XX ghasyrdyng ekinshi jartysy men XXI ghasyrdyng basyndaghy Qazaqstannyng tarihy ghylymynyng tarihy akademik Manash Qabashúly Qozybaevtyng esimimen tyghyz baylanysty.

Onyng ghylymy enbegi birneshe buyn zertteushilerdi qamtydy jәne ótkendi qoghamdyq qabyldaudyng kýrdeli kezeninde oryn aldy. Qozybaev kóptegen zertteulerding avtory ghana emes, sonymen qatar ghylymy úiymdastyrushy, ghylymy toptardyng jetekshisi, irgeli basylymdardyng redaktory, pedagog jәne qogham qayratkeri boldy.

Manash Qozybaev 1931 jyly 16 qarashada dýniyege kelgen. 1969 jyly doktorlyq dissertasiyasyn qorghap, 1970 jyly professor ataghyn aldy. 1989 jyly Qazaq KSR Ghylym akademiyasynyng akademiygi bolyp saylandy. 1988 jyldan qaytys bolghangha deyin ol Sh.Sh. Uәlihanov atyndaghy Tarih jәne etnologiya institutyn basqardy. Onyng ghylymy múrasynyng aitarlyqtay bóligi Qazaqstan tәuelsizdik alghannan keyin jariyalandy.

Ghalymnyng ómirbayandyq materialdaryna sәikes, ol 800-den astam ghylymy jәne ghylymiy-kópshilik enbektin, sonyng ishinde shamamen 30 monografiyanyng avtory. Qozybaevtyng akademiyalyq ómirbayany erekshe qyzyghushylyq tudyrady, sebebi ol orys tarihnamasynyng kenestik ýlgiden qazirgi zamanghy últtyq tarihy ghylymgha deyingi evolusiyasyn kórsetedi. Osy sebepti ghalymnyng múrasyn zertteu tek ghylym tarihynyng mindeti ghana emes, sonymen qatar Qazaqstannyng qazirgi zamanghy tarihy jadynyng qalyptasuyn týsinudegi manyzdy element bolyp tabylady.

Tarihshynyng qalyptasuy jәne alghashqy zertteu baghyty

Manash Qozybaevtyng zertteuining birinshi kezeni Kenes dәuirindegi Qazaqstan tarihyn, әsirese Úly Otan soghysy tarihyn zertteuge baghyttaldy. Onyng alghashqy iri enbekterining biri – «Úly Otan soghysy kezindegi Qazaqstan Kommunistik partiyasy (1941–1945)» atty zertteui, al 1970 jyly «Qazaqstan — maydan arsenaly» monografiyasy jaryq kórdi.

Búl zertteulerde Qozybaev Qazaqstannyng maydandy ónerkәsiptik shiykizatpen, azyq-týlikpen, adamy resurstarmen jәne qorghanys ónerkәsibi ónimderimen qamtamasyz etip, ondaghy sheshushi ról atqarghanyn kórsetuge tyrysty. Sol kezdegi tarihy әdebiyet negizinen basym kenestik tújyrymdama shenberinde boldy, biraq tipti alghashqy enbekterinde de ghalym múraghat materialdary men statistikalyq derekterge keninen sýienuge úmtylghanyn kórsetti.

Keyinirek zertteushi әskery tarihtyng ayasyn aitarlyqtay keneytti. Onyng enbekteri Qazaqstandy tek adamy resurstardy júmyldyru aimaghy retinde ghana emes, sonymen qatar soghys kezinde Kenes Odaghynyng ekonomikalyq jәne әleumettik jýiesining manyzdy bóligi retinde qarastyrugha mýmkindik berdi. «Qazaqstan — maydan arsenaly» monografiyasy tarihshynyng eng tanymal enbekterining birine ainaldy. Keyinnen ol ghalymnyng tandamaly enbekterining eki tomdyq basylymyna engizildi.

2015 jyly Almatyda M. Qozybaevtyng eki tomdyq «Tandamaly shygharmalar» jinaghy jaryq kórdi. Birinshi tom maydandaghy arsenal retindegi Qazaqstannyng mәselelerine, al ekinshi tom onyng «Tarih jәne qazirgi zaman» enbegine arnalghan. Osylaysha, ghylymy mansabynyng alghashqy kezeninde-aq Qozybaev múraghattyq derekkózderdin, statistikanyn, tarihnamalyq taldaudyng jәne keng tarihy kontekstting ýilesimine negizdelgen zertteu mәdeniyetin damytty.

Qozybaev jәne tarihy shyndyq mәselesi

M. Qozybaevtyng ghylymy múrasynda tarih pen qazirgi zamannyng baylanysy erekshe oryn alady. Búl 1991 jyly jaryq kórgen «Tarih jәne qazirgi zaman» kitabynda aiqyn kórinedi. Búl sheshushi kezeng boldy. Kenestik jýie daghdarysta boldy, búryn qalyptasqan kóptegen tújyrymdama qayta qarastyrylyp, múraghat materialdaryna qoljetimdilik keneye týsti.

Tarih ghylymy birtindep qatang iydeologiyalyq shekteulerden aryldy. Qozybaev ýshin tarih eshqashan ótkenning jay ghana sipattamasy bolghan emes. Ol ony qoghamnyng tarihy sanasyn qalyptastyru qúraly retinde qarastyrdy. Sondyqtan tarihshy ótkendi ghylymy túrghydan týsindiruding qazirgi qoghamgha qalay әser etetini turaly mәseleni ýnemi kóterip keldi.

«Tarih jәne qazirgi zaman» 1991 jyly Almatyda «Ghylym» baspasynan 252 bet bolyp jaryq kórdi. Qozybaevtyng orys tarihynyng mazmúnyn qayta qarastyrugha degen úmtylysy óte manyzdy boldy. Ol iydeologiyalyq paradigmalardyng mehanikalyq týrde qaytalanuyna qarsy shyghyp, tarihy ghylymdy shynayy zertteu funksiyasyna qaytaru qajet dep sanady.

Ghalymnyng ghylymy múrasynyng negizgi sipattamalarynyng biri de osy: ol tarihshyny oqighalardyng passivti tirkeushisi emes, tarihy bilimning shynayylyghy men senimdiligi ýshin qogham aldynda jauapty zertteushi retinde qarastyrdy.

Qazaqstan tarihyndaghy «aqtandaqtar»

M. Qozybaev zertteulerining negizgi baghyttarynyng biri – Qazaqstan tarihyndaghy «aqtandaqtar» dep atalatyn týitkildi mәselelerdi zertteu boldy. Kenes tarihnamasynda kóptegen taqyryptar mýldem qarastyrylmady nemese búrmalanyp aityldy. Búl qatargha újymdastyrudyng saldary, 1930 jyldardaghy asharshylyq, jappay sayasy qughyn-sýrgin, últtyq ziyaly qauymnyng taghdyry, últ-azattyq qozghalystar, Alash qayratkerlerining qyzmeti jәne basqa da kýrdeli mәseleler kirdi.

Qozybaev qayta qúru kezenindegi alghashqy qazaq tarihshylarynyng biri bolyp, ótkenning osy paraqtaryn obektivti zertteu qajettiligin ýnemi kóterdi. 1992 jyly jaryq kórgen «Aqtandaqtar aqiqaty» kitabynyng manyzy erekshe boldy. Taqyryptyng ózi ghalym ýshin zertteuding basty baghdarlamasyna ainaldy. Ghalym múnymen shektelip qana qoymay, sol qayghyly oqighalardyng sebepterin, saldaryn jәne olardyng Qazaqstannyng tarihy damuyndaghy ornyn jan-jaqty kórsetuge tyrysty.

Stalindik újymdastyru men asharshylyqty zertteu jana tarihnamanyng eng manyzdy salasyna ainaldy. Osy túrghyda M. Qozybaev, J. Ábilqojin jәne Q. Aldajúmanovtyng «Qazaqstandaghy újymdastyru: sharualardyng tragediyasy» atty enbegi manyzdy újymdyq enbekke ainaldy. Búl zertteuler ghylymy diskursty týbegeyli ózgertude sheshushi ról atqardy. Nәtiyjesinde Qazaqstan tarihy tek kenestik janghyrtudyng jetistikteri arqyly ghana emes, sonymen qatar sol sayasattyng halyq tólegen auyr әleumettik qúny arqyly da qarastyryla bastady.

Últtyq-azattyq qozghalystar jәne tarihy qalpyna keltiru

Qozybaev enbekterining eng eleuli nәtiyjelerining biri – últ-azattyq qozghalystar tarihyn qayta baghalau. Kenestik tarihy әdebiyette Resey imperiyasynyng otarshyldyq sayasatyna qarsy shyqqan kóptegen qazaq kóterilisteri negizinen «feodaldyq-monarhistik» nemese «reaksiyalyq» dep baghalanghan edi.

Qozybaev búl prosesterdi jan-jaqty jәne obektivti týrde zertteudi jaqtady. Kenesary Qasymov bastaghan últ-azattyq qozghalys kóshbasshylarynyng qyzmeti onyng zertteulerinde erekshe oryn aldy. Ghalym ózining «Jaudy shaptym tu baylap» atty kitabynda tarihy jady, halyqtyng bostandyq ýshin kýresi jәne Qazaqstannyng tarihy tәjiriybesi mәselelerin tereng qozghady.

1994 jyly Almatyda jaryq kórgen búl kitap tarihshynyng tәuelsizdik kezenindegi kórnekti enbekterining birine ainaldy. Sonday-aq Alash qozghalysy men Alashorda ýkimetining tarihyn zertteu de manyzdy baghytqa ainaldy. 1980 jyldardyng ayaghy men 1990 jyldardyng basynda Qozybaevtyng basshylyghymen últtyq intelliygensiyany, HH ghasyrdyng basyndaghy sayasy prosesterdi jәne qazaq memlekettiligining taghdyryn zertteu qarqyn aldy. Osylaysha, ol qazaq ziyalylarynyng esimderi men iydeyalaryn ghylymy jәne qoghamdyq ainalymgha qayta qosugha orasan zor ýles qosty.

Tarihy jad jәne últtyq biregeylik

Qozybaev múrasy tarihy jadty qazirgi zamanghy túrghydan týsinu ýshin asa manyzdy. Ghalym ýshin tarih – әleumettik ózin-ózi tanudy qalyptastyrudyng basty tetigi. Óz ótkenin bilmeytin nemese búrmalaytyn halyq últtyq biregeyliginen aiyrylady. Osyghan baylanysty onyng últtyq memlekettilik, tarihy sabaqtastyq jәne tarihy jad mәselelerine erekshe nazar audarghany bayqalady.

Qozybaev Qazaqstan tarihyn bir-birinen bólek kezender jiyntyghy retinde emes, úzaq әri kýrdeli birtútas prosess retinde kórsetuge úmtyldy. Óz zertteulerinde ejelgi jәne ortaghasyrlyq kezendi, Qazaq handyghynyng tarihyn, otarshyldyq dәuirin, HH ghasyrdaghy oqighalar men tәuelsizdik jyldaryn birtútas tarihy prosesting shenberinde qarastyrdy.

Ghalymnyng dala órkeniyeti turaly tújyrymdamasynyng manyzy airyqsha. Derekkózderge sýiensek, Qozybaev Resey tarih ghylymynda Euraziya kenistigindegi dala órkeniyetining damuy turaly tújyrymdamalyq týsinik qalyptastyrghan alghashqylardyng biri boldy. Búl kózqaras bizge dala tarihyn jahandyq tarihy prosesting shetkeri bóligi retinde emes, tәuelsiz sayasi, әleumettik jәne mәdeny damu kenistigi retinde qaraugha jol ashty.

Ádisteme, tarihnama jәne derektanu

Qozybaevtyng taghy bir úshan-teniz ýlesi – tarihy zertteu әdisnamasyn damytugha qosqan ýlesi. 2006 jyly ghalymnyng tandamaly enbekteri engen «Qazaqstan tarihyndaghy әdisnama mәseleleri, tarihnama jәne derektanu» atty jinaghy jaryq kórdi. Búl enbek últtyq tarihtaghy әdisnamalyq jәne derektanushylyq ózekti mәselelerge arnalghan. Qozybaev ýshin tarihshylardyng ózderin bir ghana derekkóz týrimen shektemey, jan-jaqty izdengeni manyzdy boldy.

Ol múraghattyq qújattargha, statistikagha, merzimdi baspasóz materialdaryna, estelikterge jәne resmy qújattargha qatar sýiendi. Búl әdis әsirese Qazaqstan tarihynyng tragediyaly betterin zertteu barysynda asa qajet edi. Tarihy mәsele neghúrlym kýrdeli bolsa, derekkózderdi bir-menimen salystyru soghúrlym manyzdy bola týsedi. Dәl osy sebepti Qozybaevtyng әdisnamalyq múrasy býgingi kýnge deyin óz ózektiligin joghaltqan joq.

Qozybaev – tarih ghylymynyng úiymdastyrushysy

Manash Qozybaevtyng ghylymy qyzmetin tek jeke enbekterimen shekteuge bolmaydy. 1980 jyldan bastap ol Qazaq Sovet Ensiklopediyasynyng redaksiyalyq alqasyn basqardy. Onyng basshylyghymen irgeli ensiklopediyalyq basylymdar qazaq jәne orys tilderinde dayyndaldy. 1988 jyldan bastap ol Sh.Sh. Uәlihanov atyndaghy Tarih jәne etnologiya institutynyng diyrektory qyzmetin abyroymen atqardy.

Búl lauazymda ol Qazaqstandaghy tarih ghylymyn jana sapaly dengeyge kóterdi. Onyng basshylyghymen «Ejelgi zamannan býgingi kýnge deyingi Qazaqstan tarihy» atty kóptomdyq akademiyalyq basylym jaryq kórdi. Tәuelsizdik alghannan keyin kenestik iydeologiyalyq qasandyqtardan arylghan, Qazaqstan tarihynyng birtútas tújyrymdamasyn jasau asa qajet bolatyn. Qozybaev jas zertteushilerge qoldau kórsetip, búghan deyin jabyq bolyp kelgen taqyryptardy zertteytin myqty ghylymy orta qalyptastyrdy.

Tarihshy jәne qoghamdyq jauapkershilik

Qozybaev tek kabiynet ghalymy ghana emes, belsendi qogham qayratkeri de boldy. 1990–1993 jyldary ol jappay sayasy qughyn-sýrgin qúrbandaryn aqtau jónindegi memlekettik komissiyanyng júmysyna qatysyp, «Ádilet» tarihi-aghartu qoghamyn basqardy. Búl baghyt akademiyalyq zertteulerdi tikeley ómirmen, әleumettik әdildikpen baylanystyrdy.

Ghalymnyng qughyngha úshyraghan ziyaly qauym ókilderining atyn aqtap alu jolyndaghy enbegi erekshe. Ol ýshin tarih ghylymy ótkendi týsinu qúraly ghana emes, sonymen birge tarihy әdildikti qalpyna keltiretin jәne halyqtyng jadyn janghyrtatyn manyzdy tetik boldy.

Qozybaevtyng tәuelsizdik jyldaryndaghy ghylymy múrasy

Tәuelsizdik jyldarynda M. Qozybaevtyng shygharmashylyq qarymy tipti arta týsti. Onyng «Tarih jәne qazirgi zaman», «Aqtandaqtardyng aqiqaty», «Jaudy shaptym tu baylap», «Tarih zerdesi», «Ghasyr toghysyndaghy Qazaqstan: oilar men izdenister», «Qazaq tarihy» jәne basqa da irgeli enbekteri jaryq kórdi.

Ghalym qaytys bolghannan keyin de onyng múrasy úmytylmay, qayta basylyp shygharyluda. Mysaly, 2015 jyly Sh.Sh. Uәlihanov atyndaghy Tarih jәne etnologiya instituty eki tomdyq «Tandamaly enbekterdi» basyp shyghardy. Al 2001 jyly onyng ómirbayandyq bibliografiyasy jaryq kórdi. Búl enbekter býgingi kýni de tәuelsiz tarihnamanyng senimdi derekkózi bolyp qala beredi.

Manash Qozybaev jәne Qazaqstandaghy qazirgi zamanghy tarihy ghylym

Býgingi tanda Qazaqstandaghy tarihy ghylym әdisnamalyq damudyng jana kezenin bastan keshirip jatqandyqtan, Manash Qozybaevtyng múrasyn qayta zerdeleuding manyzy zor. Qazirgi zertteuler tereng taldaudy, pәnaralyq әdisterdi, sifrlyq tehnologiyalardy qoldanudy talap etkenimen, olar Qozybaev ústanghan irgeli qaghidattardy joqqa shygharmaydy. Kerisinshe, derekterge qúrmet, qasang tújyrymdargha syny kózqaras jәne tarihshynyng qogham aldyndaghy azamattyq jauapkershiligi siyaqty qúndylyqtar әrqashan ózekti.

Qoryta aitqanda, Manash Qabashúly Qozybaevtyng qazaq ghylymyna qosqan ýlesin mynaday negizgi baghyttar boyynsha týiindeuge bolady:

1. Úly Otan soghysy tarihyn zerttep, respublikanyng maydangha qosqan ýlesin dәleldedi.

2. Qazaqstan tarihyndaghy «aqtandaqtardy» (újymdastyru, asharshylyq, qughyn-sýrgin) alghashqylardyng biri bolyp ghylymy ainalymgha qosty.

3. Últ-azattyq qozghalystar men Alash tarihyn әdil baghalap, tarihy әdildikti qalpyna keltirdi.

4. Qazaqstan tarihyn birtútas ýderis retinde qarastyrudyng әdisnamalyq negizderin jasady.

5. Ghylymdy úiymdastyrushy retinde irgeli akademiyalyq enbekterding jaryq kóruine úitqy boldy.

Manash Qozybaev – HH ghasyrdaghy Qazaqstannyng eng úly tarihshylarynyng biri jәne tәuelsizdik kezenindegi zamanauy últtyq tarihnamanyng negizin qalaushylardyng biri. Onyng múrasy men kótergen mәseleleri әrqashan tәuelsiz Qazaqstan ýshin manyzdy bolyp qala beredi.

Kerimsal Júbatqanov,

S.Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti, tarih ghylymdarynyng kandidaty

Abai.kz