Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng Halyqaralyq «Qazaq tili» qoghamynyng X sezinde sóilegen sózi eldegi ghylymy qauymdastyqta qyzu talqy tudyrdy.

Memleket basshysy 2027 jyldyng sonyna deyin qazaq tilining orfografiyasyn retke keltirudi, sonday-aq, sózdikterdi tolyq janartudy qatang tapsyrdy.

Búl tapsyrma jay ghana tehnikalyq týzetu emes, jyldar boyy qoghamda jinalyp qalghan jýieli mәselelerdi – tilding jazba jәne auyzeki sóileu normalarynyng búzyluyn, sóz qabyldaudaghy qiyndyqtardy jәne jasandy sózderding kóbeyip ketkenin sheshuge baghyttalghan manyzdy qadam desek esh artyq aitpaymyz.

Tildik daghdarys: Jazu men sóileu tilining búzyluy...

Preziydent atap ótkendey, býginde keybir sózder, úghymdar men anyqtamalardyng әrtýrli qoldanyluy halyqty shatastyryp, tilding tazalyghyna núqsan keltirude.

1. Normativtik bey-bereketsizdik: Songhy resmy týrde bekitilgen birynghay orfografiyalyq sózdikting 1983 jyly shygharyluy – ýlken olqylyq. Keyin shyqqan әrtýrli avtorlardyng sózdikterining memlekettik zandy kýshi joq bolghandyqtan, mektep oqulyqtarynan bastap búqaralyq aqparat qúraldaryna deyin bir sózding әr týrli jazyluy qalypty jaghdaygha ainaldy.

2. Auyzeki sóileu men jazba tilding araqashyqtyghy: Kýndelikti auyzeki sóileu tilinde orys tilining nemese basqa tilderding grammatikalyq qúrylymyna eliktep sóileu (kalika) beleng aldy. Al resmy jazba tilde týsiniksiz, arhaikalyq nemese shamadan tys qatang qaghidalardyng saqtaluy eki tilding arasyndaghy alshaqtyqty terendetip jiberdi.

Kalikalar men sóz qabyldaudaghy kedergiler

Memleket basshysy tildi «tazartu» barysynda shekten shyghushylyqqa jol berilip jatqanyn da ashyq aitty. Onyng aituynsha, keybir jasandy týrde oilap tabylghan sózderding ómirshendigi kýmәndi:

• «Kýisandyq» (pianino)
• «Qyltima» (balkon)
• «Subúrqaq» (fontan)
• «Sebezgi» (dush)
• «Qyryqqabat» (kapusta)
• «Ýnqaghaz» (gazeta)
• «Jedelsaty» (lift)
• «Jelkóz» (fortochka)

Búl mәsele tiltanu ghylymyndaghy eng kýrdeli taqyryptardyng biri – shet tilderinen sóz qabyldau mәdeniyetine kelip tireledi.

Álemdik tәjiriybede halyqaralyq terminder (internasionalizmder) ghylym men tehnikanyng damuyna baylanysty ózgerissiz nemese az ghana fonetikalyq ózgerispen qabyldanady. Al qazaq tilindegi keybir puristik (tazalyqty shekten tys ansau) әreketter halyqaralyq úghymdardy týsiniksiz audarugha әkep soqty.

Nәtiyjesinde halyq búl jasandy sózderdi qabyldamay, orys nemese aghylshyn týbirlerin qoldanugha mәjbýr bolyp jýr. Endi sóileu tili negizinde aghylshyn jәne orys tilderinen sóz qabyldaudy tiltanushylar bir izge keltredi degenge kәmil senemiz.

Preziydentting diny úghymdardy eski, bayyrghy qazaqsha sózderding ornyna arab sózderimen jappay almastyru ýrdisine toqtaluy da óte oryndy. Din men últtyq mәdeniyetting ajyramas ekeni ras, alayda tilding óz ishki tabighy qoryn ysyryp qoyyp, jappay shet tilining (búl joly arab tilinin) terminderin kirgizu tilding derbestigine qater tóndiredi.

Halyqaralyq integrasiya jәne zamanauy sózdikter

Toqaev kótergen ekinshi manyzdy baghyt – qazaq tilin halyqaralyq dengeyge shygharu jәne BÚÚ-nyng resmy tilderimen, sonday-aq, fransuz, ispan, qytay, arab, nemis, italiyan, japon, korey jәne parsy tilderimen baylanystyratyn kóptildi elektrondy sózdikterdi jasau.

• Oxford Qazaq Dictionary jobasynyng sәtti jalghasuy tilimizdi әlemdik akademiyalyq standartqa kóteruding bir joly.
• Alayda sheteldik sózderdi tikeley jәne sapaly qabyldau ýshin qazaq tilining ishki әleuetin әlemdik ghylymiy-tehnikalyq progresspen ýndestiru qajet. Til jabyq jýie bolmauy tiyis: ol jana úghymdardy sinire otyryp, fonetikalyq zandylyqtaryna negizdelgen grammatikalyq tóltumalyqqa baghyndyra aluy kerek.

Sóz týiini: Preziydentting orfografiyany retke keltiruge 2027 jyldyng sonyna deyin uaqyt berui – uaqytyly jasalghan batyl qadam dep sanaymyz. Búl júmysqa tek sheneunikterdi emes, kәsiby tildik ghalymdardy, әdebiyetshilerdi, BAQ ókilderi men IT-mamandardy tartu (sifrlyq jýie qúru arqyly) asa manyzdy.

Eger biz tilding tazalyghyn saqtaymyz desek, jasandy kalikalardan arylyp, halyqaralyq terminderdi qabyldaudyng әdil de oryndy retin tabuymyz kerek. Sonda ghana qazaq tili sheneunikterding qaghazynda emes, zamanauy ghylymnyn, tehnologiyanyng jәne jastardyng ómirlik tiline ainala alady.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz