قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تامىز ايىنداعى مۇعالىمدەر كونفەرەنتسياسىندا سويلەگەن ءسوزى تەك مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ ساپاسىن تالقىلاۋ ءۇشىن عانا ەمەس، باسقا دا ماڭىزدى قىرلارىمەن قۇندى. وندا الدەقايدا تەرەڭ ماسەلە قوزعالدى: ءبىز كەلەسى ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن قالاي قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز؟

پرەزيدەنت سەنىمسىز تاريحي فاكتىلەردى ميفتەرمەن الماستىراتىن، بالالارعا ويدان شىعارىلعان باتىرلار مەن ەشقاشان بولماعان «ەرلىكتەر» تۋرالى اڭگىمەلەيتىن ماتەريالداردى قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى.

تاريحي سانانى ۇجىمدىق جاراقاتقا نەگىزدەۋگە بولمايدى دەگەن پرەزيدەنت پىكىرى وتە ورىندى. ەگەر بالالاردىڭ بويىنا كىشكەنتايىنان ۇلت تاريحى تەك جەڭىلىستەردەن، قورلىقتان، اپاتتار مەن ادىلەتسىزدىكتەردەن تۇرادى دەگەن ۇعىمدى سىڭىرسەك، ءبىز ءپاتريوتيزمدى ەمەس، تاريحي كەمشىن سۇرانىس (كەشەن) بۇلىڭعىرلىعىن تاربيەلەيمىز.

قازىرگى زامانعى فيلمدەر بويىندا كەشەنى بار بالالاردىڭ وسكەندە قانداي قۇبىجىققا اينالاتىنىن كورسەتەدى. ال حالىقارالىق ساياسات ۇلتتىق تاريحى ۇجىمدىق جاراقاتقا نەگىزدەلگەن ەلدەردىڭ كورشىلەرىمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولا المايتىنىن دالەلدەپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى قايعى مەن ازاپتى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ تۇراقتى سيپاتىنا اينالدىرماۋ كەرەكتىگىن ەرەكشە ەسكەرتتى.

ءسوزسىز، «ماڭگىلىك ازاپ شەككەن قازاق حالقى» ۇعىمىنىڭ ءوزى — كوبىنەسە كەڭەستىك تاريحنامانىڭ مۇراسى. كەڭەستىك تاريحي بايانداۋ وتكىر قاراما-قايشىلىقتى تالاپ ەتتى: قاراڭعى، ارتتا قالعان، قۇقىقسىز وتكەن شاق جانە رەۆوليۋتسيا مەن كەڭەس بيلىگى باستاعان جارقىن قازىرگى زامان.

سوندىقتان كسرو حالىقتارىنىڭ رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى تاريحى تەك قىسىم، كەدەيلىك، فەودالدىق قالدىقتار مەن وتارشىلدىق ارتتا قالۋشىلىق ارقىلى بەينەلەندى. وتكەن شاق نەعۇرلىم قاراڭعى بولسا، قازىرگى كەزەڭنىڭ ىلگەرىلەۋى سوعۇرلىم سەنىمدىرەك كوررىنۋى ءتيىس ەدى. پارادوكس — تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە بۇل اق-قارا پاراديگماسى نەگىزىنەن ساقتالىپ قالدى. تەك سيمۆولدار عانا اۋىستى.

بۇرىن كەڭەستىككە دەيىنگى وتكەنىمىز كۇڭگىرت رەتىندە بەينەلەنسە، ەندى ونى تەك ۇلىلىق، كۇش پەن ۇيلەسىمدىلىك ءداۋىرى رەتىندە ۇسىنۋعا ۇمتىلىس پايدا بولدى. ال كەڭەستىك كەزەڭ، كەرىسىنشە، ۇزدىكسىز اپاتقا اينالدى: وتارلاۋ، قۋعىن-سۇرگىن، اشتىق، ءداستۇرلى قوعامنىڭ جويىلۋى. ياعني، تاريحي ويلاۋدىڭ بۇرىنعى مودەلى ءالى دە ساقتالىپ وتىر.

قازاق حالقىنىڭ شىنايى تاريحى تۋرالى ايتقاندا، وندا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرلەرى دە، قاتە شەشىم قابىلداعان تۇلعالار دا بولعانىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. جەڭىستەر مەن جەڭىلىستەر، گۇلدەنۋ كەزەڭدەرى مەن تەرەڭ داعدارىستار قاتار ءجۇردى. ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا بولمايتىن تراگەديالارمەن بىرگە الەۋمەتتىك وزگەرىستەر، مادەني دامۋ جانە ميلليونداعان ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى ءوتىپ جاتتى. ناعىز باتىرلارمەن قاتار، كەيىنىرەك ميفولوگيا ارقىلى اسىرا دارىپتەلگەن كەيىپكەرلەر دە بولدى.

مىنە، سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ پاتريوتيزم تۋرالى سوزدەرى ەرەكشە ماڭىزدى. تەك تاريحي ميفتەرگە نەگىزدەلگەن پاتريوتيزم وتە نازىك كەلەدى. ەرتە مە، كەش پە، جاس بۋىن وقيعالاردىڭ الدەقايدا كۇردەلى بولعانىن، «يدەالدى باتىرلاردىڭ» ءمىنسىز ەمەستىگىن جانە كەيبىر ادەمى اڭگىمەلەردىڭ ەشقانداي دەرەككوزدەرمەن راستالمايتىنىن تۇسىنەدى.

سول كەزدە جاساندى ميفپەن بىرگە تاريحي بىلىمگە دەگەن سەنىمنىڭ ءوزى جوعالۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ەكىنشى شەكتەن شىققان ءتۇرى — ۇلتتىق بولمىستى تەك جاراقات توڭىرەگىندە قالىپتاستىرۋ — كەم تۇسپەيتىن قاۋىپ توندىرەدى.

تاريحي جاد وتە ماڭىزدى. ءبىز اشتىق، رەپرەسسيا، زورلىق-زومبىلىق، وتارشىلدىق ساياسات جانە تاريحىمىزدىڭ باسقا دا قايعىلى تاراۋلارى تۋرالى ءبىلۋىمىز كەرەك. بىراق ءبىرىنشىسى قوعامنىڭ ءوزىن-ءوزى تۇسىنۋىنە كومەكتەسسە، ەكىنشىسى ءوزىمىزدى تەك باسقالاردىڭ شەشىمدەرىنىڭ قۇربانى رەتىندە قاراستىرۋعا ۇيرەتەدى. ال قۇربان پسيحولوگياسى ءوز بولاشاعىمىز ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك الۋمەن سىيىسپايدى.

تاعى ءبىر شەشىلۋى ءتيىس ماسەلە بار. ءوز تاريحىن دارىپتەۋ ارەكەتتەرى كەيدە باسقا حالىقتاردىڭ تاريحىن تومەندەتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىپ جاتادى. ءوز حالقىن تىم ەجەلگى، قۋاتتى نەمەسە تاريحي ماڭىزدى ەتىپ كورسەتۋگە تىرىساتىن كەيبىر اۆتورلار كورشىلەردىڭ ءرولىن بايقاماي نەمەسە ادەيى تومەندەتەدى، ولاردىڭ مادەني مۇراسىنا كۇمان كەلتىرەدى، ورتاق تاريحي تۇلعالاردى تەك «وزدەرىنىكى» دەپ جاريالايدى. نەمەسە كۇردەلى وتكەن وقيعالاردى ءبىر تاراپ ارقاشان شىندىقتى جەتكىزۋشى، ال ەكىنشى تاراپ تەك قاۋىپ پەن زۇلىمدىق كوزى بولعانداي تۇسىندىرەدى.

بۇل — ءبىزدىڭ ايماق ءۇشىن وتە سەزىمتال تاقىرىپ. مىسالى، ءارتۇرلى حالىقتاردىڭ كەنەسارىنىڭ ۇلتتىق تاريحتاعى ءرولى تۋرالى تۇسىنىكتەرى ءارتۇرلى. ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىزدا مۇنداي داۋلى ەپيزودتار مىڭداپ تابىلادى. ورتالىق ازيا مەن ەۋرازيا حالىقتارى عاسىرلار بويى قاتار ءومىر ءسۇرىپ، سوعىستى، وداقتار قۇردى، ساۋدا جاساپ، قۇداندالى بولدى. ءبىر-بىرىنەن سوزدەردى، داستۇرلەردى، تەحنولوگيالار مەن مادەني فورمالاردى قابىلدادى. بۇل مۇرانىڭ اراسىنا قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىك شەكارالاردى جۇرگىزىپ، بۇكىل وتكەندى بولەك «ۇلتتىق پاتەرلەرگە» ءبولىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس.

سوندىقتان تاريحشى نەمەسە وقۋلىق اۆتورى كورشىلەس حالىقتاردىڭ تاريحي جادىنا نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن مالىمدەمەلەرگە ەرەكشە مۇقيات بولۋى كەرەك. ءوز ەلىڭە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك كورشىلەردەن ارتىقشىلىعىڭدى دالەلدەۋدى تالاپ ەتپەيدى. ءبىر حالىقتىڭ ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىن باسقا حالىقتىڭ قادىر-قاسيەتىن كەمسىتۋ ارقىلى نىعايتۋ مۇمكىن ەمەس.

مۇنداي يدەيالار مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگەن كەزدە ءتىپتى قاۋىپتى. بالا وقۋلىقتى بىرنەشە ىقتيمال تۇسىندىرمەنىڭ ءبىرى رەتىندە ەمەس، بۇلتارتپاس شىندىق رەتىندە قابىلدايدى. ەگەر مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ ولارعا اتا-بابالارى تەك باتىرلار مەن جەڭىمپازدار بولعان، ال كورشىلەرى تاريحتا نەگىزىنەن جاۋلار، باسقىنشىلار نەمەسە تاريحي بورىشكەرلەر رەتىندە كورسەتىلسە، بۇل ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرمايدى. بۇل بولاشاقتاعى ءوزارا وكپە-رەنىشتەرگە نەگىز قالايدى.

قازاقستان بۇل ماسەلەدە سىندارلى ۇستانىمدى ۇستانۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىز باسقا حالىقتاردىڭ جەتىستىكتەرىن مويىنداۋدان تومەندەمەيدى، سونداي-اق ءوز تاريحىمىزدى دارىپتەۋ ءۇشىن وزگە ەلدەردىڭ تاريحىن تومەندەتۋدىڭ دە قاجەتى جوق. كەرىسىنشە، تاريحي شىندىققا جانە كورشىلەردىڭ ەستەلىگىنە قۇرمەت كورسەتۋ — قوعامنىڭ وزىنە جانە ءوز بولمىسىنا دەگەن سەنىمدىلىگىنىڭ دالەلى.

بۇعان ءوز ۇلىلىعىڭدى، اسىرەسە باسقالاردىڭ ەسەبىنەن، ۇنەمى دالەلدەۋ قاجەتتىلىگى جوق ورەلى تاريحي سانا قاجەت. ءبىز تاريحىمىزبەن ماقتانا الامىز، ونىڭ قايعىلى بەتتەرىن ەستە ساقتايمىز جانە باتىرلارىمىزدى قۇرمەتتەيمىز. سونىمەن بىرگە وتكەننىڭ كۇردەلىلىگىن دە، باسقا حالىقتاردىڭ قادىر-قاسيەتىن دە مويننداي ءبىلۋىمىز شارت.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz