Qazaqstan men Týrkiya arasyndaghy tarihy bauyrlastyq býginde sayasy dialog, ekonomikalyq әriptestik jәne ortaq mәdeny múrany saqtau baghyttaryndaghy yntymaqtastyqpen sabaqtasyp otyr. Eki elding strategiyalyq baylanystary týrki әlemining birligin nyghaytyp, ortaq mýddelerdi halyqaralyq dengeyde ilgeriletuge jana mýmkindikter ashuda. Búl rette Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaevtyng Týrkiyagha resmy sapary men Týrki memleketteri úiymynyng 13-sammiytinde kóterilgen bastamalardyng manyzy erekshe.

Qazaqstan men Týrkiya arasyndaghy sauda kólemin 15 milliard dollargha jetkizu maqsaty, týrki halyqtarynyng ortaq tarihy múrasyn saqtau jónindegi bastamalar jәne ghylymiy-mәdeny baylanystardy keneytu ekijaqty yntymaqtastyqtyng basym baghyttaryn aiqyndaydy. Sonymen qatar bilim, ghylym, tehnologiya, investisiya jәne kólik-logistika salalaryndaghy birlesken jobalar týrki memleketteri arasyndaghy integrasiyany terendetuge yqpal etedi. Osy bastamalar ortaq tarihy qúndylyqtardy zamanauy damu mindetterimen úshtastyryp, úzaq merzimdi әriptestikke negiz qalaydy.

Qazaqstan men Týrkiya arasyndaghy strategiyalyq әriptestikting damu qarqyny, Preziydent Toqaevtyng týrki әlemining ortaq tarihy sanasyn qalyptastyrugha baghyttalghan úsynystary jәne ghylymiy-mәdeny yntymaqtastyqtyng keleshegi turaly Kutahiya qalasyndaghy Dumlupynar uniyversiytetining rektory, professor Sýleyman Kyzyltoprak pikir bildirdi.

— Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaevtyng Týrkiyagha resmy sapary eki el arasyndaghy mәngilik dostyq pen keneytilgen strategiyalyq әriptestikti nyghaytu túrghysynan manyzdy kezende ótti. Tarihi, mәdeny jәne tildik ortaqtyqtyng naqty sayasi-ekonomikalyq yntymaqtastyqqa úlasuyn qalay baghalaysyz? Búl ýderiste eki el basshylary arasyndaghy dialogtyng róli qanday?

— Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaevtyng Týrkiyagha jasaghan resmy sapary eki el arasyndaghy Mәngilik dostyq pen keneytilgen strategiyalyq әriptestikting naqty qadamdar arqyly nyghayyp kele jatqan manyzdy kezeninde ótti. Býginde Qazaqstan men Týrkiya arasyndaghy baylanystar tarihi, mәdeny jәne tildik ortaqtyqtargha sýiene otyryp, sayasy dialog, ekonomikalyq yntymaqtastyq jәne kópjaqty alandardaghy ózara qoldau baghyttarynda jana mazmúngha ie boluda. Búl – ghasyrlar boyy qalyptasqan bauyrlastyq qatynastardyng qazirgi zaman talaptaryna say damyp, strategiyalyq әriptestik dengeyine kóterilgenining aiqyn kórinisi.

Osy ýderisting negizinde eki el basshylary arasyndaghy shynayy senimge qúrylghan, naqty nәtiyjelerge baghyttalghan dialog jatyr. Kóshbasshylar dengeyindegi túraqty baylanystar memleketterding ortaq mýddelerin aiqyndaugha, yntymaqtastyqtyng basym baghyttaryn belgileuge jәne birlesken bastamalardy jýzege asyrugha mýmkindik beredi. Ózara senim men ashyq dialog ekijaqty qatynastardyng túraqtylyghyn qamtamasyz etip, jana mýmkindikterge jol ashady.

Sonymen qatar Qazaqstan men Týrkiyanyng Týrki memleketteri úiymy (TMÚ) ayasyndaghy ózara is-qimyly ortaq strategiyalyq kózqarasty qalyptastyrugha yqpal etedi. Eki elding úiym qyzmetine belsendi qatysuy týrki memleketteri arasyndaghy yntymaqtastyqty terendetip, ortaq mýddelerdi halyqaralyq dengeyde ilgeriletuge mýmkindik beredi. Osy túrghydan alghanda, Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng Týrkiyagha sapary tarihy bauyrlastyqtyng qazirgi zamangha say strategiyalyq әriptestikke úlasqanyn jәne eki elding bolashaqqa ortaq baghdar ústanatynyn kórsetedi.

— Preziydent Toqaev Týrkiyanyng Qazaqstannyng manyzdy sauda jәne investisiyalyq seriktesterining biri ekenin atap ótti. Eki el tauar ainalymyn 15 milliard dollargha jetkizudi kózdep otyr. Tarihiy-mәdeny jaqyndyq ekonomikalyq әriptestikti terendetuge qalay yqpal etedi? Qanday baghyttarda jana mýmkindikter bar?

—Tarihy jәne mәdeny jaqyndyq ekonomikalyq әriptestikti terendetude manyzdy artyqshylyqtar beredi. Ortaq qúndylyqtar, tildik tuystyq jәne qalyptasqan mәdeny baylanystar iskerlik orta ókilderining bir-birin jaqsyraq tanyp, ózara senim negizinde úzaq merzimdi jobalargha kirisuine qolayly jaghday jasaydy. Múnday baylanystar kәsipkerler arasyndaghy týsinistikti arttyryp, investisiyalyq sheshimder qabyldau men birlesken bastamalardy jýzege asyru ýderisin jenildetedi.

Qazaqstan men Týrkiyanyng ekijaqty sauda kólemin 15 milliard dollargha jetkizu maqsaty osy tarihy jәne mәdeny jaqyndyqtyng ekonomikalyq әleuetin kórsetedi. Búl – eki el arasyndaghy qalyptasqan senim men yntymaqtastyqty jana dengeyge kóteruge baghyttalghan manyzdy әri qoljetimdi meje. Oghan qol jetkizu ýshin sauda baylanystaryn keneytip, investisiyalyq әriptestikti terendetu jәne ózara tiyimdi jobalardy iske asyru qajet.

Yntymaqtastyqtyng basym baghyttaryna energetika, kólik jәne logistika, әsirese Orta dәliz, auyl sharuashylyghy men azyq-týlik óndirisi, qúrylys jәne merdigerlik qyzmetter, qorghanys ónerkәsibi men turizm jatady. Búl salalar eki elding ekonomikalyq mýmkindikterin úshtastyryp, ózara tiyimdi jobalardy jýzege asyrugha keng jol ashady. Mәselen, kólik-logistika salasyndaghy әriptestik sauda baylanystarynyng damuyna yqpal etse, auyl sharuashylyghy, qúrylys jәne energetika baghyttaryndaghy yntymaqtastyq investisiyalyq mýmkindikterdi keneyte alady.

Týrik kompaniyalarynyng Qazaqstandaghy investisiyalyq qyzmeti men Qazaqstannyng Týrkiyadaghy investisiyalarynyng artuy osy әleuetting naqty iske asyp jatqanyn kórsetedi. Ekonomikalyq baylanystardyng damuyna mәdeny jaqyndyq ta ong yqpal etedi. Ortaq tarihy múra men ózara týsinistik iskerlik qatynastardy nyghaytyp, olardyng túraqtylyghy men ózara tiyimdiligin arttyrady. Sondyqtan Qazaqstan men Týrkiya arasyndaghy ekonomikalyq әriptestik tarihy bauyrlastyqty naqty ekonomikalyq nәtiyjelermen úshtastyratyn manyzdy baghyt.

— Týrki memleketteri úiymynyng 13-sammiytinde Preziydent Toqaev Týrki órkeniyeti ortalyghy men «Mәngilik El» ortalyghyn qúru, sonday-aq Týrki órkeniyeti múrasyn qorghau turaly konvensiyany qabyldau ýderisin jedeldetu bastamalaryn kóterdi. Tarihshy әri akademik retinde búl úsynystardyng týrki әlemining ortaq tarihy sanasyn qalyptastyrudaghy manyzyn qalay baghalaysyz?

— Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng Týrki órkeniyeti ortalyghy men «Mәngilik El» ortalyghyn qúru, sonday-aq Týrki órkeniyeti múrasyn qorghau turaly konvensiyany qabyldau ýderisin jedeldetu jónindegi úsynystary týrki әlemining ortaq tarihy sanasyn nyghaytu túrghysynan asa manyzdy. Búl bastamalar týrki halyqtarynyng ghasyrlar boyy qalyptasqan tarihy jәne mәdeny múrasyn jýieli týrde zerttep, ony keler úrpaqqa jetkizuge baghyttalghan.

Tarihshy retinde ortaq múrany ghylymy әri institusionaldyq negizde saqtau tarihy sabaqtastyqty tereng týsinuge mýmkindik beretinine senemin. Týrki halyqtarynyng tarihy, mәdeniyeti men órkeniyettik jetistikteri bir-birimen tyghyz baylanysty. Osy ortaq múrany tútas ghylymy túrghydan zerdeleu týrki órkeniyetining әlemdik tarihtaghy ornyn aiqyndaugha jәne onyng tarihy manyzyn keninen tanytugha yqpal etedi.

Týrki órkeniyeti ortalyghy men «Mәngilik El» ortalyghy osy baghyttaghy zertteulerdi ýilestirip, ghalymdar men zertteushiler arasyndaghy yntymaqtastyqty damytugha mýmkindik beredi. Múnday ortalyqtardyng qyzmeti ortaq tarihy derekterdi jinaqtau, ghylymy zertteuler jýrgizu, mәdeny múra nysandaryn zerdeleu jәne tarihy bilimdi keninen taratu baghyttarynda manyzdy ról atqara alady. Al Týrki órkeniyeti múrasyn qorghau turaly konvensiya ortaq múrany saqtau men zertteuding institusionaldyq negizin nyghaytugha yqpal etedi.

Búl bastamalardyng taghy bir manyzdy qyry – týrki halyqtarynyng ortaq tarihy sanasyn qalyptastyru. Ortaq tarihty zerdeleu ótkendi tanumen qatar, býgingi yntymaqtastyqty nyghaytyp, bolashaqqa ortaq kózqaras qalyptastyrugha mýmkindik beredi. Osy túrghydan alghanda, Preziydent Toqaevtyng úsynystary týrki әlemining mәdeny tútastyghyn nyghaytyp, akademiyalyq yntymaqtastyqty damytugha jәne ortaq órkeniyettik múrany halyqaralyq dengeyde tanytugha baghyttalghan manyzdy qadamdar.

— Qazaqstan tarihyna arnalghan jeti tomdyq akademiyalyq enbekti әzirleuge týrki memleketterining ghalymdary da qatysqan. Sonymen qatar Týrkistan qalasy 2027 jyly Islam әlemining mәdeny astanasy atanady. Búl bastamalar týrki әlemindegi mәdeny jәne ghylymy yntymaqtastyqty damytugha qalay yqpal etedi? Týrkiyamen birlesken zertteuler jýrgizuding qanday mýmkindikteri bar?

— Qazaqstannyng týrki әlemining ghylymy jәne mәdeny múrasyna erekshe mәn berui týrki memleketteri arasyndaghy integrasiyany terendetuge eleuli ýles qosyp otyr. Ortaq tarihy múrany zertteu, mәdeny qúndylyqtardy saqtau jәne ghylymy baylanystardy damytu Qazaqstannyng týrki әlemindegi manyzdy baghyttarynyng biri bolyp sanalady. Búl júmystar týrki halyqtarynyng tarihy sabaqtastyghyn ghylymy túrghydan zerdeleuge jәne ortaq mәdeny múrany keninen tanytugha mýmkindik beredi.

Qazaqstan tarihyna arnalghan jeti tomdyq akademiyalyq enbekti әzirleuge týrki memleketterining ghalymdarynyng qatysuy – halyqaralyq ghylymy yntymaqtastyqtyng manyzdy ýlgisi. Múnday birlesken zertteuler әrtýrli ghylymy mektepterding tәjiriybesin úshtastyryp, tarihy derekterdi jan-jaqty qarastyrugha jaghday jasaydy. Sonymen qatar ghalymdar arasyndaghy akademiyalyq baylanystardy nyghaytyp, ortaq ghylymy izdenisterding auqymyn keneytedi.

Týrkistan qalasynyng 2027 jyly Islam әlemining mәdeny astanasy atanuy Qazaqstannyng da, tútas týrki әlemining de mәdeny tanymaldyghyn arttyrugha mýmkindik beretin manyzdy oqigha. Týrkistannyng tarihy jәne ruhany múrasy týrki halyqtarynyng ortaq mәdeny kenistigin tanytuda erekshe oryn alady. Osy mәrtebe ghylymi, mәdeny jәne halyqaralyq baylanystardy damytugha, sonday-aq qalanyng tarihy múrasyn keninen nasihattaugha jana mýmkindikter ashady.

Týrkiyamen birlesken ghylymiy-zertteu jobalaryn jýzege asyru ýshin tariyh, arheologiya, til bilimi, óner tarihy jәne mәdeny múra salalarynda keng mýmkindikter bar. Eki elding uniyversiytetteri men ghylymiy-zertteu ortalyqtary arasynda ortaq jobalar úiymdastyru, studentter men akademikter almasuyn damytu, birlesken ghylymy jariyalanymdar әzirleu osy yntymaqtastyqty odan әri terendete alady.

Ásirese ortaq tarihy derekterdi zertteu, arheologiyalyq múralardy zerdeleu jәne týrki tilderining tarihy damuyn salystyrmaly túrghydan qarastyru baghyttaryndaghy júmystardyng manyzy zor. Múnday akademiyalyq bastamalar mәdeny jaqyndyqty ghylymy negizde nyghaytyp, eki el arasyndaghy úzaq merzimdi әriptestikke berik negiz qalyptastyrady. Sonymen birge týrki әlemining ortaq ghylymy jәne mәdeny múrasyn halyqaralyq akademiyalyq kenistikte tanytugha yqpal etedi.

— Preziydent Toqaev Týrki memleketteri úiymy ayasynda bilim, ghylym, tehnologiya, sauda jәne investisiya salalarynda naqty jobalardy jýzege asyru qajettigin atap ótti. Qazaqstannyng osy baghyttaghy bastamalaryn qalay baghalaysyz? Qazaqstan men Týrkiya әriptestigi týrki әlemining integrasiyasyna aldaghy jyldary qay salalarda kóbirek ýles qosa alady?

— Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng Týrki memleketteri úiymy ayasynda bilim beru, ghylym, tehnologiya, sauda jәne investisiya salalarynda naqty jobalardy jýzege asyru qajettigi turaly pikiri óte oryndy әri bolashaqqa baghyttalghan. Búl ústanym týrki memleketteri arasyndaghy yntymaqtastyqtyng mazmúnyn keneytip, ortaq tarihy jәne mәdeny qúndylyqtardy zamanauy damu basymdyqtarymen úshtastyrugha mýmkindik beredi. Qazaqstannyng osy baghyttaghy bastamalaryn ong baghalaymyn.

Aldaghy jyldary Qazaqstan men Týrkiya arasyndaghy әriptestik týrki әlemining integrasiyasyna birneshe manyzdy baghyt boyynsha eleuli ýles qosa alady. Eng aldymen, bilim beru jәne joghary oqu oryndary arasyndaghy yntymaqtastyqty damytu erekshe manyzgha iye. Uniyversiytetter arasyndaghy baylanystardy nyghaytu, studentter men ghalymdardyng akademiyalyq almasuyn keneytu jәne birlesken bilim beru baghdarlamalaryn jýzege asyru ortaq bilim kenistigin qalyptastyrugha yqpal etedi.

Ghylym men tehnologiya salasyndaghy әriptestik te manyzdy mýmkindikterge jol ashady. Birlesken ghylymiy-zertteu jobalary, tehnologiyalar men innovasiyalardy transferleu, ghylymy jetistikterdi tәjiriybege engizu týrki memleketterining ziyatkerlik jәne ekonomikalyq әleuetin arttyrugha mýmkindik beredi. Sonymen qatar kólik-logistikalyq dәlizderdi damytu, sauda baylanystaryn keneytu jәne investisiyalyq jobalardy jýzege asyru ónirlik ekonomikalyq yntymaqtastyqty nyghaytady.

Týrki memleketteri úiymynyng qyzmeti ónirlik beybitshilikke, ózara baylanystylyqqa jәne túraqty damugha ýles qosatyn syndarly yntymaqtastyq alany retinde odan әri nyghaya alady. Úiymnyng mýshe memleketterding egemendigin qúrmetteu, ózara senim men dialogty damytu qaghidattaryna sýienui onyng halyqaralyq bedelin arttyrady. Múnday ústanym týrki memleketterining ortaq mýddelerin ýilestirip, ónirlik túraqtylyq pen ekonomikalyq damugha qolayly jaghday qalyptastyrugha mýmkindik beredi.

Osy túrghydan alghanda, Qazaqstan men Týrkiya arasyndaghy strategiyalyq әriptestik týrki әlemindegi beybitshilik pen yntymaqtastyqty nyghaytudyng naqty ýlgisi bola alady. Eki elding ózara senimge negizdelgen baylanystary ortaq bastamalardy jýzege asyrugha, týrki memleketteri arasyndaghy yntymaqtastyqty terendetuge jәne tútas týrki әlemining halyqaralyq dengeydegi yqpalyn arttyrugha jol ashady.

Abai.kz