Биыл Ыбырай Алтынсариннің туғанына 185 жыл толады (1841–1889).

Қазақ даласындағы алғашқы мектептердің негізін қалаған ағартушы, педагог, жазушы, этнограф әрі фольклортанушы. Ол білімді халықтың болашаққа апарар басты күші деп танып, жаңа оқу жүйесін енгізді, оқулықтар жазып, балалар әдебиетінің іргесін қалады. Алтынсариннің ағартушылық мұрасы – ұлтты өркениетке жетелеген жарық жол.

Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық көзқарастары мен мұрасы — қазақ халқының білім, мәдениет және рухани дамуына зор ықпал еткен маңызды тарихи құбылыс.

Ыбырай Алтынсарин (1841–1889) қазақтың тұңғыш ағартушыларының бірі, ұстаз, жазушы және қоғам қайраткері болды. Оның басты мақсаты — қазақ балаларына білім беріп, халықтың сауатын ашу және қоғамды мәдениетке ұмтылдыру.

Ыбырай Алтынсариннің жұмысының негізгі идеялары мынадай болды:

Білім мен ғылымды жоғары бағалады. Ол халықтың болашағы білімді ұрпаққа байланысты деп түсінді. «Кел, балалар, оқылық!» өлеңі арқылы жастарды оқуға, білім алуға шақырды.

Зайырлы мектептер ашуды қолдады. Алтынсарин қазақ балаларына арналған мектептердің көбеюіне үлкен еңбек сіңірді. Ол оқытуда діни біліммен қатар, арифметика, география, тарих сияқты пәндердің берілуін жақтады.

Еңбек тәрбиесіне үлкен мән берді. Оның шығармаларында еңбекқорлық, адалдық, кәсіп үйрену сияқты қасиеттер дәріптеледі.

Қазақ қыз балалардың білім алуын қолдады. Ыбырай қазақ даласында қыздарға арналған мектептердің ашылуына да бастамашы болды.

Ана тіліндегі оқулық жасауды көздеді. Балалардың түсінікті тілде білім алуына жағдай жасау үшін қазақ тілінде оқу құралдарын жазды.

Адамгершілікті насихаттады. Оның әңгімелерінде мейірімділік, адалдық, қарапайымдылық, достық және жауапкершілік идеялары көрініс табады.

Алтынсариннің ең маңызды еңбектерінің бірі — «Қазақ хрестоматиясы» (1879). Бұл кітап қазақ балаларына арналған алғашқы оқу құралдарының бірі болды. Оның құрамына тәрбиелік мәні бар әңгімелер, өлеңдер мен халық ауыз әдебиеті үлгілері енгізілді.

Оның «Кел, балалар, оқылық!», «Өнер-білім бар жұрттар» сияқты өлеңдері білім мен өнердің маңызын көрсетеді. Ал «Әке мен бала», «Бай баласы мен жарлы баласы», «Мейірімді бала», «Таза бұлақ» секілді әңгімелері жас ұрпақты жақсы қасиеттерге тәрбиелейді.

Сонымен, Ыбырай Алтынсарин қазақ  қоғамында білім беру ісінің негізін қалаған ұлы ағартушы болды. Ол зайырлы мектеп білімінің негізін қалады, қазақ тіліндегі алғашқы оқу материалдарын жасады және ұлттық педагогиканың маңызды қағидаларын тұжырымдады.

Оның мектеп ашу, оқулық жазу, қыз балаларын оқыту, еңбек пен адамгершілікті насихаттау жөніндегі идеялары бүгінгі күні де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Ы. Алтынсариннің мұрасы — қазақтың ұлттық білім беру тарихының маңызды бөлігі деп толық айтуға болады.

Осылайша, Алтынсарин білім беруді жеке және әлеуметтік дамудың негізгі жолы деп санады. Оның ағартушылық, еңбек, мораль және білімге ұмтылу туралы идеялары бүгінгі күнге дейін өзекті болып қала береді.

Керімсал Жұбатқанов,

С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті, тарих ғылымдарының кандидаты

Abai.kz