Qysqartudyng qos qyry...
Ýnemdeudi biylik ózinen bastauy tiyis!
Búl kez kelgen biylikting – qúy ol demokratiyalyq bolsyn, qúy ol avtoritarlyq bolsyn – ainymas әdeti: sayasy hәm әleumettik salmaghy men auyrtpashylyghy bar, kópshilikke jagha qoymaytyn reformalardy saylaulardan keyin jýrgize bastaydy.
Mine, bizding biylik te búl joly osy daghdysynan ainymady: kelesi jyldyng budjetinde әleumettik salagha bólinetin qarjy anau-mynau emes, 700 milliard tengege, al aldaghy ýsh jylda – 2,5 trillion tengege qysqarady dep, Aydy aspannan bir shyghardy!
Búl sheshimge mening kózqarasy ekiúday.
Sóz joq, búghan deyin oryn alyp kelgen әleumettik sayasattaghy jalpaqshesheylikti joyyp, ondy-soldy ýlestirilip kelgen qarjyny ýnemdeu kerek. Oghan esh dau joq. Budjetting býiiri shúrq-shúrq tesik: әrbir tiyndy sanamasqa amal joq.
Alayda, biylik nege osynau qysqartudyng basty sebebi turaly ashyq aitpaydy? Áleumettik jәrdem berudegi kemshilikterdi býgin ghana kózi shalyp qaldy ma? Joq! Múnday qadamgha baruynyng basty sebebi ekonomikanyng túralauy, sodan tuyndap otyrghan budjet tapshylyghy ekeni eshkimge de jasyryn emes. Eng aldymen sony moyyndauy kerek. Halyq ony da týsinedi.
Basty sebep sol bolsa, úzyn arzan, keng túsau, arqany kenge salyp, osy jyldar ishinde ekonomikany sonday beyshara da әljuaz jaghdaygha jetkizgen kimder eken?! Nege sol jayynda ashyq aitylmaydy? Qarjy jetispeushiligi bir kýnning ishinde qúrala qalghan joq qoy, olay bolsa, osynshama jyl boyyna ekonomikalyq, qarjylyq salalargha jauapty bop kelgen shendiler nege jauapqa tartylmaydy?!
Ýkimet: «Osy bastamany el ishinde jan-jaqty nasihattaymyz», - dep jatyr. Ol da qajet sharua. Biraq ta aqparat alanynda, әleumettik jeliler men messendjerlerde, eng aldymen, otbasylaryna beriletin jәrdemaqy turaly ghana aitylyp jatqany ras emes pe? Nege talqylau birjaqty bop ketti?
Ýkimet «sifrlyq karta jasalady, onda әr otbasy әl-auqatynyng dengeyine baylanysty A, B, C, D jәne E sanattaryna bólinedi» deydi. Ol da kerek shyghar. Alayda qazirgi «súr» ekonomika men jalaqyny konvertte qolma-qol aqshamen beru jaghdayynda onday aqparat qanshalyqty ómir shyndyghyna say bolady eken? Tonyn ainaldyryp kiygen bizding biylikshil statistikamyz qanshalyqty senimdi deysiz?!
Óz týsindirmesinde biylik әueninen janylmay: «Múnday qysqartular qajet, óitkeni basqa elderde de osynday tәjiriybe qolgha alynghan», - degendi algha tarta beretini beseneden belgili. Meninshe, Mendeleev tablisasynyng barlyq derlik himiyalyq elementi jer qoynauynan tabylyp jatqan Qazaqstanday onday baylyqtan júrday basqa eldermen salystyru – úyat! Jóni mýldem bólek olardan ýlgi almay-aq, múnayly-gazdy-hromdy-mysty-myryshty-aluminiyli-urandy Qazaqstan tolyqqandy әleumettik sayasat jýrgize alady dep sanaymyn?! Yaghni, әleumettik kómek kólemin qysqartpay, kerisinshe, úlghayta týsuge bolar edi. Jәne de búl jyltyr sóz emes, búl – tәuelsiz ekonomisterding esep-qisabyna negizdelgen salmaqty tújyrym. Tek niyet bolsa, sol jaraydy. Preziydent Toqaev aitqanday, ekonomikadaghy oligopoliyanyng kózin joysaq, shaghyn jәne orta bizneske danghyl jol ashyp, otandyq kәsipkerlikti qoldasaq, kóp nәrse ózinen-ózi sheshiledi.
Eng bastysy sol: qysqartudyng da qysqartuy bar!
Mәselen, sol qysqartu kerek bolsa, ony biylik nege ózinen bastamaydy?!
Preziydent kezinde sheneuniktik apparatty 25 prosentke qysqartu turaly tiyisti tapsyrma berip edi. Sol iygi bastamanyng arty súiylyp, siyrqúiymshaqtalyp ketti-au deymin. Ne bolsa da sol tapsyrmanyng oryndaluy turaly esep kózime týse qoymady.
Kerisinshe, sheneunikter qatary azaydyng ornyna kóbeyip jatqan syqyldy: jana ministrlikter men vedomstvolar, oblystar ashyluda. Ár mekeme ne әkimdik basshysynan bastap jýrgizushisine deyin budjetten qarjylandyrylady emes pe?! Sol qyruar qarjyny naqty ekonomikagha, shaghyn jәne orta bizneske jenil nesie beruge, kóp balaly otbasylaryna beriletin jәrdemaqyny kóbeytuge júmsaghanda she?!
Kezinde, biz student bop jýrgen kezde Gorbachevting túsynda Sovet odaghynda, «Qayta qúru» degen nauqan qolgha alyndy. Jariyalylyq, jedeldetu degen talaptar qoyyldy. Ásirese, «Qayta qúrudy ózinnen basta!» degen úran ózekti edi.
Men de biylikke sony aitqym keledi: «Qysqartudy ózinnen basta!».
Ámirjan Qosan
Abai.kz