Stalin soghys kezinde әskery jәne memlekettik sayasatty jay ghana basqaryp qoyghan joq. Ol soghystyng qoghamgha qalay úsynyluyn, qabyldanuyn jәne keyinnen qalay este saqtaluyn qalyptastyrugha tikeley qatysty.

Osy orayda birneshe negizgi elementti bólip kórsetuge bolady:

Soghystyng batyrlyq últtyq kýres retindegi beynesi. 1941 jylghy 3 shildedegi sózinde Stalin tek kommunistik iydeologiyagha ghana emes, sonymen birge tarihy әri últtyq sezimderge — «bauyrlar men apa-sinlilerge», otangha jәne orys әskery tarihyna da jýgindi. Búl búl soghystyng taza taptyq kýresten últtyq kýreske ainaluyna yqpal etti.

Stalinning jenisting jogharghy kósemi retindegi beynesining qalyptasuy. Soghys barysynda resmy ýgit-nasihat Qyzyl Armiyanyng tabysyn tek Stalinning basshylyghymen baylanystyrdy. Búl onyng «úly qolbasshy» retindegi beynesining sharyqtau shegine ainaldy. Degenmen Staliyn, Bas shtab, maydan qolbasshylary men sayasy basshylyq arasyndaghy jauapkershilikting naqty bólinisi әldeqayda kýrdeli edi.

Jenis esteligin ortalyqtandyru. Memleket qay oqighalardy, batyrlar men qolbasshylardy qoghamdyq zerdede basty nazarda ústau kerektigin ózi anyqtady. Búl әsirese soghystan keyin, әskery tәjiriybeni eske alu resmy sayasatpen tyghyz baylanysqan kezde aiqyn bayqaldy.

Soghystyng qolaysyz tústarynyng býrkemelenui. 1941 jylghy apattyng auqymy, orasan zor shyghyndar, basshylyqtyng qate esepteuleri, soghysqa deyingi basshy qúramdy qudalau, jabdyqtau mәseleleri jәne memleketting әskery tútqyndargha degen kózqarasy jenimpaz әri qatesiz basshylyqtyng qarapayym beynesine sәikes kelmedi.

Stalin Úly Otan soghysynyng býkil kenestik miyfin jeke ózi jasady deu tym jenildetilgen tújyrym bolar edi. Tarihta birneshe kezeng boldy:

1941–1945 jj.: Ýgit-nasihat negizinen júmyldyru sipatynda boldy. Ol kommunistik ritorikany, orys patriotizmin, armiyany madaqtaudy jәne jaudyng teris beynesin biriktirdi.

1945–1953 jj.: Jenis tikeley Stalinning esimimen baylanystyryldy. Sonymen birge soghys turaly estelikter tolyqtay sayasy baqylaugha alyndy.

1953–1964 jj.: Stalin qaytys bolghannan keyin onyng núsqasyn ishinara dekonstruksiyalau (qayta qarau) bastaldy. Hrushevting 1956 jyly KOKP-nyng HH sezinde sóilegen sózi búl túrghyda erekshe manyzdy oqigha boldy. Degenmen Úly Otan soghysynyng kenes tarihyndaghy basty batyrlyq oqigha retindegi iydeyasynyng ózi joyylghan joq.

1965–1980 jj.: Jenis kulitining kesh kenestik núsqasy qalyptasty. Ásirese 1965 jyly Jenis kýnin demalys kýni retinde belgileu manyzdy kezenge ainaldy.

Búl kezende Stalinning róli aitarlyqtay tómendetilip, halyqtyn, armiyanyn, ardagerlerding jәne milliondaghan adamdardyng erligi aldynghy qatargha shygharyldy. Osylaysha, kenestik soghys miyfining stalindik negizi turaly aitugha bolghanymen, keyingi kenestik eske alu mәdeniyeti ony aitarlyqtay qayta óndedi.

Qorytyndylay kele, Stalin Úly Otan soghysyn eske aludyng alghashqy kenestik modelin jasaushylardyng biri boldy, biraq Jenis turaly songhy kenestik mif birneshe kezennen ótip, ol qaytys bolghannan keyin de aitarlyqtay ózgeristerge úshyrady.

Kerimsal Júbatqanov,

S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti, tarih ghylymdarynyng kandidaty

Abai.kz