Sәrsenbi, 18 Qarasha 2026
Din men tin 123 0 pikir 18 Qarasha, 2026 saghat 13:55

Radikalizmge tek tyiym arqyly qarsy túru mýmkin be?

Suret: Gov/DKNews.kz sayttarynan alyndy.

Qazirgi qoghamda radikalizm men ekstremizm men ekstremizmning aldyn alu mәselesi memlekettik qauipsizdik salasyndaghy manyzdy mindetterding biri bolyp otyr. Álem elderi ekstremistik úiymdardyng qyzmetin shekteu, zansyz nasihattyng taraluyna tosqauyl qong jәne qúqyq búzushylyqtargha jauapkershilik belgileu baghytynda týrli sharalar qabyldauda. Degenmen múnday әreketterding radikaldy iydeologiyanyng taralu sebepterin qanshalyqty joya alatyny әli de manyzdy zertteu bolyp qala beredi.

Óitkeni radikalizm tek qúqyqtyq sipattaghy mәsele emes. Ol adamnyng dýniyetanymymen, әleumettik ortasymen, aqparatty qabyldau erekshelikterimen jәne qoghamdyq qatynastarmen de baylanysty. Belgili bir úiymnyng qyzmetine tyiym salu onyng zansyz әreketterin toqtatugha mýmkindik bergenimen, sol iydeyalardy qabyldaghan adamdardyng kózqarasyn birden ózgerte almaydy. Osy túrghydan alghanda, radikalizmmen kýreste qúqyqtyq shekteuler men aldyn alu sharalarynyng ózara baylanysyn qayta qarastyru ózekti.

Endeshe, radikalizmning aldyn aluda qanday tәsil tiyimdi? Memlekettik baqylau men qúqyqtyq jauapkershilik jetkilikti me, әlde bilim beru, qoghamdyq senim jәne teologiyalyq onaltu júmystary da sheshushi ról atqara ma?

Qoyylghan súraqqa jauap izdeu ýshin aldymen tyiym salu sharalarynyng mýmkindigi men shegin ajyratyp alghan jón. Qúqyqtyq shekteuler ekstremistik úiymdardyng qyzmetin toqtatugha, zansyz әreketterding jolyn kesuge jәne qoghamdy naqty qauip-qaterlerden qorghaugha baghyttalady. Búl – memleketting qoghamdyq qauipsizdikti qamtamasyz etudegi manyzdy mindeti. Alayda belgili bir úiymnyng qyzmetine tyiym salynuy onyng iydeologiyalyq yqpaly tolyq joyyldy degendi bildirmeydi. Óitkeni radikaldy kózqarastar adamnyng sanasynda qalyptasady jәne olardyng ózgerui qúqyqtyq sheshim qabyldaudan әldeqayda kýrdeli ýderis boluy mýmkin.

Radikaldanu ýderisin tek diny bilimning jetkiliksizdigimen týsindiru de birjaqty kózqaras. Zertteushiler búl qúbylystyng qalyptasuyna әleumettik oqshaulanu, jeke túlghalyq daghdarys, әdiletsizdik sezimi, qoghamgha degen senimning әlsireui jәne iydeologiyalyq manipulyasiya siyaqty týrli faktorlar yqpal etui mýmkin ekenin kórsetedi. Degenmen atalghan jaghdaylargha tap bolghan әrbir adam radikaldy kózqarasty qabyldaydy degen tújyrym jasaugha bolmaydy. Radikaldanu – kóptegen faktorlar ózara yqpaldasatyn kýrdeli әleumettik-psihologiyalyq qúbylys.

Búl mәselening ózektiligi sifrlyq tehnologiyalar damyghan sayyn arta týsude. Búryn radikaldy iydeologiyalardyng taraluy kóbine belgili bir әleumettik ortamen baylanysty bolsa, býginde internet aqparat almasudyng negizgi kenistikterining birine ainaldy. Áleumettik jelilerde jariyalanghan diny mazmúndaghy materialdardyng barlyghy birdey senimdi nemese ghylymy túrghydan negizdelgen dep aitu qiyn. Keybir aqparat kózderinde diny úghymdar bastapqy maghynasynan ajyratylyp, belgili bir iydeologiyalyq maqsatqa beyimdelui mýmkin. Múnday jaghdayda aqparatty syny túrghydan baghalau, onyng derekkózin anyqtau jәne diny mәseleler boyynsha bilikti mamandardyng pikirine jýginu manyzdy.

Osy túrghydan alghanda, radikalizmning aldyn alu tek qúqyq qorghau organdarynyng mindeti bolyp qalmauy tiyis. Búl baghytta bilim beru úiymdarynyn, teologtardyn, psihologtardyn, azamattyq qogham instituttarynyng jәne otbasynyng ózara is-qimyly manyzdy oryn alady. Óitkeni adam boyynda ornyqqan kózqarasty ózgertu ýshin tek onyng qate ekenin aitu jetkiliksiz. Oghan óz ústanymyn qayta qaraugha mýmkindik beretin dәleldi aqparat, ashyq pikir almasu jәne qolayly әleumettik orta qajet.

Halyqaralyq tәjiriybede de osy mәselege keshendi kózqaras qalyptasqan. Birikken Últtar Úiymynyng zorlyq-zombylyq sipatyndaghy ekstremizmning aldyn alu jónindegi is-qimyl josparynda qauipsizdik sharalarymen shektelmey, radikaldanugha yqpal etetin jaghdaylardy anyqtau jәne olardyng aldyn alu qajettigi atap kórsetilgen. Al YuNESKO bilim beru arqyly syny oilaudy damytugha, mәdeniyetaralyq týsinistikti nyghaytugha jәne jastardyng zorlyq-zombylyqty aqtaytyn iydeologiyalargha qarsy túraqtylyghyn qalyptastyrugha basymdyq beredi. Búl ústanymdar ekstremizmning aldyn aluda tek saldarmen kýresu emes, onyng payda boluyna yqpal etetin alghysharttardy da eskeru qajettigin kórsetedi.

Qazaqstan tәjiriybesinde de qúqyqtyq sharalarmen qatar onaltu jәne әleumettik beyimdeu baghyttary qarastyrylghan. Búghan «Jusan» gumanitarlyq operasiyasyn mysal retinde keltiruge bolady. Qazaqstan Respublikasy Mәdeniyet jәne aqparat ministrligi Din isteri komiytetining jariyalaghan mәlimetine sәikes, atalghan operasiyanyng barlyq kezeninde Siriyadan Qazaqstannyng 607 azamaty elge qaytarylghan. Olardyng qoghamgha beyimdeluine baghyttalghan júmystar ayasynda teologiyalyq jәne psihologiyalyq kómek kórsetu, bilim aluyna jәne júmyspen qamtyluyna jәrdemdesu sharalary úiymdastyrylghan. Búl tәjiriybe radikaldy orta yqpalyna úshyraghan adamdarmen júmysta qauipsizdik mәselelerimen qatar әleumettik jәne psihologiyalyq faktorlardy da nazardan tys qaldyrmaudyng manyzyn kórsetedi.

Búl rette qoghamdyq senim mәselesi de erekshe mәnge iye. Azamattardyng memlekettik instituttargha, bilim beru jýiesine jәne bilikti mamandargha senimi profilaktikalyq júmystardyng qabyldanuyna әser etui mýmkin. Eger qoghamda diny mәseleler turaly ashyq әri dәleldi pikir almasugha mýmkindik bolsa, adamdar kýmәndi aqparatqa qatysty súraqtaryna senimdi jauap izdey alady. Al qoghamdyq dialogtyng jetkiliksizdigi keybir azamattardyng aqparatty tek óz kózqarasyn qoldaytyn jabyq ortadan aluyna yqpal etui yqtimal.

Degenmen qoghamdyq dialog qúqyqtyq jauapkershilikting ornyn baspaydy. Zansyz әreketterge jol bergen túlghalargha qatysty tiyisti qúqyqtyq sharalar qoldanyluy qajet. Sonymen birge diny senim, ózgeshe dýniyetanym nemese dәstýrli emes kózqarastyng ózi avtomatty týrde ekstremizm belgisi bolyp sanalmaytynyn eskeru manyzdy. Zayyrly memlekette azamattardyng ar-ojdan bostandyghyn qúrmetteu men zanmen tyiym salynghan әreketterding aldyn alu bir-birine qarama-qayshy mindetter emes. Kerisinshe, zannyng ýstemdigi men adam qúqyqtarynyng saqtaluy ekstremizmge qarsy is-qimyldyng manyzdy negizderining biri bolyp tabylady.

Qorytyndylay kele, radikalizmge tek tyiym salu arqyly tolyq qarsy túru mýmkin emes. Qúqyqtyq shekteuler qoghamdyq qauipsizdikti qorghaudyng qajetti qúraly bolghanymen, olar radikaldanugha yqpal etetin barlyq әleumettik, psihologiyalyq jәne iydeologiyalyq sebepterdi ózdiginen joya almaydy. Sondyqtan tiyimdi aldyn alu sayasaty zang talaptaryn saqtaumen qatar bilim berudi, diny jәne qúqyqtyq sauattylyqty arttyrudy, teologiyalyq onaltudy, әleumettik qoldaudy jәne qoghamdyq dialogty qamtuy tiyis.

Týptep kelgende, radikalizmning aldyn aludaghy basty maqsat tek zansyz әreketterding jolyn kesu emes, sonymen birge azamattardyng qauipti iydeologiyalyq yqpalgha qarsy túraqtylyghyn qalyptastyru boluy qajet. Óitkeni qoghamnyng qauipsizdigi qúqyqtyq baqylaudyng pәrmendiligine ghana emes, azamattardyng sanaly tandau jasau qabiletine, ózara senimine jәne ortaq jauapkershiligine de baylanysty. Tyiym salu belgili bir әreketti toqtatuy mýmkin, al bilim men sanaly týsinik sol әreketke alyp keletin kózqarastyng ózgeruine yqpal ete alady.

Sәule Erbolghanova,

«Jetisu oblysynyng din isteri basqarmasy» MM «Din salasyndaghy mәselelerdi zertteu jәne onaltu ortalyghy» KMM-ning maman-teology

Abai.kz                    

0 pikir