قازاقتان شىققان ديپلوماتتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تۇلعاسى

قازاق تاريحىندا ەل تاعدىرىن ويلاعان، ءبىلىمىن حالقىنىڭ يگىلىگىنە جۇمساعان كورنەكتى تۇلعالار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، عالىم، پۋبليتسيست، ديپلومات ءنازىر تورەقۇلوۆ. ونىڭ ەسىمى بۇگىندە قازاقستاندا عانا ەمەس، شەتەلدەردە دە زەرتتەلىپ، حالىقارالىق ديپلوماتيا تاريحىنداعى ورنى باعالانىپ كەلەدى.

ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە دەگەن شەتەلدىك قىزىعۋشىلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى – تۇركيانىڭ Yeni Birlik گازەتىندە جاريالانعان ماقالالار. 2026 جىلعى 31 قاڭتاردا اتالعان باسىلىمدا ءنازىر تورەقۇلوۆ تۋرالى ءبىر كۇندە بىرنەشە ماتەريال جارىق كورگەن. بۇل – قازاق ديپلوماتىنىڭ تاريحي تۇلعاسىنا تۇرىك قوعامىنىڭ دا نازار اۋدارىپ وتىرعانىن كورسەتەتىن ماڭىزدى دەرەك.

Yeni Birlik باسىلىمىنىڭ اۆتورلارى تورەقۇلوۆتى ەڭ الدىمەن كەڭەس وداعى مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىستاردىڭ قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان تۇلعا رەتىندە تانىستىرادى. ماقالالاردا ونىڭ قازاق تەكتى ديپلومات بولعانى، شىعىس ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستا ءتىل مەن مادەنيەتتى ءبىلۋدىڭ ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنگەنى اتاپ كورسەتىلەدى.

ديپلوماتياعا الىپ كەلگەن ءبىلىم مەن تاجىريبە

تورەقۇلوۆتىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتكە كەلۋى كەزدەيسوق بولعان جوق. ونىڭ ءومىر جولىندا ءبىلىم، جۋرناليستيكا، اعارتۋشىلىق جانە قوعامدىق-ساياسي قىزمەت قاتار ءورىلدى. تۇركيالىق باسىلىمدار ونىڭ قوقان قالاسىندا ءبىلىم العانىن، ساۋدا سالاسىندا وقىعانىن، كەيىن ماسكەۋدە ءبىلىمىن جالعاستىرعانىن جازادى.

1917 جىلعى تاريحي وزگەرىستەردەن كەيىن تورەقۇلوۆتىڭ قوعامدىق قىزمەتى جاڭا ارناعا بەت بۇردى. ول اسكەري جانە پارتيالىق قۇرىلىمداردا قىزمەت اتقارىپ قانا قويماي، جۋرناليستيكا، باسپا ءىسى، ءبىلىم بەرۋ جانە ءتىل ماسەلەلەرىمەن دە اينالىستى. تۇركى حالىقتارىنىڭ باسپاسوزىنە بەلسەندى ارالاسۋى ونىڭ قوعامدىق وي-ءورىسىن كەڭەيتىپ، كەيىنگى ديپلوماتيالىق قىزمەتىنە قاجەتتى تاجىريبە قالىپتاستىردى.

بۇل جەردە تورەقۇلوۆ تۇلعاسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ايقىن كورىنەدى. ول ديپلوماتيانى تەك رەسمي كەزدەسۋلەر مەن كەلىسسوزدەردەن تۇرمايتىن سالا رەتىندە قابىلداعان. حالىقتىڭ ءتىلىن ءبىلۋ، مادەنيەتىن ءتۇسىنۋ، سالت-ءداستۇرىن قۇرمەتتەۋ – ەلدەر اراسىنداعى سەنىمدى قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزدى نەگىزى ەكەنىن ىسىمەن كورسەتتى.

ساۋد ارابياسىنداعى تاريحي ميسسيا

1920-جىلدارى كەڭەس وداعى مەن ساۋد ارابياسى اراسىندا جاڭا ديپلوماتيالىق بايلانىستار قالىپتاسا باستادى. Yeni Birlik ماقالالارىندا كەڭەس وداعىنىڭ ساۋد ارابياسىن ەرتە تانىعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولعانى جانە وسى قاتىناستاردى دامىتۋدا مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن جاقسى بىلەتىن ديپلوماتتارعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى ايتىلادى.

وسى كەزەڭدە ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتى باستالدى. ول حيجاز ايماعىنا كەڭەستىك وكىل رەتىندە جىبەرىلىپ، ساۋد ارابياسىنىڭ بيلەۋشى اۋلەتىمەن بايلانىس ورناتۋعا كۇش سالدى.

تورەقۇلوۆتىڭ ماڭىزدى ارتىقشىلىعى – ونىڭ جەرگىلىكتى جاعدايعا بەيىمدەلە ءبىلۋى ەدى. تۇركيالىق باسىلىمدار ونىڭ قىسقا ۋاقىت ىشىندە اراب ءتىلىن مەڭگەرۋگە ۇمتىلعانىن، كينگ ءابدۋلازيز بەن حانزادا فەيسال جانە كورولدىك وتباسى وكىلدەرىمەن بايلانىس ورناتقانىن جازادى.

بۇل – ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ وزەگىندە ادامدىق قارىم-قاتىناس پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ جاتاتىنىن كورسەتەتىن ماڭىزدى مىسال.

ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتقان تۇلعا

ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ساۋد ارابياسىنداعى قىزمەتى تەك ديپلوماتيالىق حات الماسۋمەن شەكتەلمەدى. ونىڭ كەزەڭىندە ەكونوميكالىق جانە ساياسي بايلانىستاردى دامىتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار جۇمىستار جۇرگىزىلدى.

Yeni Birlik ماتەريالدارىندا ەرەكشە اتالعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جانارماي جەتكىزۋگە بايلانىستى كەلىسىمدەر. سونىمەن قاتار حانزادا فەيسالدىڭ 1932 جىلى كەڭەس وداعىنا ساپارىن ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى ديپلوماتيالىق جۇمىستار دا تورەقۇلوۆ قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلەدى.

وسى دەرەكتەرگە قاراعاندا، ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ قىزمەتى سول كەزەڭدەگى كەڭەس–ساۋد قارىم-قاتىناستارىنىڭ ساياسي عانا ەمەس، ەكونوميكالىق جانە مادەني مازمۇنىن دا قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.

ءتىل ءبىلۋدىڭ ديپلوماتياداعى ماڭىزى

تورەقۇلوۆتىڭ تۇلعاسىن ەرەكشەلەندىرەتىن تاعى ءبىر قىرى – ونىڭ تىلگە دەگەن قۇرمەتى.

ول تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدەرى مەن مادەنيەتىن جاقسى بىلگەن. ال ساۋد ارابياسىندا قىزمەت اتقارعان كەزىندە اراب ءتىلىن مەڭگەرۋگە ەرەكشە كوڭىل بولگەن. بۇل ونىڭ جەرگىلىكتى حالىقپەن تىكەلەي سويلەسىپ، ولاردىڭ دۇنيەتانىمىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋىنە مۇمكىندىك بەردى.

بۇگىنگى ديپلوماتيا تۇرعىسىنان قاراساق تا، بۇل – اسا ماڭىزدى تاجىريبە. مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تەك ساياسي مۇددەگە ەمەس، حالىقتاردىڭ ءبىر-ءبىرىن تۇسىنۋىنە دە بايلانىستى. ءنازىر تورەقۇلوۆ وسى قاعيدانى ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىمەن دالەلدەگەن تۇلعا بولدى.

قايعىلى تاعدىر

وكىنىشكە قاراي، ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ءومىر جولى قايعىلى اياقتالدى. كەڭەس وداعىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ول قىزمەتىنەن شاقىرىلىپ، كەيىن تۇتقىندالىپ، 1937 جىلى اتىلدى. ونىڭ الدىندا ساۋد ارابياسىندا كەڭەستىك وكىل بولعان كارىم حاكيموۆ تا وسىنداي قاسىرەتتى تاعدىرعا ۇشىرادى.

تۇركيانىڭ Yeni Birlik باسىلىمى بۇل وقيعالاردىڭ كەڭەس–ساۋد قاتىناستارىنا كەرى اسەر ەتكەنىن اتاپ وتەدى. 1938 جىلعا قاراي ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىستار توقتاپ، جيدداداعى كەڭەستىك ديپلوماتيالىق ميسسيا جابىلعانى جازىلادى.

وسىلايشا، جەكە ادامنىڭ تاعدىرى تۇتاس مەملەكەتارالىق قاتىناستاردىڭ تاريحىمەن استاسىپ جاتتى.

شەتەل ءباسپاسوزى مويىنداعان تاريحي تۇلعا

ءنازىر تورەقۇلوۆ تۋرالى تۇركيانىڭ Yeni Birlik گازەتىندە بىرنەشە ماقالانىڭ جارىق كورۋى – ونىڭ مۇراسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە زەرتتەلىپ كەلە جاتقانىنىڭ ءبىر بەلگىسى.

باسىلىم اۆتورلارى تورەقۇلوۆتى جاي عانا كەڭەستىك ديپلومات رەتىندە ەمەس، رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ اراسىنان شىققان، مۇسىلمان ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستا ءتىل مەن مادەنيەتتىڭ ماڭىزىن تۇسىنگەن، كەڭەس وداعى مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى بايلانىستى دامىتۋعا ۇلەس قوسقان تۇلعا رەتىندە سيپاتتايدى.

بۇل باعا ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ تاريحي تۇلعاسىن كەڭىرەك تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ونىڭ ءومىرى – ءبىر ادامنىڭ تاعدىرى عانا ەمەس، حح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى تۇركىستان، كەڭەس وداعى، تاياۋ شىعىس جانە حالىقارالىق ديپلوماتيا تاريحىنىڭ توعىسقان تۇسى.

تاريحتان تاعىلىم

ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ عيبراتتى ءومىر جولى بۇگىنگى ۇرپاققا كوپ نارسە ۇيرەتەدى. ول ءبىلىمنىڭ، ءتىل ءبىلۋدىڭ، ەل مەن جەر تاريحىن تانۋدىڭ جانە وزگە مادەنيەتتەرگە قۇرمەتپەن قاراۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى.

ونىڭ ساۋد ارابياسىنداعى قىزمەتى قازاقتان شىققان ازاماتتىڭ سول داۋىردەگى كۇردەلى حالىقارالىق ساياسات ساحناسىندا وزىندىك ءىز قالدىرعانىن دالەلدەيدى.ال تۇركيا ءباسپاسوزىنىڭ وعان نازار اۋدارۋى – بۇل تۇلعانىڭ مۇراسى تۇركى دۇنيەسى مەن حالىقارالىق تاريح تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى.

ءنازىر تورەقۇلوۆ – ءوز ءداۋىرىنىڭ شەڭبەرىنە سىيمايتىن تۇلعا. ونىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتى – تاريحتىڭ ءبىر بەتى بولسا، بىلىمگە، تىلگە جانە ەلگە دەگەن ادالدىعى – كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان وشپەس ونەگەسى.

دەرەككوز: تۇركيانىڭ Yeni Birlik گازەتى، 31 قاڭتار 2026 جىل. ماتەريالدار: “Nazir Torekulov kimdir? SSCB’nin Suudi Arabistan elçisi ve Sovyet diplomasisindeki rolü”; “Nazir Torekulov kimdir, nereli, kaç yaşında, Rusya Müslümanları neden elçi olarak gönderildi?”; “Sovyetler Birliği Müslüman elçileri neden seçti? Nazir Torekulov’un hikâyesi, rolü neydi?”

باعلان تاشيموۆ

Abai.kz