Seysenbi, 17 Qarasha 2026
Ádebiyet 114 0 pikir 17 Qarasha, 2026 saghat 14:14

Últ múraty - úrpaq qamy...

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Qazaq kóshi zamannyng aghymyna, halyqaralyq geosayasattyng ózgeristerine jәne alyp elder arasyndaghy oiyn tәrtipterining qúbyluyna baylanysty irkilister men kidiristerge úshyrap, últ janashyrlary men qarapayym halyq arasynda týsinbeushilik tudyruda.

Qazaq biyligi «ógiz ólmeytin, arba da synbaytyn» shyghar jol izdeude. Jyl basynda ýsh ministrlik basshylary qol qoyghan «pilottyq joba» da mәresine jeteyin dep qaldy. Tәuelsizdik qarsanynda bastalyp, TMD elderi boyynsha biregey, erekshe qarqynmen jýrgizilgen elimizding últtyq birtútastanu ýderisi sәl sayabyrlady. Baghyt ózgerdi. Búrynghy birizdilik normasynan janylyp, әkimshilik talaptar men burokratiyalyq kedergilerding arajigi ajyratylmay, qandastar arasynda týsinbeushilik tuyndauda. Ásirese, Qytay, Iran, Aughanstan qatarly elderden kelgen qandastar jasaghan qoghamdyq formasiyanyng ózgesheligine, jazu, keybir әdet-ghúrypqa qatysty shekteulerge baylanysty liyberaldy qoghamnyng talaby men ýdesinen shygha almay qinaluda. Osynyng bәri de qazaq kóshining jaqsy baghytta damuyna әser etude. Ár mәselening eki jaghy bar ekenin osy arada biylik te, qandastar da nazargha ústaghany jón. Degenmen memleketting jastargha nemese qandastardyng úrpaghyna qaratqan qamqorlyq sayasatynda esh ózgeris joq. Tórt payyzdyq memlekettik grant әli de jalghasuda.

2026 jylghy qoljetimdi resmy jәne salalyq aqparat boyynsha, shetelden kelgen etnikalyq qazaqtargha (qandastargha) arnalghan memlekettik dayyndyq bólimderi 20 joghary oqu ornynda júmys isteydi. 2026 jyly osy baghdarlamagha 1300 memlekettik oryn bólingen. Biyl osy qatargha Qazaq últtyq qyzdar pedagogikalyq uniyversiyteti jiyrmasynshy bolyp qosyldy.

Atap aitsaq:

  1. әl-Faraby atyndaghy QazÚU;

  2. L.N. Gumiylev atyndaghy EÚU;

  3. E.A. Bóketov atyndaghy Qaraghandy últtyq zertteu uniyversiyteti;

  4. M. Áuezov atyndaghy Ontýstik Qazaqstan uniyversiyteti;

  5. Q.A. Yasauy atyndaghy Halyqaralyq qazaq-týrik uniyversiyteti;

  6. Sh. Uәlihanov atyndaghy Kókshetau uniyversiyteti;

  7. Manash Qozybaev atyndaghy Soltýstik Qazaqstan uniyversiyteti;

  8. Torayghyrov uniyversiyteti;

  9. Ahmet Baytúrsynúly atyndaghy Qostanay ónirlik uniyversiyteti;

  10. Qorqyt Ata atyndaghy Qyzylorda uniyversiyteti;

  11. D. Serikbaev atyndaghy ShQTU;

  12. Shәkәrim uniyversiyteti;

  13. Abay atyndaghy QazÚPU;

  14. Qazaq últtyq qyzdar pedagogikalyq uniyversiyteti taghy basqa JOO bar.

Al jalpy Qazaqstandaghy barlyq aqyly ÚBT-gha dayyndyq kurstaryn qossaq, olardyng naqty birynghay sanyna jetu qiyn. Óitkeni uniyversiytetter ózderining aqyly dayyndyq kurstaryn jeke úiymdastyrady. Mysaly, Qostanay ónirlik uniyversiytetinde mektep oqushylaryna arnalghan dayyndyq kursy men kolledj týlekterine arnalghan dayyndyq bólimi bólek kórsetilgen.

Qandastargha arnalghan dayyndyq bólimining jaghdayy qanday?

Búl jýie eng alghash tәuelsizdik alghannan keyin Kentau, Týrkistan qalalarynda dýniyege kelgen. 2011 jyldan keyin uaqyt súranysyna oray Almaty, Astana qatarly iri qalalarda júmys istey bastady. Negizgi maqsaty — shetelden kelgen qazaq jastaryn Qazaqstannyng bilim beru jýiesine beyimdeu, qazaq tilin jetildiru jәne JOO-gha týsuge dayyndau.

Oqu merzimi — 9 ai, әdette qazannan mamyrgha deyin. Baghdarlamada qazaq tili, Qazaqstan tarihy, oqu sauattylyghy jәne ÚBT-da tandalatyn pәnder qamtylady.

2026 jylghy mәlimet boyynsha tyndaushylargha ay sayyn 41 myng tenge kóleminde shәkirtaqy beriledi, al keybir JOO jataqhanamen qamtamasyz etedi.

Eng manyzdy mәsele — oryn bar, biraq tolyq iygerilmey keledi

Múnda bir qyzyq qayshylyq bar. 2019 jyldan bastap memlekettik dayyndyq oryndarynyng sany 1000-nan 1300-ge kóbeytilgen. 2019–2025 jyldary qandastargha dayyndyq bólimderi boyynsha 9100 grant bólingenimen, onyng bir bóligi iygerilmey qalghan. 2024 jәne 2025 jyldary ghana 1300 oryn tolyq iygerilgen.

Al 2019–2025 jyldary dayyndyq bólimderi arqyly 7982 qandas bilim alghan. Osy kezende dayyndyq bólimi, 4 payyzdyq kvota jәne stiypendiyalyq baghdarlama arqyly barlyghy 16 571 qandas Qazaqstanda joghary bilim alghan.

Sondyqtan mәsele qazir «dayyndyq bólimderi jetkiliksiz» degennen góri, bólingen mýmkindikti tolyq paydalanu, jastardy aqparattandyru jәne dayyndyq sapasyn arttyru jaghyna auysyp otyr. Qorytyndylay aitsaq:

  • Birinshisi — qamtu dengeyi. 20 JOO-daghy 1300 oryn әlemning әr elindegi qazaq jastarynyng súranysymen salystyrghanda kóp emes.

  • Ekinshisi — geografiyalyq ornalasuy. Dayyndyq bólimderining basym bóligi iri qalalarda jәne oblys ortalyqtarynda ornalasqan. Búl Qytay, Mongholiya, Ózbekstan, Resey, Iran siyaqty elderdegi qazaq jastary ýshin aqparattyq jәne logistikalyq túrghydan qosymsha kedergi boluy mýmkin.

  • Ýshinshisi — dayyndyqtyng mazmúny. Qandas jastargha tek ÚBT-gha dayyndyq jetkiliksiz. Olargha qazaq tilining akademiyalyq dengeyi, Qazaqstan tarihy, qúqyqtyq sauat, uniyversiytettik oqu mәdeniyeti, sifrlyq daghdylar jәne Qazaqstan qoghamyna әleumettik beyimdelu qatar berilse tiyimdi bolar edi.

Qazaq últtyq qyzdar pedagogikalyq uniyversiyteti qandas jәne sheteldik ýmitkerlerdi beyimdeu jaghynan mol tәjiriybege iye. Uniyversiytetting infraqúrylymy zamanauy halyqaralyq talaptargha say damyp keledi. Sonau 2000 jyldary-aq Qyzdar pedagogikalyq uniyversiyteti qogham jәne memleket qayratkerleri Qaldarbek Naymanbaev, Shәmshi Berkimbaeva, Gýlshe Tәnirbergenova qatarly kisilerding bastamasymen (ol kezde Qazaq memlekettik qyzdar pedagogikalyq instituty) osy baghdarlamany jýzege asyrushy birden-bir ortalyq boldy. Uniyversiytette qandastardy elge tartu jәne olardyng otandyq bilim beru jýiesine beyimdelui qamtamasyz etildi. Tildik kedergilerdi joy, ÚBT-gha dayyndyq júmystary óz nәtiyjesin berip, sol jyldary oqyghan týlekter qazir elimizding әr oblysynda otangha óz ýlesterin qosuda.

QHR-dy qúrushylardyng biri әri sol kezdegi Premier-ministr Chjou Enilay: «Kim jastargha ie bolsa, bolashaq solardyng qolynda», — degen. Bizding qazirgi Preziydentimizding atqaryp jatqan kóptegen sharalary osy pikirmen ýndesip jatyr. Oi-sanasy taza, jaman әdet-ghúryp júqtyrmaghan, jan dýniyesi jat mentaliytetpen shyrmalmaghan jastar kelip, elimizge kóptep sinise berse, artynda tileuin tilep otyrghan eli qayda barady deysiz?! Elimiz tynysh, baquatty bolyp damysa, qazaq kóshi de óz arnasyn tabady. Qarashanyng 7 kýni Astanada L.N. Gumiylev atyndaghy Euraziya uniyversiytetinde «Otandastar qory» KeAQ-nyng úiymdastyruymen 500-den artyq qandas student qatysqan «Jastar. Mýmkindik. Bolashaq» atty forum ótti. Sharanyng negizgi iydeyasy: «Sen Qazaqstangha jay ghana oqugha kelgen joqsyn, sen — Qazaqstannyng jana tolqynysyn!», al forumnyng úrany: «Arman et. Maqsat qoy. Áreket et. Nәtiyjege jet» boldy. Osy maqsat pen úrannan Qazaqstannyng býgini men bolashaghyn sezinip, kórip túrmyz. Forumnyng ashyluyn QR Syrtqy ister ministrligining ókili Erlan Jetibaev myrza men «Otandastar qorynyn» Preziydenti Yrysqaly Dәurenbek myrza ashyp, qúttyqtau sóz sóiledi. Úly aqyn Maghjan Júmabaev jyrlaghanday: «Biz jastargha senemiz!»

Omarәli Ádilbekúly

Abai.kz

0 pikir