Biyl Ybyray Altynsarinning tughanyna 185 jyl tolady (1841–1889).

Qazaq dalasyndaghy alghashqy mektepterding negizin qalaghan aghartushy, pedagog, jazushy, etnograf әri foliklortanushy. Ol bilimdi halyqtyng bolashaqqa aparar basty kýshi dep tanyp, jana oqu jýiesin engizdi, oqulyqtar jazyp, balalar әdebiyetining irgesin qalady. Altynsarinning aghartushylyq múrasy – últty órkeniyetke jetelegen jaryq jol.

Ybyray Altynsarinning aghartushylyq kózqarastary men múrasy — qazaq halqynyng bilim, mәdeniyet jәne ruhany damuyna zor yqpal etken manyzdy tarihy qúbylys.

Ybyray Altynsarin (1841–1889) qazaqtyng túnghysh aghartushylarynyng biri, ústaz, jazushy jәne qogham qayratkeri boldy. Onyng basty maqsaty — qazaq balalaryna bilim berip, halyqtyng sauatyn ashu jәne qoghamdy mәdeniyetke úmtyldyru.

Ybyray Altynsarinning júmysynyng negizgi iydeyalary mynaday boldy:

Bilim men ghylymdy joghary baghalady. Ol halyqtyn bolashaghy bilimdi úrpaqqa baylanysty dep týsindi. «Kel, balalar, oqylyq!» óleni arqyly jastardy oqugha, bilim alugha shaqyrdy.

Zayyrly mektepter ashudy qoldady. Altynsarin qazaq balalaryna arnalghan mektepterding kóbengine ýlken enbek sinirdi. Ol oqytuda diniy bilimmen qatar, arifmetika, geografiya, tarih siyaqty pәnderdin beriluin jaqtady.

Enbek tәrbiyesine ýlken mәn berdi. Onyng shygharmalarynda enbekqorlyq, adaldyq, kәsip ýirenu siyaqty qasiyetter dәripteledi.

Qazaq qyz balalardyng bilim aluyn qoldady. Ybyray qazaq dalasynda qyzdargha arnalghan mektepterding ashyluyna da bastamashy boldy.

Ana tilindegi oqulyq jasaudy kózdedi. Balalardyng týsinikti tilde bilim aluyna jaghday jasau ýshin qazaq tilinde oqu qúraldaryn jazdy.

Adamgershilikti nasihattady. Onyng әngimelerinde meyirimdilik, adaldyq, qarapayymdylyq, dostyq jәne jauapkershilik iydeyalary kórinis tabady.

Altynsarinning eng manyzdy enbekterinin biri — «Qazaq hrestomatiyasy» (1879). Búl kitap qazaq balalaryna arnalghan alghashqy oqu qúraldarynyng biri boldy. Onyng qúramyna tәrbiyelik mәni bar әngimeler, ólender men halyq auyz әdebiyeti ýlgileri engizildi.

Onyn «Kel, balalar, oqylyq!», «Óner-bilim bar júrttar» siyaqty ólenderi bilim men ónerding manyzyn kórsetedi. Al «Áke men bala», «Bay balasy men jarly balasy», «Meyirimdi bala», «Taza búlaq» sekildi әngimeleri jas úrpaqty jaqsy qasiyetterge tәrbiyeleydi.

Sonymen, Ybyray Altynsarin qazaq  qoghamynda bilim beru isinin negizin qalaghan úly aghartushy boldy. Ol zayyrly mektep bilimining negizin qalady, qazaq tilindegi alghashqy oqu materialdaryn jasady jәne últtyq pedagogikanyng manyzdy qaghidalaryn tújyrymdady.

Onyng mektep ashu, oqulyq jazu, qyz balalaryn oqytu, enbek pen adamgershilikti nasihattau jónindegi iydeyalary býgingi kýni de óz manyzyn joghaltqan joq. Y. Altynsarinning múrasy — qazaqtyng últtyq bilim beru tarihynyn manyzdy bóligi dep tolyq aitugha bolady.

Osylaysha, Altynsarin bilim berudi jeke jәne әleumettik damudyng negizgi joly dep sanady. Onyng aghartushylyq, enbek, morali jәne bilimge úmtylu turaly iydeyalary býgingi kýnge deyin ózekti bolyp qala beredi.

Kerimsal Júbatqanov,

S.Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti, tarih ghylymdarynyng kandidaty

Abai.kz