پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ X سەزىندە سويلەگەن ءسوزى ەلدەگى عىلىمي قاۋىمداستىقتا قىزۋ تالقى تۋدىردى.

مەملەكەت باسشىسى 2027 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسىن رەتكە كەلتىرۋدى، سونداي-اق، سوزدىكتەردى تولىق جاڭارتۋدى قاتاڭ تاپسىردى.

بۇل تاپسىرما جاي عانا تەحنيكالىق تۇزەتۋ ەمەس، جىلدار بويى قوعامدا جينالىپ قالعان جۇيەلى ماسەلەلەردى – ءتىلدىڭ جازبا جانە اۋىزەكى سويلەۋ نورمالارىنىڭ بۇزىلۋىن، ءسوز قابىلداۋداعى قيىندىقتاردى جانە جاساندى سوزدەردىڭ كوبەيىپ كەتكەنىن شەشۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام دەسەك ەش ارتىق ايتپايمىز.

تىلدىك داعدارىس: جازۋ مەن سويلەۋ ءتىلىنىڭ بۇزىلۋى...

پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي، بۇگىندە كەيبىر سوزدەر، ۇعىمدار مەن انىقتامالاردىڭ ءارتۇرلى قولدانىلۋى حالىقتى شاتاستىرىپ، ءتىلدىڭ تازالىعىنا نۇقسان كەلتىرۋدە.

1. نورماتيۆتىك بەي-بەرەكەتسىزدىك: سوڭعى رەسمي تۇردە بەكىتىلگەن بىرىڭعاي ورفوگرافيالىق سوزدىكتىڭ 1983 جىلى شىعارىلۋى – ۇلكەن ولقىلىق. كەيىن شىققان ءارتۇرلى اۆتورلاردىڭ سوزدىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك زاڭدى كۇشى جوق بولعاندىقتان، مەكتەپ وقۋلىقتارىنان باستاپ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا دەيىن ءبىر ءسوزدىڭ ءار ءتۇرلى جازىلۋى قالىپتى جاعدايعا اينالدى.

2. اۋىزەكى سويلەۋ مەن جازبا ءتىلدىڭ اراقاشىقتىعى: كۇندەلىكتى اۋىزەكى سويلەۋ تىلىندە ورىس ءتىلىنىڭ نەمەسە باسقا تىلدەردىڭ گرامماتيكالىق قۇرىلىمىنا ەلىكتەپ سويلەۋ (كالكا) بەلەڭ الدى. ال رەسمي جازبا تىلدە تۇسىنىكسىز، ارحايكالىق نەمەسە شامادان تىس قاتاڭ قاعيدالاردىڭ ساقتالۋى ەكى ءتىلدىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتى تەرەڭدەتىپ جىبەردى.

كالكالار مەن ءسوز قابىلداۋداعى كەدەرگىلەر

مەملەكەت باسشىسى ءتىلدى «تازارتۋ» بارىسىندا شەكتەن شىعۋشىلىققا جول بەرىلىپ جاتقانىن دا اشىق ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، كەيبىر جاساندى تۇردە ويلاپ تابىلعان سوزدەردىڭ ومىرشەڭدىگى كۇماندى:

• «كۇيساندىق» (پيانينو)
• «قىلتيما» (بالكون)
• «سۋبۇرقاق» (فونتان)
• «سەبەزگى» (دۋش)
• «قىرىققابات» (كاپۋستا)
• «ۇنقاعاز» (گازەتا)
• «جەدەلساتى» (ليفت)
• «جەلكوز» (فورتوچكا)

بۇل ماسەلە ءتىلتانۋ عىلىمىنداعى ەڭ كۇردەلى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – شەت تىلدەرىنەن ءسوز قابىلداۋ مادەنيەتىنە كەلىپ تىرەلەدى.

الەمدىك تاجىريبەدە حالىقارالىق تەرميندەر (ينتەرناتسيوناليزمدەر) عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا بايلانىستى وزگەرىسسىز نەمەسە از عانا فونەتيكالىق وزگەرىسپەن قابىلدانادى. ال قازاق تىلىندەگى كەيبىر پۋريستىك (تازالىقتى شەكتەن تىس اڭساۋ) ارەكەتتەر حالىقارالىق ۇعىمداردى تۇسىنىكسىز اۋدارۋعا اكەپ سوقتى.

ناتيجەسىندە حالىق بۇل جاساندى سوزدەردى قابىلداماي، ورىس نەمەسە اعىلشىن تۇبىرلەرىن قولدانۋعا ءماجبۇر بولىپ ءجۇر. ەندى سويلەۋ ءتىلى نەگىزىندە اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىنەن ءسوز قابىلداۋدى ءتىلتانۋشىلار ءبىر ىزگە كەلترەدى دەگەنگە كامىل سەنەمىز.

پرەزيدەنتتىڭ ءدىني ۇعىمداردى ەسكى، بايىرعى قازاقشا سوزدەردىڭ ورنىنا اراب سوزدەرىمەن جاپپاي الماستىرۋ ۇردىسىنە توقتالۋى دا وتە ورىندى. ءدىن مەن ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ اجىراماس ەكەنى راس، الايدا ءتىلدىڭ ءوز ىشكى تابيعي قورىن ىسىرىپ قويىپ، جاپپاي شەت ءتىلىنىڭ (بۇل جولى اراب ءتىلىنىڭ) تەرميندەرىن كىرگىزۋ ءتىلدىڭ دەربەستىگىنە قاتەر توندىرەدى.

حالىقارالىق ينتەگراتسيا جانە زاماناۋي سوزدىكتەر

توقاەۆ كوتەرگەن ەكىنشى ماڭىزدى باعىت – قازاق ءتىلىن حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعارۋ جانە بۇۇ-نىڭ رەسمي تىلدەرىمەن، سونداي-اق، فرانتسۋز، يسپان، قىتاي، اراب، نەمىس، يتاليان، جاپون، كورەي جانە پارسى تىلدەرىمەن بايلانىستىراتىن كوپتىلدى ەلەكتروندى سوزدىكتەردى جاساۋ.

• Oxford Qazaq Dictionary جوباسىنىڭ ءساتتى جالعاسۋى ءتىلىمىزدى الەمدىك اكادەميالىق ستاندارتقا كوتەرۋدىڭ ءبىر جولى.
• الايدا شەتەلدىك سوزدەردى تىكەلەي جانە ساپالى قابىلداۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىنىڭ ىشكى الەۋەتىن الەمدىك عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسسپەن ۇندەستىرۋ قاجەت. ءتىل جابىق جۇيە بولماۋى ءتيىس: ول جاڭا ۇعىمداردى سىڭىرە وتىرىپ، فونەتيكالىق زاڭدىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن گرامماتيكالىق تولتۋمالىققا باعىندىرا الۋى كەرەك.

ءسوز ءتۇيىنى: پرەزيدەنتتىڭ ورفوگرافيانى رەتكە كەلتىرۋگە 2027 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۋاقىت بەرۋى – ۋاقىتىلى جاسالعان باتىل قادام دەپ سانايمىز. بۇل جۇمىسقا تەك شەنەۋنىكتەردى ەمەس، كاسىبي تىلدىك عالىمداردى، ادەبيەتشىلەردى، باق وكىلدەرى مەن IT-مامانداردى تارتۋ (تسيفرلىق جۇيە قۇرۋ ارقىلى) اسا ماڭىزدى.

ەگەر ءبىز ءتىلدىڭ تازالىعىن ساقتايمىز دەسەك، جاساندى كالكالاردان ارىلىپ، حالىقارالىق تەرميندەردى قابىلداۋدىڭ ءادىل دە ورىندى رەتىن تابۋىمىز كەرەك. سوندا عانا قازاق ءتىلى شەنەۋنىكتەردىڭ قاعازىندا ەمەس، زاماناۋي عىلىمنىڭ، تەحنولوگيانىڭ جانە جاستاردىڭ ومىرلىك تىلىنە اينالا الادى.

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz