Сталин соғыс кезінде әскери және мемлекеттік саясатты жай ғана басқарып қойған жоқ. Ол соғыстың қоғамға қалай ұсынылуын, қабылдануын және кейіннен қалай есте сақталуын қалыптастыруға тікелей қатысты.

Осы орайда бірнеше негізгі элементті бөліп көрсетуге болады:

Соғыстың батырлық ұлттық күрес ретіндегі бейнесі. 1941 жылғы 3 шілдедегі сөзінде Сталин тек коммунистік идеологияға ғана емес, сонымен бірге тарихи әрі ұлттық сезімдерге — «бауырлар мен апа-сіңлілерге», отанға және орыс әскери тарихына да жүгінді. Бұл бұл соғыстың таза таптық күрестен ұлттық күреске айналуына ықпал етті.

Сталиннің жеңістің жоғарғы көсемі ретіндегі бейнесінің қалыптасуы. Соғыс барысында ресми үгіт-насихат Қызыл Армияның табысын тек Сталиннің басшылығымен байланыстырды. Бұл оның «ұлы қолбасшы» ретіндегі бейнесінің шарықтау шегіне айналды. Дегенмен Сталин, Бас штаб, майдан қолбасшылары мен саяси басшылық арасындағы жауапкершіліктің нақты бөлінісі әлдеқайда күрделі еді.

Жеңіс естелігін орталықтандыру. Мемлекет қай оқиғаларды, батырлар мен қолбасшыларды қоғамдық зердеде басты назарда ұстау керектігін өзі анықтады. Бұл әсіресе соғыстан кейін, әскери тәжірибені еске алу ресми саясатпен тығыз байланысқан кезде айқын байқалды.

Соғыстың қолайсыз тұстарының бүркемеленуі. 1941 жылғы апаттың ауқымы, орасан зор шығындар, басшылықтың қате есептеулері, соғысқа дейінгі басшы құрамды қудалау, жабдықтау мәселелері және мемлекеттің әскери тұтқындарға деген көзқарасы жеңімпаз әрі қатесіз басшылықтың қарапайым бейнесіне сәйкес келмеді.

Сталин Ұлы Отан соғысының бүкіл кеңестік мифін жеке өзі жасады деу тым жеңілдетілген тұжырым болар еді. Тарихта бірнеше кезең болды:

1941–1945 жж.: Үгіт-насихат негізінен жұмылдыру сипатында болды. Ол коммунистік риториканы, орыс патриотизмін, армияны мадақтауды және жаудың теріс бейнесін біріктірді.

1945–1953 жж.: Жеңіс тікелей Сталиннің есімімен байланыстырылды. Сонымен бірге соғыс туралы естеліктер толықтай саяси бақылауға алынды.

1953–1964 жж.: Сталин қайтыс болғаннан кейін оның нұсқасын ішінара деконструкциялау (қайта қарау) басталды. Хрущевтің 1956 жылы КОКП-ның ХХ съезінде сөйлеген сөзі бұл тұрғыда ерекше маңызды оқиға болды. Дегенмен Ұлы Отан соғысының кеңес тарихындағы басты батырлық оқиға ретіндегі идеясының өзі жойылған жоқ.

1965–1980 жж.: Жеңіс культінің кеш кеңестік нұсқасы қалыптасты. Әсіресе 1965 жылы Жеңіс күнін демалыс күні ретінде белгілеу маңызды кезеңге айналды.

Бұл кезеңде Сталиннің рөлі айтарлықтай төмендетіліп, халықтың, армияның, ардагерлердің және миллиондаған адамдардың ерлігі алдыңғы қатарға шығарылды. Осылайша, кеңестік соғыс мифінің сталиндік негізі туралы айтуға болғанымен, кейінгі кеңестік еске алу мәдениеті оны айтарлықтай қайта өңдеді.

Қорытындылай келе, Сталин Ұлы Отан соғысын еске алудың алғашқы кеңестік моделін жасаушылардың бірі болды, бірақ Жеңіс туралы соңғы кеңестік миф бірнеше кезеңнен өтіп, ол қайтыс болғаннан кейін де айтарлықтай өзгерістерге ұшырады.

Керімсал Жұбатқанов,

С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті, тарих ғылымдарының кандидаты

Abai.kz