Dýisenbi, 16 Qarasha 2026
Aqmyltyq 127 0 pikir 16 Qarasha, 2026 saghat 14:11

Taghy da memlekettik til haqynda...

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

Jaqynda Astanada ótken Halyqaralyq «Qazaq tili» qoghamynyng onynshy qúryltayynda Preziydent Qasym-Jomart Toqaev memlekettik tilding mәrtebesin kótere týsudi kózdeytin baghdarlamalyq sóz sóiledi. Sózinde tughan tilimizding memlekettik, sayasy jәne últtyq manyzyn keninen qozghap, búl orayda alda túrghan mindetterdi atap kórsetti.   

Osyghan baylanysty aita ketuim kerek, ana tilining taghdyry elimizding kóptegen azamaty qatarly meni de sonau sovet zamanynan beri tolghandyryp kele jatqan-dy. Jarty ghasyrgha juyq uaqyt boyy әr kezde qaghazgha týsirgen jazbalarymdy, oilarymdy tilimizdi qorghau jolyndaghy ózimshe jýrgizgen kýresimning hronikalyq sipaty saqtalghan týrde jinap, «Qazaq tili» qoghamynyng úiysqanyna 30 jyl tolghan jyly arnayy jinaq shygharghanmyn («Til-Ghúmyr». Publisistikalyq hronika, 256 bet. «Ruh BG» baspasy, 2019 jyl). Sondaghy materialdar tilge qatysty kýreske qosylghan  ýles ispetti tanylyp, eski kenestik tәueldilik dәuir men jana memlekettik tәuelsizdikke qol jetkizgen kezendegi is-әreketter jayynan birshama ózindik oy týierliktey dәrejede әrkimdi habardar etuge jarap qaluy kerek. Biz ýshin otarlyq zamannan jangha batqan taqyryptyng býginde údayy jasyra beruge kónbeytini әlem boyynsha ashyqqa shyqty. Preziydent Toqaev atap kórsetkendey, «qazirgi tanda dýnie jýzinde til ózekti, nәzik mәselege ainalyp ketti». Ony әrtýrli tyiymdarmen býrkep, jamap-jasqay bermey, dúrys sheshimin tabu jolyn izdestire týsu әldeqayda tiyimdi bolmaq.

Memleket basshysynyng Qogham qúryltayyna arnayy qatysyp, qazaq tili taghdyryn bekemdeuding jana beleske kóterilgenin kórsetui, sol rette atqarylugha tiyis mindetterdi taratyp aituy Qogham mýshelerinin, mәselege beytarap qaramaytyn júrtshylyqtyn, kóptegen qazaqstandyqtyng kónilinen shyqqany anyq. Ol  qazaq tilining últtyq sifrlyq derekter qoryn jasaqtau jayyn әngimeledi, aldaghy mindet retinde kitaphanalar men múraghattarda saqtalghan qazaq tilindegi kitaptardy, merzimdi basylymdardy, audio-beyne jazbalardy, múrajay qorlaryn sifrlyq formatqa kóshiru júmystaryn jandandyru qajettigine núsqady. Halqymyzdyng óshpes múrasy men ruhany baylyghy qaghaz betinde ghana emes, sifrlyq kenistikte de saqtalugha tiyistigin eskertti.

Bilim beru jýiesinde qazaq tilin qoldanu kólemi artyp kele jatyr dedi, tek biyldyng ózinde mektepke barghan oqushylardyng 71 payyzy qazaq synyptaryna qabyldanghanyn, kolledjder men joghary oqu oryndarynda qazaq bólimderining sany kóbeygenin atap kórsetti. Qazaq tilining mәdeniyet pen kreativti industriya salasyndaghy qoldanysyna da erekshe nazar audardy. Barlyq salada qazaq tili keng qoldanylyp kele jatqanyn, ana tilimizde jaryq kórgen kitaptardyn, әnderdin, filimderding naryqtaghy ýlesi úlghaya týskenin qanaghattana atady.  Byltyr jaryq kórgen 6 mynnan astam kitaptyng 70 payyzy qazaq tilinde basylypty, týsirilgen 71 filimning 63-i ana tilimizde jaryq kórgen kórinedi.  Qazaq tili últty úiystyratyn әri elding mәdeniyeti men ziyatkerlik әleuetin tanytatyn «júmsaq kýshke» ainalyp keledi dep, Preziydent әlemge әigili әnshimiz Dimash Qúdaybergen, kino ónerinde jarq etken aktrisamyz Samal Eslyamova, shahmat әleminde jaryq júldyzgha ainalyp kele jatqan Biybisara Asaubaeva sekildi halyqaralyq dengeyde tanylghan jastarymyzdyng enbegin arnayy atap ótti.

Memlekettik tilimizding barshamyzgha, kýlli qazaqstandyqqa ortaq qúndylyq ekenine erekshe mәn bere kelip, ana tilimizding biyik mәrtebesine say abyroy-bedelin arttyru ýshin órkeniyetti el retinde tabandylyqpen júmys isteuimiz kerek dedi Memleket basshysy. Ol tiyisti buyndardyng birtútas eldikti sezine kele, til sayasatyn jetildiru, qazaq tilining sifrlyq kenistiktegi qoldanysyn keneytu, ghylymy әleuetin arttyru mәselelerin әrdayym oida ústauy, solarmen qatar injeneriya, medisina, qúqyq, ekonomika jәne aqparattyq tehnologiyalar salalaryn qazaq tilinde mengeruge mýmkindik beretin sapaly oqulyqtar men oqu qúraldaryn әzirleui qajettigin eskertti. Bir sәt te nazardan týsiruge bolmaytyn baghyttardy aiqyndap kórsetti.

«Otanymyzdy jana órkeniyetti dengeyge kóteruimiz kerek», – dey kelip,  Preziydent Qasym-Jomart Toqaev: – «Osy ózekti júmysta qazaq tilining memlekettik til retinde mәrtebesin kóteru, kýsheytu, dәripteu – tarihy mindet» ekenin qadap aitty. Qazaq tilining bolashaghyna bәrimiz birdey jauaptymyz dedi. Árqaysymyz qazaq tilining túghyryn nyghaytugha atsalysuymyz kerek degen mindet qoydy. Keler jyldyng «Jalpyhalyqtyq auqymdy qúrylys jyly» atalatynynan habardar ete kele, sózin: «Qasterli Otanymyz – Qazaqstan men qasiyetti qúndylyghymyz – qazaq tili jasay bersin!» – dep týiindegeni barsha júrt qatarly meni de airyqsha tolqynysqa bóledi.

Viyse-Preziydent Erlan Qarin Halyqaralyq «Qazaq tili» qoghamynyng onynshy  qúryltayyna Memleket basshysynyng arnayy qatysuy búl jiynnyng auqymy jaghynan da, mazmún túrghysynan da dengeyin odan әri arttyrghan  songhy jyldardaghy eng ýlken, airyqsha basqosu bolghanyn Qaz365.kz Jana Qazaqstan portalynda  naqtylap jazdy. Preziydent kótergen bes manyzdy mәseleni:  memlekettik tilding bolashaghy, emle erejelerin jetildiru, qazaq tilining ghylym men tehnologiya salasyndaghy qoldanysyn keneytu, qogham birligin nyghaytu jәne «Halyqtyq qúrylys» baghdarlamasynyng manyzy turaly pikir bildirip, kópshilikke týsinikti týrde taldap berdi. Búl mәselelerding únghyl-shúnghylyn Viyse-Preziydentting jetik biletinine jәne kóterilgen jәitterding bәrin jýzege asyruda bilikti basshylyq jasay alatynyna kýmәn joq. Ol Memlekettik hatshy kezinde Qoghamnyng Sezizinshi qúryltayynda sóz sóilep, «Til – últtyng jany» degen sózding beker aitylmaghanyn eske sala kele,  «ana tilimiz qay kezde de aibynymyz sanalghan. Ony saqtau – bәrimiz ýshin qasterli mindet» degen, tilimizdi saqtau, ony ghylymnyng jәne ozyq tehnologiyanyng tiline ainaldyru – memleket sayasatyndaghy basym baghyttyng biri ekenin aityp, sol rette atqarylyp jatqan auqymdy sharualardyng birqataryna toqtalghan. Solardyng ong nәtiyjesi Preziydentting Onynshy qúryltaydaghy  sózine arqau bolghanyna dau joq.

Degenmen jýzege asyrylyp jatqan isterding mazmúndy әm shyn mәninde paydaly boluyna septesu, Memleket basshysy barshamyzgha mindet etip qoyghan «qazaq tilining túghyryn nyghaytugha atsalysu» maqsatymen – birer oy bildirsem deymin. Sóz joq, Preziydent aitqanday, memlekettik til qoghamdy biriktiruge tiyis. Búl orayda til ýiretu is-sharalary tәuelsizdikting basynan, tipti sovettik kezende til jayynda alghashqy zang qabyldanghannan beri jýrgizilip kele jatqany qay-qasymyzgha da belgili.

Áueli mynany eske alayyq. Sonau 1989–1991 jyldardan beri qazaq tili orys mektepterinde mindetti týrde oqytyla bastaghany da mәlim. Sodan beri milliondaghan týlek orta bilimdi iygergen attestat alyp shyqty, biraq solardyng qanshasy memlekettik tildi ýirenip mektepten ýirenip shyqty eken? Álde oqu oryndarynyng tәuelsizdikting alghashqy jyldaryndaghyday kózboyaushylyqqa salynuyna әli kýngi jol berilip jýr me eken? Al sabaqqa dúrys qatysyp, qazaqsha bilip shyqqandardyng ózi ony qoldanugha múqtajdyq bolmauy saldarynan artynsha úmytyp ketti me eken? Osy mәseleni zerttep, kәdege asarlyqtay tiyisti qorytyndy jasap kórse qalay bolar edi? Búl qajet te ghoy...

Talay mәrte arnayy baghdarlama jasap, ýiirmeler jýrgizuge kóp qarjy bólip jýrgenimiz de ras emes pe, tek sonyng ong nәtiyje berip jýrgeni de shamaly tәrizdi. Mening oiymsha, qazaqstandyqtyng bәrin qazaqsha sóiletemiz dep qúlshynudyng qajeti shamaly, tek solardyng barshasynyng boyyna  memlekettik tilge qúrmetpen qarau sezimin darytsa bolghany. Sonda olar eshqanday arnayy kurstargha qatyspay-aq kýndelikti tirshilikke qajet jetpis-seksen sózdi op-onay bilip alady, sonda kýni keshegi әldebir astamshylyq dertpen auyrghan   ekibastúzdyq әiel siyaqty kórshi memleket basshysynan elimizge әsker kirgizudi súraghyshtardyng iysi de, izi de qalmaydy. Tek memlekettik mekemelerding ghana emes, kýlli qoghamdyq oryndardyng jiyn ótetin oryndaryn ilespe tәrjime jasaugha kerekti apparaturamen jabdyqtaudy, sóileushilerding sózderin memlekettik tilge jәne keri baghytta jedel audaryp túru isin jýzege asyratyn tilmashtar tobyn әzirleudi jolgha qong jón. Múnday tәsil arqyly sauda jasau, tamaqtandyru, әleumettik salanyng basqa da tolyp jatqan buyndarynda mәdeniyetti qyzmet kórsetuding tiyimdi bolaryna kýmәn bolmasa kerek, eger solay eter bolsaq – týrli arandatushylyqqa da, arandap qalugha da sebep qalmaghan bolar edi.

Elimiz boyynsha әrtýrli әleumetti nysandar salynady, barlyq ónirde myndaghan júmys orny ashylady, Qazaqstan ýlken qúrylys alanyna ainalady dep tanystyrylghan «Halyqtyq qúrylys» baghdarlamasyna baylanysty da birer oy tilge oralyp túr. Jәne búl oidy jariya etuime Preziydenttin: «Otandyq kәsipkerlerge mol mýmkindik beriledi», – degen tújyrymy týrtki boldy.

Mәsele mynada. Tәuelsizdikting bastapqy kezeninde erekshe belsendilik kórsetken reformatorlarymyz qazaq halqynyng tarihy ómir sýru saltyn,  tarihy últtyq ekonomikasynyng negizin tәrk etip, auyldarda milliondaghan mal ústaudyng qajet emestigin, kerek bolsa, shet elderden satyp әkeletinderin jariya etken de, goloshekindik qasiretti «revolusiyadan» keyin qayta úiysyp, es jighanda eldi asyrap túrghan kenshar, újymsharlardy eldi mekenderinde zamanauy shaghyn kәsiporyndar ashyp beru arqyly bekemdep, saqtaugha tyrysudyng ornyna, jana «revolusiya» dauylymen qausatyp-kýiretken. Biraq sol paryqsyz reformalarynyng sebep-saldarlaryn kýni býginge deyin eshqaysysy taldap, saraptap kórgen joq. Ol azday, kýnkórissiz qalghan júrttyng qalagha aghyluyn urbanizasiya talaby ispetti aqtap jýrdi.

Mening oiymsha, «Halyqtyq qúrylys» baghdarlamasynyng bir tarmaghy jana túrpatty kәsipkerlerdi iygerilmey jatqan, jalgha berilui yqtimal úlan-ghayyr jerge oilastyrylghan ýlken jospar arqyly ornalastyru jolymen qazaqtyng ata kәsibin janghyrtugha mýmkindik berudi kózdese dúrys bolar edi. Sayyn dalada jypyrlap kóterilgen zamanauy auyldar әri jer-sudyng shynayy qojayyndaryn qalyptastyrar, әri últtyq til, óner, dәstýr, salt bitkenning tamyrdan ajyramay damuyn qamtamasyz eter edi. Sonda Memleket basshysy: «Tәuelsiz Qazaqstannyng tól tarihynda múnday auqymdy joba búryn-sondy bolghan emes», – dep әdil baghalaghan baghdarlamanyng tilimizding  manyzyn tereng týsinuge baghyttalghan qadiri meylinshe arta týsedi ghoy dep oilaymyn.

Jalpy, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoghamynyng memlekettik tәuelsizdikting otyz bes jyldyghy qarsanyndaghy mereytoylyq qúryltayynda Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng tilimizdi barshamyzgha ortaq qúndylyq retinde baghalaghany, onyng abyroy-bedelin arttyru ýshin birtútas el bolyp tabandy júmys isteuimiz kerek dep kesimdi pikir bildirgeni júrtshylyqqa airyqsha senim teliri sózsiz. Óz basym, eger «Til-Ghúmyrdy» qayta shygharu búiyrar bolsa, hronika-jinaqtyng basty maqsatyn aiqynday týsu ýshin ony «Asa manyzdy qúndylyq» dep atamaqpyn...

Beybit Qoyshybaev

Abai.kz

0 pikir