Qazaqtan shyqqan diplomattyng halyqaralyq dengeydegi túlghasy

Qazaq tarihynda el taghdyryn oilaghan, bilimin halqynyng iygiligine júmsaghan kórnekti túlghalar az emes. Solardyng biri – memleket jәne qogham qayratkeri, ghalym, publisist, diplomat Nәzir Tóreqúlov. Onyng esimi býginde Qazaqstanda ghana emes, shetelderde de zerttelip, halyqaralyq diplomatiya tarihyndaghy orny baghalanyp keledi.

Nәzir Tóreqúlovtyng ómiri men qyzmetine degen sheteldik qyzyghushylyqtyng bir kórinisi – Týrkiyanyng Yeni Birlik gazetinde jariyalanghan maqalalar. 2026 jylghy 31 qantarda atalghan basylymda Nәzir Tóreqúlov turaly bir kýnde birneshe material jaryq kórgen. Búl – qazaq diplomatynyng tarihy túlghasyna týrik qoghamynyng da nazar audaryp otyrghanyn kórsetetin manyzdy derek.

Yeni Birlik basylymynyng avtorlary Tóreqúlovty eng aldymen Kenes Odaghy men Saud Arabiyasy arasyndaghy diplomatiyalyq baylanystardyng qalyptasuyna eleuli ýles qosqan túlgha retinde tanystyrady. Maqalalarda onyng qazaq tekti diplomat bolghany, Shyghys elderimen qarym-qatynasta til men mәdeniyetti biluding manyzyn tereng týsingeni atap kórsetiledi.

Diplomatiyagha alyp kelgen bilim men tәjiriybe

Tóreqúlovtyng diplomatiyalyq qyzmetke kelui kezdeysoq bolghan joq. Onyng ómir jolynda bilim, jurnalistika, aghartushylyq jәne qoghamdyq-sayasy qyzmet qatar órildi. Týrkiyalyq basylymdar onyng Qoqan qalasynda bilim alghanyn, sauda salasynda oqyghanyn, keyin Mәskeude bilimin jalghastyrghanyn jazady.

1917 jylghy tarihy ózgeristerden keyin Tóreqúlovtyng qoghamdyq qyzmeti jana arnagha bet búrdy. Ol әskery jәne partiyalyq qúrylymdarda qyzmet atqaryp qana qoymay, jurnalistika, baspa isi, bilim beru jәne til mәselelerimen de ainalysty. Týrki halyqtarynyng baspasózine belsendi aralasuy onyng qoghamdyq oi-órisin keneytip, keyingi diplomatiyalyq qyzmetine qajetti tәjiriybe qalyptastyrdy.

Búl jerde Tóreqúlov túlghasynyng bir ereksheligi aiqyn kórinedi. Ol diplomatiyany tek resmy kezdesuler men kelissózderden túrmaytyn sala retinde qabyldaghan. Halyqtyng tilin bilu, mәdeniyetin týsinu, salt-dәstýrin qúrmetteu – elder arasyndaghy senimdi qarym-qatynastyng manyzdy negizi ekenin isimen kórsetti.

Saud Arabiyasyndaghy tarihy missiya

1920-jyldary Kenes Odaghy men Saud Arabiyasy arasynda jana diplomatiyalyq baylanystar qalyptasa bastady. Yeni Birlik maqalalarynda Kenes Odaghynyng Saud Arabiyasyn erte tanyghan memleketterding biri bolghany jәne osy qatynastardy damytuda músylman elderining mәdeniyeti men dәstýrin jaqsy biletin diplomattargha erekshe mәn berilgeni aitylady.

Osy kezende Nәzir Tóreqúlovtyng diplomatiyalyq qyzmeti bastaldy. Ol Hijaz aimaghyna kenestik ókil retinde jiberilip, Saud Arabiyasynyng biyleushi әuletimen baylanys ornatugha kýsh saldy.

Tóreqúlovtyng manyzdy artyqshylyghy – onyng jergilikti jaghdaygha beyimdele bilui edi. Týrkiyalyq basylymdar onyng qysqa uaqyt ishinde arab tilin mengeruge úmtylghanyn, King Abdulәziz ben hanzada Feysal jәne korolidik otbasy ókilderimen baylanys ornatqanyn jazady.

Búl – diplomatiyalyq qyzmetting ózeginde adamdyq qarym-qatynas pen ózara týsinistikting jatatynyn kórsetetin manyzdy mysal.

Eki el arasyndaghy baylanysty nyghaytqan túlgha

Nәzir Tóreqúlovtyng Saud Arabiyasyndaghy qyzmeti tek diplomatiyalyq hat almasumen shektelmedi. Onyng kezeninde ekonomikalyq jәne sayasy baylanystardy damytugha baghyttalghan birqatar júmystar jýrgizildi.

Yeni Birlik materialdarynda erekshe atalghan mәselelerding biri – janarmay jetkizuge baylanysty kelisimder. Sonymen qatar hanzada Feysaldyng 1932 jyly Kenes Odaghyna saparyn úiymdastyrugha baylanysty diplomatiyalyq júmystar da Tóreqúlov qyzmetining manyzdy baghyttarynyng biri retinde kórsetiledi.

Osy derekterge qaraghanda, Nәzir Tóreqúlovtyng qyzmeti sol kezendegi Kenes–Saud qarym-qatynastarynyng sayasy ghana emes, ekonomikalyq jәne mәdeny mazmúnyn da qalyptastyrugha baghyttalghan.

Til biluding diplomatiyadaghy manyzy

Tóreqúlovtyng túlghasyn erekshelendiretin taghy bir qyry – onyng tilge degen qúrmeti.

Ol týrki halyqtarynyng tilderi men mәdeniyetin jaqsy bilgen. Al Saud Arabiyasynda qyzmet atqarghan kezinde arab tilin mengeruge erekshe kónil bólgen. Búl onyng jergilikti halyqpen tikeley sóilesip, olardyng dýniyetanymyn terenirek týsinuine mýmkindik berdi.

Býgingi diplomatiya túrghysynan qarasaq ta, búl – asa manyzdy tәjiriybe. Memleketter arasyndaghy qarym-qatynas tek sayasy mýddege emes, halyqtardyng bir-birin týsinuine de baylanysty. Nәzir Tóreqúlov osy qaghidany ózining diplomatiyalyq qyzmetimen dәleldegen túlgha boldy.

Qayghyly taghdyr

Ókinishke qaray, Nәzir Tóreqúlovtyng ómir joly qayghyly ayaqtaldy. Kenes Odaghyndaghy sayasy qughyn-sýrgin jyldary ol qyzmetinen shaqyrylyp, keyin tútqyndalyp, 1937 jyly atyldy. Onyng aldynda Saud Arabiyasynda kenestik ókil bolghan Kәrim Hakimov ta osynday qasiretti taghdyrgha úshyrady.

Týrkiyanyng Yeni Birlik basylymy búl oqighalardyng Kenes–Saud qatynastaryna keri әser etkenin atap ótedi. 1938 jylgha qaray eki el arasyndaghy diplomatiyalyq baylanystar toqtap, Jiddadaghy kenestik diplomatiyalyq missiya jabylghany jazylady.

Osylaysha, jeke adamnyng taghdyry tútas memleketaralyq qatynastardyng tarihymen astasyp jatty.

Shetel baspasózi moyyndaghan tarihy túlgha

Nәzir Tóreqúlov turaly Týrkiyanyng Yeni Birlik gazetinde birneshe maqalanyng jaryq kórui – onyng múrasynyng halyqaralyq dengeyde zerttelip kele jatqanynyng bir belgisi.

Basylym avtorlary Tóreqúlovty jay ghana kenestik diplomat retinde emes, Resey músylmandarynyng arasynan shyqqan, músylman elderimen qarym-qatynasta til men mәdeniyetting manyzyn týsingen, Kenes Odaghy men Saud Arabiyasy arasyndaghy baylanysty damytugha ýles qosqan túlgha retinde sipattaydy.

Búl bagha Nәzir Tóreqúlovtyng tarihy túlghasyn kenirek tanugha mýmkindik beredi. Onyng ómiri – bir adamnyng taghdyry ghana emes, HH ghasyrdyng alghashqy jartysyndaghy Týrkistan, Kenes Odaghy, Tayau Shyghys jәne halyqaralyq diplomatiya tarihynyng toghysqan túsy.

Tarihtan taghylym

Nәzir Tóreqúlovtyng ghibratty ómir joly býgingi úrpaqqa kóp nәrse ýiretedi. Ol bilimnin, til biludin, el men jer tarihyn tanudyng jәne ózge mәdeniyetterge qúrmetpen qaraudyng qanshalyqty manyzdy ekenin kórsetti.

Onyng Saud Arabiyasyndaghy qyzmeti qazaqtan shyqqan azamattyng sol dәuirdegi kýrdeli halyqaralyq sayasat sahnasynda ózindik iz qaldyrghanyn dәleldeydi.Al Týrkiya baspasózining oghan nazar audaruy – búl túlghanyng múrasy týrki dýniyesi men halyqaralyq tarih túrghysynan da manyzdy ekenin kórsetedi.

Nәzir Tóreqúlov – óz dәuirining shenberine syimaytyn túlgha. Onyng diplomatiyalyq qyzmeti – tarihtyng bir beti bolsa, bilimge, tilge jәne elge degen adaldyghy – keyingi úrpaqqa qaldyrghan óshpes ónegesi.

Derekkóz: Týrkiyanyng Yeni Birlik gazeti, 31 qantar 2026 jyl. Materialdar: “Nazir Torekulov kimdir? SSCB’nin Suudi Arabistan elçisi ve Sovyet diplomasisindeki rolü”; “Nazir Torekulov kimdir, nereli, kaç yaşında, Rusya Müslümanları neden elçi olarak gönderildi?”; “Sovyetler Birliği Müslüman elçileri neden seçti? Nazir Torekulov’un hikâyesi, rolü neydi?”

Baghlan Tashimov

Abai.kz