Kitap oqu – adamnyng dýniyetanymyn keneytip, oilau qabiletin damytumen qatar, túlgha bolyp qalyptasuyna da yqpal etetin manyzdy qúral. Ásirese kórkem әdebiyet adamdy ózge taghdyrlarmen tanystyryp, ómirge terenirek qaraugha ýiretedi. Al býgingi aqparat aghyny kýsheygen zamanda kitap oqu mәdeniyetin saqtau men ony jastar arasynda nasihattaudyng manyzy arta týsti.

Osy orayda Memleket basshysynyng bastamasymen qolgha alynghan «Kitap oqityn últ» jobasy el arasynda oqu mәdeniyetin qalyptastyrugha baghyttalghan manyzdy bastamalardyng biri. Qazirgi tanda jobagha elimizding 20 óniri, 195 audany men 87 qalasy qatysyp, 526 056 kitap oqylghan. Degenmen, kitap oqudyng nәtiyjesin tek sanmen ólsheu jetkiliksiz. Onyng adam ómirine әseri, kórkem әdebiyetting túlghalyq damudaghy róli jәne jastar arasynda oqu mәdeniyetin qalyptastyru joldary jóninde aqyn, «Ayboz» últtyq syilyghynyng laureaty Hamit Esamanmen әngimelestik.

– «Kitap oqityn últ» bastamasynyng negizgi maqsaty qanday jәne qoghamda kitap oqu mәdeniyetin qalyptastyru nelikten manyzdy?

– Býginde qoghamda kóp adam kitap oqymaydy degen pikirler bar. Biraq, jaqsy kitap qay kezde de oqylady. Alayda, keybir keremet shygharmalardyng kópshilik nazaryna ilinbey qaluy da mýmkin. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng “Kitap oqityn últ” bastamasynyng negizgi maqsaty da әdebiyetke qoldau kórsetu, jaqsy shygharmalardy nasihattau, sol arqyly qoghamda kitap oqu mәdeniyetin qalyptastyru. Sonymen qatar, kitap oqyghan úrpaqtyng sanasy túnyq, oiy anyq, ústanymy berik bolady. Sebebi, adam jany izgilenbey, qogham týzelmeydi. Qoghamdy qalyptastyratyn da adamdar. Ózin sauattymyn, bilimdimin dep esepteytin kez kelgen adam kitap oquy kerek. Qoghamda kitap oqu mәdeniyetin qalyptastyrudyng manyzy da últtyng dengeyin úly biyikke kóteru, azamattardy parasatty ghúmyr keshuge ýndeu bolsa kerek. Álbette, kitapty da talgham tarazysyna salyp, oy eleginen ótkizip, sana biyiginen týsinip oqyghan dúrys. Kitap oqu degeniniz de minez, ruhany qúbylys. Kitap oqityn elding úrpaghy oishyl, úly Abay aitqan «Bes asyl iske» yntyq, «Tolyq adam» bolyp qalyptasatyny sózsiz. Óitkeni, biz qalasaq ta, qalamasaq ta, qoghamdaghy týrli kereghar kózqarastar bizge әserin tiygizedi. Al, kitap oqyghan últ, adamdar týrli ruhany keselderden alys bolady. Ózinshe jol tabatyn sanasy jaryq, jýregi jyly, janary núrly adamzattyng asyly bolmaq. Adam bolghan song materialdyq iygilik te qajet, biraq ruhany iygilikting bәsi qay kezde de biyik boluy kerek dep oilaymyn.

– Kitap oqu adamnyng dýniyetanymy men oilau qabiletine qalay әser etedi?

– Sóz joq, erekshe әser etedi. Bizding bәrimizding túrmystyq kýnkóriske baylanysty týrli qajettilikterimiz bar. Sol siyaqty, kitap oqu da ainymas ústanymymyz boluy kerek dep esepteymin. Sóz ónerin boyyna sinirip, bolmysyna darytqan adamnan jamandyq shyqpaydy. Biz mysaly kóp jaghdayda barlyq nәrseni kózben kórip, qolmen ústap qana daghdylanyp kettik. Biraq, myna ghajap ghalamzat, júmbaghyn janyna jasyrghan adamzat turaly kóp oilay bermeymiz. Kitap oqu adam búryn ózi kórip-bilmegen ghalamat әlemge jol ashady. Qoghamda qazir «Men kimmin?» degennen góri «Sen kimsin?», «Ol kim?» degen súraqtar kóp. Kóp jaghdayda biz óz janymyzgha ýnile bermeymiz. Ózgeden talap etemiz, kóbimizding ózimizge esep bergimiz kelmeydi. Oilau qabileti degen qúlaq estip, kóz kóretin jer ghana emes, ol da adam jany siyaqty shynyrau dýnie ghoy. Kitap oqu bizdi osylay tәrbiyeleydi. Qazir qogham basqa, adam sanasy da әrtýrli. Kitap oqu arqyly biz ózimizdi týsinemiz, sosyn baryp ózgeni týsinemiz. Óz janymyzdy ózimiz emdep, jan dýniyemizdi ózimiz jarqyratamyz.

– Nelikten kórkem әdebiyet adam tәrbiyesi men túlghalyq damuynyng manyzdy qúraly sanalady?

– Ádebiyetting ózi de adam әlemin zertteytin dýnie ghoy. Áriyne, adamdy tek әdebiyet qana tәrbiyelep, túlghalyq biyikke kóteredi dep aitu qiyn shyghar. Búl jerde basa aitatyn dýniye, tek qajetti, paydaly kitaptardy ghana iriktep, súryptap oqu kerek. Adam bir kitaptyng ishinen ózine qajetti bir nәrse ala alsa, demek onyng paydasy bar. Mysaly, kórkem shygharmalardyng keyipkerlerin alayyq. Jazushylar da múny aspannan almaydy. Bәri de ortamyzda jýrgen adamdar. Únamdy, únamsyz keyipkerler bolady. Múnyng bәri de (minez, bolmys, ruh) adamgha anyq kórinedi kitapta, sodan keyin birden әser etedi. Áriyne, aqiqaty joq aqyldyn, negizi joq filosofiyanyng eshkimge de qajeti joq. Taghy da úly Abay aitqan «aqyl, qayrat, jýrekti birdey ústaghan» adamda ghana túlghalyq damu damu bolady. Tәrbie degen adamnyng jaratylysynda bolady. Al, ómirdegi týrli qúbylystar adamnyng odan әri damuyna ong әser etedi. Kitap - sonyng negizgi ózegi.

– Qoghamda, әsirese jastar arasynda kitap oqudy nasihattau ýshin qanday naqty qadamdar jasau qajet?

– Ruhany súranysqa say keletin dýniyeler kóp jazyluy kerek. Memleket býginde әdebiyetti nasihattau isine jiti kónil bólip keledi ghoy. Qazir de jaqsy kitaptar bar. Tek jarnamasy az bolyp, sol kitap turaly oqyrmangha tolyq aqparat jetpeui mýmkin. Ol ýshin qazirgi týrli barlyq mýmkindikti paydalanyp, jaqsy shygharmalardy jappay jarnamalau kerek shyghar. Ádeby agentter júmys istese, (múnyng da ózindik mәseleleri bar, qarajat, shygharmalardy nasihattau jәne taghy da basqa) qalamgerlerding ózderi de shet tilderin mengeruge kýsh salsa dúrys degen oidamyn. Jastardy kitap oqugha baulu ýshin әueli sananyng ózgergeni kerek. Ruhany qúndylyqtardy eskilik dep qaramay, janashyldyq dep baghalasaq qana útamyz.

Tomiris Maratqyzy

Abai.kz