Qasym-Jomart Toqaevtyng tamyz aiyndaghy múghalimder konferensiyasynda sóilegen sózi tek mektep oqulyqtarynyng sapasyn talqylau ýshin ghana emes, basqa da manyzdy qyrlarymen qúndy. Onda әldeqayda tereng mәsele qozghaldy: biz kelesi úrpaqtyng tarihy sanasyn qalay qalyptastyryp jatyrmyz?

Preziydent senimsiz tarihy faktilerdi miftermen almastyratyn, balalargha oidan shygharylghan batyrlar men eshqashan bolmaghan «erlikter» turaly әngimeleytin materialdardy qayta qarau qajettiligin atap ótti.

Tarihy sanany újymdyq jaraqatqa negizdeuge bolmaydy degen Preziydent pikiri óte oryndy. Eger balalardyng boyyna kishkentayynan últ tarihy tek jenilisterden, qorlyqtan, apattar men әdiletsizdikterden túrady degen úghymdy sinirsek, biz patriotizmdi emes, tarihy kemshin súranys (keshen) búlynghyrlyghyn tәrbiyeleymiz.

Qazirgi zamanghy filimder boyynda kesheni bar balalardyng óskende qanday qúbyjyqqa ainalatynyn kórsetedi. Al halyqaralyq sayasat últtyq tarihy újymdyq jaraqatqa negizdelgen elderding kórshilerimen dostyq qarym-qatynasta bola almaytynyn dәleldep otyr. Memleket basshysy qayghy men azapty últtyq biregeylikting túraqty sipatyna ainaldyrmau kerektigin erekshe eskertti.

Sózsiz, «mәngilik azap shekken qazaq halqy» úghymynyng ózi — kóbinese kenestik tarihnamanyng múrasy. Kenestik tarihy bayandau ótkir qarama-qayshylyqty talap etti: qaranghy, artta qalghan, qúqyqsyz ótken shaq jәne revolusiya men kenes biyligi bastaghan jarqyn qazirgi zaman.

Sondyqtan KSRO halyqtarynyng revolusiyagha deyingi tarihy tek qysym, kedeylik, feodaldyq qaldyqtar men otarshyldyq artta qalushylyq arqyly beynelendi. Ótken shaq neghúrlym qaranghy bolsa, qazirgi kezenning ilgerileui soghúrlym senimdirek kórrinui tiyis edi. Paradoks — tәuelsizdik alghannan keyin de búl aq-qara paradigmasy negizinen saqtalyp qaldy. Tek simvoldar ghana auysty.

Búryn kenestikke deyingi ótkenimiz kýngirt retinde beynelense, endi ony tek úlylyq, kýsh pen ýilesimdilik dәuiri retinde úsynugha úmtylys payda boldy. Al kenestik kezen, kerisinshe, ýzdiksiz apatqa ainaldy: otarlau, qughyn-sýrgin, ashtyq, dәstýrli qoghamnyng joyyluy. Yaghni, tarihy oilaudyng búrynghy modeli әli de saqtalyp otyr.

Qazaq halqynyng shynayy tarihy turaly aitqanda, onda kórnekti memleket qayratkerleri de, qate sheshim qabyldaghan túlghalar da bolghanyn týsinuimiz kerek. Jenister men jenilister, gýldenu kezenderi men tereng daghdarystar qatar jýrdi. Eskerusiz qaldyrugha bolmaytyn tragediyalarmen birge әleumettik ózgerister, mәdeny damu jәne milliondaghan adamdardyng kýndelikti ómiri ótip jatty. Naghyz batyrlarmen qatar, keyinirek mifologiya arqyly asyra dәriptelgen keyipkerler de boldy.

Mine, sondyqtan Preziydentting patriotizm turaly sózderi erekshe manyzdy. Tek tarihy mifterge negizdelgen patriotizm óte nәzik keledi. Erte me, kesh pe, jas buyn oqighalardyng әldeqayda kýrdeli bolghanyn, «iydealdy batyrlardyn» minsiz emestigin jәne keybir әdemi әngimelerding eshqanday derekkózdermen rastalmaytynyn týsinedi.

Sol kezde jasandy mifpen birge tarihy bilimge degen senimning ózi joghaluy mýmkin. Múnyng ekinshi shekten shyqqan týri — últtyq bolmysty tek jaraqat tónireginde qalyptastyru — kem týspeytin qauip tóndiredi.

Tarihy jad óte manyzdy. Biz ashtyq, repressiya, zorlyq-zombylyq, otarshyldyq sayasat jәne tarihymyzdyng basqa da qayghyly taraulary turaly biluimiz kerek. Biraq birinshisi qoghamnyng ózin-ózi týsinuine kómektesse, ekinshisi ózimizdi tek basqalardyng sheshimderining qúrbany retinde qarastyrugha ýiretedi. Al qúrban psihologiyasy óz bolashaghymyz ýshin jauapkershilik alumen syiyspaydy.

Taghy bir sheshilui tiyis mәsele bar. Óz tarihyn dәripteu әreketteri keyde basqa halyqtardyng tarihyn tómendetu arqyly jýzege asyp jatady. Óz halqyn tym ejelgi, quatty nemese tarihy manyzdy etip kórsetuge tyrysatyn keybir avtorlar kórshilerding rólin bayqamay nemese әdeyi tómendetedi, olardyng mәdeny múrasyna kýmәn keltiredi, ortaq tarihy túlghalardy tek «ózderiniki» dep jariyalaydy. Nemese kýrdeli ótken oqighalardy bir tarap әrqashan shyndyqty jetkizushi, al ekinshi tarap tek qauip pen zúlymdyq kózi bolghanday týsindiredi.

Búl — bizding aimaq ýshin óte sezimtal taqyryp. Mysaly, әrtýrli halyqtardyng Kenesarynyng últtyq tarihtaghy róli turaly týsinikteri әrtýrli. Bizding ortaq tarihymyzda múnday dauly epizodtar myndap tabylady. Ortalyq Aziya men Euraziya halyqtary ghasyrlar boyy qatar ómir sýrip, soghysty, odaqtar qúrdy, sauda jasap, qúdandaly boldy. Bir-birinen sózderdi, dәstýrlerdi, tehnologiyalar men mәdeny formalardy qabyldady. Búl múranyng arasyna qazirgi zamanghy memlekettik shekaralardy jýrgizip, býkil ótkendi bólek «últtyq pәterlerge» bólip tastau mýmkin emes.

Sondyqtan tarihshy nemese oqulyq avtory kórshiles halyqtardyng tarihy jadyna núqsan keltirui mýmkin mәlimdemelerge erekshe múqiyat boluy kerek. Óz eline degen sýiispenshilik kórshilerden artyqshylyghyndy dәleldeudi talap etpeydi. Bir halyqtyng últtyq qadir-qasiyetin basqa halyqtyng qadir-qasiyetin kemsitu arqyly nyghaytu mýmkin emes.

Múnday iydeyalar mektep oqulyqtaryna engen kezde tipti qauipti. Bala oqulyqty birneshe yqtimal týsindirmening biri retinde emes, búltartpas shyndyq retinde qabyldaydy. Eger mektep qabyrghasynan bastap olargha ata-babalary tek batyrlar men jenimpazdar bolghan, al kórshileri tarihta negizinen jaular, basqynshylar nemese tarihy boryshkerler retinde kórsetilse, búl patriotizmdi qalyptastyrmaydy. Búl bolashaqtaghy ózara ókpe-renishterge negiz qalaydy.

Qazaqstan búl mәselede syndarly ústanymdy ústanuy tiyis. Bizding últtyq tarihymyz basqa halyqtardyng jetistikterin moyyndaudan tómendemeydi, sonday-aq óz tarihymyzdy dәripteu ýshin ózge elderding tarihyn tómendetuding de qajeti joq. Kerisinshe, tarihy shyndyqqa jәne kórshilerding esteligine qúrmet kórsetu — qoghamnyng ózine jәne óz bolmysyna degen senimdiligining dәleli.

Búghan óz úlylyghyndy, әsirese basqalardyng esebinen, ýnemi dәleldeu qajettiligi joq óreli tarihy sana qajet. Biz tarihymyzben maqtana alamyz, onyng qayghyly betterin este saqtaymyz jәne batyrlarymyzdy qúrmetteymiz. Sonymen birge ótkenning kýrdeliligin de, basqa halyqtardyng qadir-qasiyetin de moynnday biluimiz shart.

Kerimsal Júbatqanov,

S.Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq ghylymiy-zertteu uniyversiytetining dosenti, tarih ghylymdarynyng kandidaty

Abai.kz