دۇيسەنبى, 16 قاراشا 2026
اقمىلتىق 139 0 پىكىر 16 قاراشا, 2026 ساعات 14:11

تاعى دا مەملەكەتتىك ءتىل حاقىندا...

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

جاقىندا استانادا وتكەن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ونىنشى قۇرىلتايىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرە ءتۇسۋدى كوزدەيتىن باعدارلامالىق ءسوز سويلەدى. سوزىندە تۋعان ءتىلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك، ساياسي جانە ۇلتتىق ماڭىزىن كەڭىنەن قوزعاپ، بۇل ورايدا الدا تۇرعان مىندەتتەردى اتاپ كورسەتتى.   

وسىعان بايلانىستى ايتا كەتۋىم كەرەك، انا ءتىلىنىڭ تاعدىرى ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ازاماتى قاتارلى مەنى دە سوناۋ سوۆەت زامانىنان بەرى تولعاندىرىپ كەلە جاتقان-دى. جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى ءار كەزدە قاعازعا تۇسىرگەن جازبالارىمدى، ويلارىمدى ءتىلىمىزدى قورعاۋ جولىنداعى وزىمشە جۇرگىزگەن كۇرەسىمنىڭ حرونيكالىق سيپاتى ساقتالعان تۇردە جيناپ، «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ۇيىسقانىنا 30 جىل تولعان جىلى ارنايى جيناق شىعارعانمىن («ءتىل-عۇمىر». پۋبليتسيستيكالىق حرونيكا، 256 بەت. «رۋح بگ» باسپاسى، 2019 جىل). سونداعى ماتەريالدار تىلگە قاتىستى كۇرەسكە قوسىلعان  ۇلەس ىسپەتتى تانىلىپ، ەسكى كەڭەستىك تاۋەلدىلىك ءداۋىر مەن جاڭا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كەزەڭدەگى ءىس-ارەكەتتەر جايىنان ءبىرشاما وزىندىك وي تۇيەرلىكتەي دارەجەدە اركىمدى حاباردار ەتۋگە جاراپ قالۋى كەرەك. ءبىز ءۇشىن وتارلىق زاماننان جانعا باتقان تاقىرىپتىڭ بۇگىندە ۇدايى جاسىرا بەرۋگە كونبەيتىنى الەم بويىنشا اشىققا شىقتى. پرەزيدەنت توقاەۆ اتاپ كورسەتكەندەي، «قازىرگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندە ءتىل وزەكتى، نازىك ماسەلەگە اينالىپ كەتتى». ونى ءارتۇرلى تىيىمدارمەن بۇركەپ، جاماپ-جاسقاي بەرمەي، دۇرىس شەشىمىن تابۋ جولىن ىزدەستىرە ءتۇسۋ الدەقايدا ءتيىمدى بولماق.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ قوعام قۇرىلتايىنا ارنايى قاتىسىپ، قازاق ءتىلى تاعدىرىن بەكەمدەۋدىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلگەنىن كورسەتۋى، سول رەتتە اتقارىلۋعا ءتيىس مىندەتتەردى تاراتىپ ايتۋى قوعام مۇشەلەرىنىڭ، ماسەلەگە بەيتاراپ قارامايتىن جۇرتشىلىقتىڭ، كوپتەگەن قازاقستاندىقتىڭ كوڭىلىنەن شىققانى انىق. ول  قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق تسيفرلىق دەرەكتەر قورىن جاساقتاۋ جايىن اڭگىمەلەدى، الداعى مىندەت رەتىندە كىتاپحانالار مەن مۇراعاتتاردا ساقتالعان قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردى، مەرزىمدى باسىلىمداردى، اۋديو-بەينە جازبالاردى، مۇراجاي قورلارىن تسيفرلىق فورماتقا كوشىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ قاجەتتىگىنە نۇسقادى. حالقىمىزدىڭ وشپەس مۇراسى مەن رۋحاني بايلىعى قاعاز بەتىندە عانا ەمەس، تسيفرلىق كەڭىستىكتە دە ساقتالۋعا تيىستىگىن ەسكەرتتى.

ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە قازاق ءتىلىن قولدانۋ كولەمى ارتىپ كەلە جاتىر دەدى، تەك بيىلدىڭ وزىندە مەكتەپكە بارعان وقۋشىلاردىڭ 71 پايىزى قازاق سىنىپتارىنا قابىلدانعانىن، كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق بولىمدەرىنىڭ سانى كوبەيگەنىن اتاپ كورسەتتى. قازاق ءتىلىنىڭ مادەنيەت پەن كرەاتيۆتى يندۋستريا سالاسىنداعى قولدانىسىنا دا ەرەكشە نازار اۋداردى. بارلىق سالادا قازاق ءتىلى كەڭ قولدانىلىپ كەلە جاتقانىن، انا تىلىمىزدە جارىق كورگەن كىتاپتاردىڭ، اندەردىڭ، فيلمدەردىڭ نارىقتاعى ۇلەسى ۇلعايا تۇسكەنىن قاناعاتتانا اتادى.  بىلتىر جارىق كورگەن 6 مىڭنان استام كىتاپتىڭ 70 پايىزى قازاق تىلىندە باسىلىپتى، تۇسىرىلگەن 71 ءفيلمنىڭ 63-ءى انا تىلىمىزدە جارىق كورگەن كورىنەدى.  قازاق ءتىلى ۇلتتى ۇيىستىراتىن ءارى ەلدىڭ مادەنيەتى مەن زياتكەرلىك الەۋەتىن تانىتاتىن «جۇمساق كۇشكە» اينالىپ كەلەدى دەپ، پرەزيدەنت الەمگە ايگىلى ءانشىمىز ديماش قۇدايبەرگەن، كينو ونەرىندە جارق ەتكەن اكتريسامىز سامال ەسلياموۆا، شاحمات الەمىندە جارىق جۇلدىزعا اينالىپ كەلە جاتقان ءبيبىسارا اساۋباەۆا سەكىلدى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان جاستارىمىزدىڭ ەڭبەگىن ارنايى اتاپ ءوتتى.

مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ بارشامىزعا، كۇللى قازاقستاندىققا ورتاق قۇندىلىق ەكەنىنە ەرەكشە ءمان بەرە كەلىپ، انا ءتىلىمىزدىڭ بيىك مارتەبەسىنە ساي ابىروي-بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن وركەنيەتتى ەل رەتىندە تاباندىلىقپەن جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك دەدى مەملەكەت باسشىسى. ول ءتيىستى بۋىنداردىڭ ءبىرتۇتاس ەلدىكتى سەزىنە كەلە، ءتىل ساياساتىن جەتىلدىرۋ، قازاق ءتىلىنىڭ تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى قولدانىسىن كەڭەيتۋ، عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن ءاردايىم ويدا ۇستاۋى، سولارمەن قاتار ينجەنەريا، مەديتسينا، قۇقىق، ەكونوميكا جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالالارىن قازاق تىلىندە مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ساپالى وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن ازىرلەۋى قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. ءبىر ءسات تە نازاردان تۇسىرۋگە بولمايتىن باعىتتاردى ايقىنداپ كورسەتتى.

«وتانىمىزدى جاڭا وركەنيەتتى دەڭگەيگە كوتەرۋىمىز كەرەك»، – دەي كەلىپ،  پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: – «وسى وزەكتى جۇمىستا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە مارتەبەسىن كوتەرۋ، كۇشەيتۋ، دارىپتەۋ – تاريحي مىندەت» ەكەنىن قاداپ ايتتى. قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا ءبارىمىز بىردەي جاۋاپتىمىز دەدى. ارقايسىمىز قازاق ءتىلىنىڭ تۇعىرىن نىعايتۋعا اتسالىسۋىمىز كەرەك دەگەن مىندەت قويدى. كەلەر جىلدىڭ «جالپىحالىقتىق اۋقىمدى قۇرىلىس جىلى» اتالاتىنىنان حاباردار ەتە كەلە، ءسوزىن: «قاستەرلى وتانىمىز – قازاقستان مەن قاسيەتتى قۇندىلىعىمىز – قازاق ءتىلى جاساي بەرسىن!» – دەپ تۇيىندەگەنى بارشا جۇرت قاتارلى مەنى دە ايرىقشا تولقىنىسقا بولەدى.

ۆيتسە-پرەزيدەنت ەرلان قارين حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ونىنشى  قۇرىلتايىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارنايى قاتىسۋى بۇل جيىننىڭ اۋقىمى جاعىنان دا، مازمۇن تۇرعىسىنان دا دەڭگەيىن ودان ءارى ارتتىرعان  سوڭعى جىلدارداعى ەڭ ۇلكەن، ايرىقشا باسقوسۋ بولعانىن Qaz365.kz جاڭا قازاقستان پورتالىندا  ناقتىلاپ جازدى. پرەزيدەنت كوتەرگەن بەس ماڭىزدى ماسەلەنى:  مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بولاشاعى، ەملە ەرەجەلەرىن جەتىلدىرۋ، قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىنداعى قولدانىسىن كەڭەيتۋ، قوعام بىرلىگىن نىعايتۋ جانە «حالىقتىق قۇرىلىس» باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزى تۋرالى پىكىر ءبىلدىرىپ، كوپشىلىككە تۇسىنىكتى تۇردە تالداپ بەردى. بۇل ماسەلەلەردىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ جەتىك بىلەتىنىنە جانە كوتەرىلگەن جايتتەردىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرۋدا بىلىكتى باسشىلىق جاساي الاتىنىنا كۇمان جوق. ول مەملەكەتتىك حاتشى كەزىندە قوعامنىڭ سەزىزىنشى قۇرىلتايىندا ءسوز سويلەپ، «ءتىل – ۇلتتىڭ جانى» دەگەن ءسوزدىڭ بەكەر ايتىلماعانىن ەسكە سالا كەلە،  «انا ءتىلىمىز قاي كەزدە دە ايبىنىمىز سانالعان. ونى ساقتاۋ – ءبارىمىز ءۇشىن قاستەرلى مىندەت» دەگەن، ءتىلىمىزدى ساقتاۋ، ونى عىلىمنىڭ جانە وزىق تەحنولوگيانىڭ تىلىنە اينالدىرۋ – مەملەكەت ساياساتىنداعى باسىم باعىتتىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتىپ، سول رەتتە اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى شارۋالاردىڭ بىرقاتارىنا توقتالعان. سولاردىڭ وڭ ناتيجەسى پرەزيدەنتتىڭ ونىنشى قۇرىلتايداعى  سوزىنە ارقاۋ بولعانىنا داۋ جوق.

دەگەنمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ىستەردىڭ مازمۇندى ءام شىن مانىندە پايدالى بولۋىنا سەپتەسۋ، مەملەكەت باسشىسى بارشامىزعا مىندەت ەتىپ قويعان «قازاق ءتىلىنىڭ تۇعىرىن نىعايتۋعا اتسالىسۋ» ماقساتىمەن – بىرەر وي بىلدىرسەم دەيمىن. ءسوز جوق، پرەزيدەنت ايتقانداي، مەملەكەتتىك ءتىل قوعامدى بىرىكتىرۋگە ءتيىس. بۇل ورايدا ءتىل ۇيرەتۋ ءىس-شارالارى تاۋەلسىزدىكتىڭ باسىنان، ءتىپتى سوۆەتتىك كەزەڭدە ءتىل جايىندا العاشقى زاڭ قابىلدانعاننان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانى قاي-قاسىمىزعا دا بەلگىلى.

اۋەلى مىنانى ەسكە الايىق. سوناۋ 1989–1991 جىلداردان بەرى قازاق ءتىلى ورىس مەكتەپتەرىندە مىندەتتى تۇردە وقىتىلا باستاعانى دا ءمالىم. سودان بەرى ميلليونداعان تۇلەك ورتا ءبىلىمدى يگەرگەن اتتەستات الىپ شىقتى، بىراق سولاردىڭ قانشاسى مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنىپ مەكتەپتەن ۇيرەنىپ شىقتى ەكەن؟ الدە وقۋ ورىندارىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعىداي كوزبوياۋشىلىققا سالىنۋىنا ءالى كۇنگى جول بەرىلىپ ءجۇر مە ەكەن؟ ال ساباققا دۇرىس قاتىسىپ، قازاقشا ءبىلىپ شىققانداردىڭ ءوزى ونى قولدانۋعا مۇقتاجدىق بولماۋى سالدارىنان ارتىنشا ۇمىتىپ كەتتى مە ەكەن؟ وسى ماسەلەنى زەرتتەپ، كادەگە اسارلىقتاي ءتيىستى قورىتىندى جاساپ كورسە قالاي بولار ەدى؟ بۇل قاجەت تە عوي...

تالاي مارتە ارنايى باعدارلاما جاساپ، ۇيىرمەلەر جۇرگىزۋگە كوپ قارجى ءبولىپ جۇرگەنىمىز دە راس ەمەس پە، تەك سونىڭ وڭ ناتيجە بەرىپ جۇرگەنى دە شامالى ءتارىزدى. مەنىڭ ويىمشا، قازاقستاندىقتىڭ ءبارىن قازاقشا سويلەتەمىز دەپ قۇلشىنۋدىڭ قاجەتى شامالى، تەك سولاردىڭ بارشاسىنىڭ بويىنا  مەملەكەتتىك تىلگە قۇرمەتپەن قاراۋ سەزىمىن دارىتسا بولعانى. سوندا ولار ەشقانداي ارنايى كۋرستارعا قاتىسپاي-اق كۇندەلىكتى تىرشىلىككە قاجەت جەتپىس-سەكسەن ءسوزدى وپ-وڭاي ءبىلىپ الادى، سوندا كۇنى كەشەگى الدەبىر استامشىلىق دەرتپەن اۋىرعان   ەكىباستۇزدىق ايەل سياقتى كورشى مەملەكەت باسشىسىنان ەلىمىزگە اسكەر كىرگىزۋدى سۇراعىشتاردىڭ ءيسى دە، ءىزى دە قالمايدى. تەك مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ عانا ەمەس، كۇللى قوعامدىق ورىنداردىڭ جيىن وتەتىن ورىندارىن ىلەسپە تارجىمە جاساۋعا كەرەكتى اپپاراتۋرامەن جابدىقتاۋدى، سويلەۋشىلەردىڭ سوزدەرىن مەملەكەتتىك تىلگە جانە كەرى باعىتتا جەدەل اۋدارىپ تۇرۋ ءىسىن جۇزەگە اسىراتىن ءتىلماشتار توبىن ازىرلەۋدى جولعا قويۋ ءجون. مۇنداي ءتاسىل ارقىلى ساۋدا جاساۋ، تاماقتاندىرۋ، الەۋمەتتىك سالانىڭ باسقا دا تولىپ جاتقان بۋىندارىندا مادەنيەتتى قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءتيىمدى بولارىنا كۇمان بولماسا كەرەك، ەگەر سولاي ەتەر بولساق – ءتۇرلى ارانداتۋشىلىققا دا، ارانداپ قالۋعا دا سەبەپ قالماعان بولار ەدى.

ەلىمىز بويىنشا ءارتۇرلى الەۋمەتتى نىساندار سالىنادى، بارلىق وڭىردە مىڭداعان جۇمىس ورنى اشىلادى، قازاقستان ۇلكەن قۇرىلىس الاڭىنا اينالادى دەپ تانىستىرىلعان «حالىقتىق قۇرىلىس» باعدارلاماسىنا بايلانىستى دا بىرەر وي تىلگە ورالىپ تۇر. جانە بۇل ويدى جاريا ەتۋىمە پرەزيدەنتتىڭ: «وتاندىق كاسىپكەرلەرگە مول مۇمكىندىك بەرىلەدى»، – دەگەن تۇجىرىمى تۇرتكى بولدى.

ماسەلە مىنادا. تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى كەزەڭىندە ەرەكشە بەلسەندىلىك كورسەتكەن رەفورماتورلارىمىز قازاق حالقىنىڭ تاريحي ءومىر ءسۇرۋ سالتىن،  تاريحي ۇلتتىق ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىن تارك ەتىپ، اۋىلداردا ميلليونداعان مال ۇستاۋدىڭ قاجەت ەمەستىگىن، كەرەك بولسا، شەت ەلدەردەن ساتىپ اكەلەتىندەرىن جاريا ەتكەن دە، گولوششەكيندىك قاسىرەتتى «رەۆوليۋتسيادان» كەيىن قايتا ۇيىسىپ، ەس جيعاندا ەلدى اسىراپ تۇرعان كەڭشار، ۇجىمشارلاردى ەلدى مەكەندەرىندە زاماناۋي شاعىن كاسىپورىندار اشىپ بەرۋ ارقىلى بەكەمدەپ، ساقتاۋعا تىرىسۋدىڭ ورنىنا، جاڭا «رەۆوليۋتسيا» داۋىلىمەن قاۋساتىپ-كۇيرەتكەن. بىراق سول پارىقسىز رەفورمالارىنىڭ سەبەپ-سالدارلارىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەشقايسىسى تالداپ، ساراپتاپ كورگەن جوق. ول ازداي، كۇنكورىسسىز قالعان جۇرتتىڭ قالاعا اعىلۋىن ۋربانيزاتسيا تالابى ىسپەتتى اقتاپ ءجۇردى.

مەنىڭ ويىمشا، «حالىقتىق قۇرىلىس» باعدارلاماسىنىڭ ءبىر تارماعى جاڭا تۇرپاتتى كاسىپكەرلەردى يگەرىلمەي جاتقان، جالعا بەرىلۋى ىقتيمال ۇلان-عايىر جەرگە ويلاستىرىلعان ۇلكەن جوسپار ارقىلى ورنالاستىرۋ جولىمەن قازاقتىڭ اتا كاسىبىن جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرۋدى كوزدەسە دۇرىس بولار ەدى. سايىن دالادا جىپىرلاپ كوتەرىلگەن زاماناۋي اۋىلدار ءارى جەر-سۋدىڭ شىنايى قوجايىندارىن قالىپتاستىرار، ءارى ۇلتتىق ءتىل، ونەر، ءداستۇر، سالت بىتكەننىڭ تامىردان اجىراماي دامۋىن قامتاماسىز ەتەر ەدى. سوندا مەملەكەت باسشىسى: «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءتول تاريحىندا مۇنداي اۋقىمدى جوبا بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس»، – دەپ ءادىل باعالاعان باعدارلامانىڭ ءتىلىمىزدىڭ  ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنۋگە باعىتتالعان قادىرى مەيلىنشە ارتا تۇسەدى عوي دەپ ويلايمىن.

جالپى، حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز بەس جىلدىعى قارساڭىنداعى مەرەيتويلىق قۇرىلتايىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءتىلىمىزدى بارشامىزعا ورتاق قۇندىلىق رەتىندە باعالاعانى، ونىڭ ابىروي-بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىرتۇتاس ەل بولىپ تاباندى جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك دەپ كەسىمدى پىكىر بىلدىرگەنى جۇرتشىلىققا ايرىقشا سەنىم تەلىرى ءسوزسىز. ءوز باسىم، ەگەر «ءتىل-عۇمىردى» قايتا شىعارۋ بۇيىرار بولسا، حرونيكا-جيناقتىڭ باستى ماقساتىن ايقىنداي ءتۇسۋ ءۇشىن ونى «اسا ماڭىزدى قۇندىلىق» دەپ اتاماقپىن...

بەيبىت قويشىباەۆ

Abai.kz

0 پىكىر