baghytta ózgerte alady. Kóru, boljau qabiletteri óte zor. Tylsym әlemderge kirip, olarmen baylanysu arqyly erekshe qasiyetterge ie bolady. Onday qasiyetteri bar hakimder ótken zamandarda han uәziri, kómekshisi, aqylshysy bolghan. Nәzik әlemderge enu qabileti arqyly týrli qasiyetterge ie bolghan osynday adamdargha sýiengen memleket basshylary, han-patshalar halyqty dúrys basqara bilgen.

Hakimder magnetizm, spiritizm, telepatiya, qazaqsha aitqanda, kóripkeldik, diuanalyq, baqsylyq delinetin mistikalyq qasiyetterge ie bola alady. Biraq, ol qasiyetter keyde adamgha tughannan da, nemese ata-tegin qualap ta beriledi. Qazirgi zamanda olardy «ekstrasens» dep atap jýrmiz.

Sondyqtan, danyshpan sózderin tereng týsinip, boyyna sinire bilgen adamda onyng hakimdigine, ol sózderdi onyng ózi jazghanyna eshbir kýmәn bolmaydy. Hakimder Bolmys syrlaryn jýrek arqyly, ishki dýniyesimen qabyldaghandyqqan, olar syrtqy dýniyege tәueldi emes. Sonymen birge,  «Kóp kitap keldi Alladan, onyng tórti Allany tanytugha sóz aiyrmas» dep danyshpannyng ózi jazghanynday, hakimder dinning syrtqy kórinisine kóbirek kónil bóletin dәstýrli dinning ayasynan shyghyp, tek qana dinning ishki mәnin qabyldaytyn taza ruhany dengeyge bolghandyqtan, olar barlyq diny aghymdardy birdey qabyldap, alalamaydy.

Abay tәrizdi danyshpandar әlemning joghary quat iyeleri. Sol quattan  nәr alyp, dúrys paydalana bilsek, ýilesimdi ómirge jol ashylady. Kerisinshe, ol quatty eskermey, ne bolmasa, oghan qarsy qarulanatyn bolsaq, Bolmystyng әdilet zandylyghy boyynsha, onday jaghdayda onyng keri әseri bolady.

Dosym Omarov,

abaytanushy, filosof, teolog-ghalym

Abai.kz