2026 جىلدىڭ 10 قازانىندا قاراشاي-چەركەس رەسپۋبليكاسىنىڭ «ارحىز 24» مەملەكەتتىك تەلەارناسىنان «نوعاي عالىمدارى قازاقستاننىڭ ارەكەتتەرىنە قارسى شىقتى» («نوگايسكيە ۋچەنىە ۆىستۋپيلي پروتيۆ پوپىتوك كازاحستانا») دەگەن تاقىرىپپەن بەينەسيۋجەت ەفيرگە شىقتى.

وندا كەيبىر نوعاي زەرتتەۋشىلەرىنىڭ قازاقستاننىڭ التىن وردا مەن نوعاي ورداسىنىڭ تاريحي، مادەني جانە فولكلورلىق مۇراسىن (ونىڭ ىشىندە دەشتى قىپشاق ەپوستارى مەن جىراۋلار پوەزياسىن) «جالعىز ءوزى مەنشىكتەپ الۋعا تىرىسىپ جاتىر» دەگەن ايىپتاۋلارى ايتىلدى. بۇل ماتەريال الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىزۋ تالقىلانىپ، ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز ايماعىنداعى ساراپشىلار اراسىندا ءتۇرلى پىكىر تۋعىزدى.

تەكەتىرەستىڭ ءتۇپ-تامىرى: تاريحي كونتەكست

قازاق پەن نوعاي — تامىرى دا، تاريحى دا، ءتىلى مەن ءدىلى دە ەگىز، ورتاق التىن وردا مەن دەشتى قىپشاق كەڭىستىگىنەن تارايتىن تۋىسقان حالىقتار.

-ورتاق مۇرا: سىپىرا جىراۋ، شالگەز، دوسپامبەت، قازتۋعان سەكىلدى جىراۋلار ينستيتۋتى مەن «ەر ەدىگە»، «قوبىلاندى» ەپوستارى قوس حالىققا دا ورتاق رۋحاني قازىنا.

-قازاقستاننىڭ زەرتتەۋلەرى: سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى اياسىندا اكادەميكتەر مەن تاريحشىلار تاراپىنان عىلىمي-ارحەولوگيالىق، دنك-گەنەتيكالىق جانە ەتنوگرافيالىق اۋقىمدى زەرتتەۋلەر قولعا الىندى.

سيۋجەتتەگى عالىمداردىڭ نارازىلىعى وسى مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن تاريحي زەرتتەۋلەردى «باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ (نوعايلاردىڭ) تاريحي ءرولىن كولەڭكەدە قالدىرۋ» رەتىندە بۇرمالاپ كورسەتۋگە نەگىزدەلگەن.

سيۋجەتتىڭ ارتىندا نە تۇر؟ 

رەسەيلىك وڭىرلىك تەلەارنانىڭ بۇل تاقىرىپتى ءدال وسىلاي اشىق ارانداتۋشىلىق فورمادا بەرگەنى تەگىن ەمەس. مۇنىڭ بىرنەشە گەوساياسي جانە يدەولوگيالىق سەبەبى بار:

تۇركى دۇنيەسىنىڭ ينتەگراتسياسىنا توسقاۋىل قويۋ: قازاقستاننىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى (تمۇ) اياسىنداعى بەلسەندىلىگى مەن تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحىن تۇگەندەۋ باستامالارى كورشىلەس ساياسي توپتارعا ۇناي قويمايدى. ورتاق تاريحتى «تالاسۋ وبەكتىسىنە» اينالدىرۋ ارقىلى تۋىس حالىقتار اراسىنا ىرىتكى سالۋ — بەلگىلى يدەولوگيالىق ءتاسىل.

يمپەريالىق «بولشەكتە دە، بيلەي بەر» تاكتيكاسى: رف قۇرامىنداعى از ۇلتتاردىڭ (نوعاي، تاتار، باشقۇرت) ءوز بەتىنشە حالىقارالىق ساحناداعى ورنىن السىرەتۋ جانە ولاردىڭ قازاقتارعا نەمەسە باسقا تاۋەلسىز تۇركى ەلدەرىنە ىقىلاس ءبىلدىرۋىنىڭ الدىن الۋ.

عىلىمي ديسكۋرستى ساياسيلانۋى: اكادەميالىق ورتادا پىكىرتالاس تۇرىندە ءوتۋى ءتيىس تاريحي ماسەلەلەردى باق ارقىلى ەتنوسارالىق داۋ-دامايعا اينالدىرۋ.

قازاقستاننىڭ ۇستانىمى قانداي بولۋى كەرەك؟

قازاقستان تاراپى بۇل سياقتى اقپاراتتىق شابۋىلدارعا سابىرلىقپەن، ءارى گىلىمي تۇرعىدان بۇلتارتپاس دالەلدەرمەن جاۋاپ بەرگەنى ابزال:

«مەنشىكتەۋ» ەمەس، «ورتاق مۇرانى ۇلىقتاۋ»: قازاقستان التىن وردا مەن نوعاي ورداسىنىڭ مۇراسىن تەك وزىنىكى دەپ جاريالاپ جاتقان جوق. كەرىسىنشە، ونى بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ ورتاق وركەنيەتتىك قازىناسى رەتىندە زەرتتەۋدە.

حالىقارالىق عىلىمي ينتەگراتسيا: نوعاي، تاتار، قاراقالپاق عالىمدارىن قازاقستاندا وتەتىن حالىقارالىق سيمپوزيۋمدارعا كوبىرەك شاقىرىپ، بىرلەسكەن مونوگرافيالار مەن مونو-زەرتتەۋلەر شىعارۋ قاجەت.

اقپاراتتىق گيگيەنا: سەپاراتيستىك نەمەسە ارانداتۋشىلىق سيپاتتاعى مەديا-ماتەريالدارعا رەسمي دەڭگەيدە ەموتسيامەن ەمەس، عىلىمي-اكادەميالىق ورتانىڭ رەسمي مالىمدەمەلەرىمەن، سابىرلى ارگۋمەنتتەرمەن جاۋاپ بەرگەن ءجون.

ءتۇيىن: «ارحىز 24» تەلەارناسىنىڭ بۇل سيۋجەتى — شىنايى عىلىمي قايشىلىقتان قاراعاندا، سىرتقى اقپاراتتىق مانيپۋلياتسياعا كوبىرەك ۇقسايدى. قازاق پەن نوعايدىڭ تاريحي تامىرىنىڭ بىرلىگىن ساياسي كونيۋنكتۋرا ءۇشىن بۇرمالاۋعا جول بەرمەۋ — ەكى حالىقتىڭ زيالى قاۋىمى مەن تاريحشىلارىنىڭ باستى مىندەتى. تاريح — حالىقتاردى ارازداستىراتىن ەمەس، قايتا جاقىنداستىراتىن ورتاق كوپىر بولۋى ءتيىس.

Abai.kz