Tarihy múragha talas pa, әlde aqparattyq arandatu ma?
2026 jyldyng 10 qazanynda Qarashay-Cherkes Respublikasynyng «Arhyz 24» memlekettik telearnasynan «Noghay ghalymdary Qazaqstannyng әreketterine qarsy shyqty» («Nogayskie uchenye vystupily protiv popytok Kazahstana») degen taqyryppen beynesujet efirge shyqty.
Onda keybir noghay zertteushilerining Qazaqstannyng Altyn Orda men Noghay Ordasynyng tarihi, mәdeny jәne foliklorlyq múrasyn (onyng ishinde Deshti Qypshaq epostary men jyraular poeziyasyn) «jalghyz ózi menshiktep alugha tyrysyp jatyr» degen aiyptaulary aityldy. Búl material әleumettik jelilerde qyzu talqylanyp, Ortalyq Aziya men Kavkaz aimaghyndaghy sarapshylar arasynda týrli pikir tughyzdy.
Teketiresting týp-tamyry: Tarihy kontekst
Qazaq pen noghay — tamyry da, tarihy da, tili men dili de egiz, ortaq Altyn Orda men Deshti Qypshaq kenistiginen taraytyn tuysqan halyqtar.
-Ortaq múra: Sypyra jyrau, Shalgez, Dospambet, Qaztughan sekildi jyraular instituty men «Er Edige», «Qobylandy» epostary qos halyqqa da ortaq ruhany qazyna.
-Qazaqstannyng zertteuleri: Songhy jyldary Qazaqstanda Altyn Ordanyng 750 jyldyghy ayasynda akademikter men tarihshylar tarapynan ghylymi-arheologiyalyq, DNK-genetikalyq jәne etnografiyalyq auqymdy zertteuler qolgha alyndy.
Sujettegi ghalymdardyng narazylyghy osy memlekettik baghdarlamalar men tarihy zertteulerdi «basqa týrki halyqtarynyng (noghaylardyn) tarihy rólin kólenkede qaldyru» retinde búrmalap kórsetuge negizdelgen.
Sujetting artynda ne túr?
Reseylik ónirlik telearnanyng búl taqyrypty dәl osylay ashyq arandatushylyq formada bergeni tegin emes. Múnyng birneshe geosayasy jәne iydeologiyalyq sebebi bar:
Týrki dýniyesining integrasiyasyna tosqauyl qoi: Qazaqstannyng Týrki memleketteri úiymy (TMÚ) ayasyndaghy belsendiligi men týrki halyqtarynyng ortaq tarihyn týgendeu bastamalary kórshiles sayasy toptargha únay qoymaydy. Ortaq tarihty «talasu obektisine» ainaldyru arqyly tuys halyqtar arasyna iritki salu — belgili iydeologiyalyq tәsil.
Imperiyalyq «bólshekte de, biyley ber» taktikasy: RF qúramyndaghy az últtardyng (noghay, tatar, bashqúrt) óz betinshe halyqaralyq sahnadaghy ornyn әlsiretu jәne olardyng qazaqtargha nemese basqa tәuelsiz týrki elderine yqylas bildiruining aldyn alu.
Ghylymy diskursty sayasilanuy: Akademiyalyq ortada pikirtalas týrinde ótui tiyis tarihy mәselelerdi BAQ arqyly etnosaralyq dau-damaygha ainaldyru.
Qazaqstannyng ústanymy qanday boluy kerek?
Qazaqstan tarapy búl siyaqty aqparattyq shabuyldargha sabyrlyqpen, әri gylymy túrghydan búltartpas dәleldermen jauap bergeni abzal:
«Menshikteu» emes, «Ortaq múrany úlyqtau»: Qazaqstan Altyn Orda men Noghay Ordasynyng múrasyn tek óziniki dep jariyalap jatqan joq. Kerisinshe, ony býkil týrki dýniyesining ortaq órkeniyettik qazynasy retinde zertteude.
Halyqaralyq ghylymy integrasiya: Noghay, tatar, qaraqalpaq ghalymdaryn Qazaqstanda ótetin halyqaralyq simpoziumdargha kóbirek shaqyryp, birlesken monografiyalar men mono-zertteuler shygharu qajet.
Aqparattyq gigiyena: Separatistik nemese arandatushylyq sipattaghy media-materialdargha resmy dengeyde emosiyamen emes, ghylymi-akademiyalyq ortanyng resmy mәlimdemelerimen, sabyrly argumenttermen jauap bergen jón.
Týiin: «Arhyz 24» telearnasynyng búl sujeti — shynayy ghylymy qayshylyqtan qaraghanda, syrtqy aqparattyq manipulyasiyagha kóbirek úqsaydy. Qazaq pen noghaydyng tarihy tamyrynyng birligin sayasy koniunktura ýshin búrmalaugha jol bermeu — eki halyqtyng ziyaly qauymy men tarihshylarynyng basty mindeti. Tarih — halyqtardy arazdastyratyn emes, qayta jaqyndastyratyn ortaq kópir boluy tiyis.
Abai.kz